Andrea Shalal — Reuters
16/8/2026

WASHINGTON, ngày 16/8 (Reuters) — Hôm thứ Sáu, Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố sẽ đánh mạnh vào Iran về mặt kinh tế, một ngày sau khi Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent nói Washington sẽ áp đặt lên Tehran những biện pháp mà ông mô tả là “chưa từng có”, có thể được công bố ngay trong tuần tới.

Mỹ, Liên Hợp Quốc và Liên minh châu Âu đã áp dụng các biện pháp trừng phạt, thực hiện các lệnh cấm vận thương mại và phong tỏa tài sản của Iran từ cuối những năm 1970, liên quan đến chương trình hạt nhân của nước này, các vi phạm nhân quyền và việc hỗ trợ các nhóm vũ trang.

Kể từ khi chiến tranh Iran bắt đầu vào tháng 2, Washington đã áp đặt thêm các biện pháp trừng phạt đối với hàng hải, năng lượng và tài chính, đồng thời bắt đầu một cuộc phong tỏa hải quân.

Dữ liệu của Office of Foreign Assets Control (OFAC) thuộc Bộ Tài chính Mỹ cho thấy cơ quan này đã áp đặt lệnh trừng phạt đối với hơn 1.000 cá nhân, tàu biển và máy bay kể từ khi Trump bắt đầu nhiệm kỳ thứ hai.

Các biện pháp gần đây nhằm vào:

• shadow oil fleet — đội tàu chở dầu ngầm của Iran;
• các công ty bảo hiểm hàng hải;
• các tổ chức và cá nhân giúp Iran mua vũ khí;
• các sàn giao dịch kỹ thuật số.

Các biện pháp này đã phong tỏa lượng cryptocurrency có liên hệ với Iran được ước tính trị giá khoảng 500 tỷ USD.

Các chuyên gia cho rằng chính quyền Trump còn có thể sử dụng những lựa chọn sau:

1. TRỪNG PHẠT CÁC NHÀ MÁY LỌC DẦU “TEAPOT” CỦA TRUNG QUỐC

Các nhà máy lọc dầu độc lập của Trung Quốc, được gọi là “teapot refineries”, chiếm khoảng 1/4 công suất lọc dầu của Trung Quốc.

Các nhà máy này hoạt động với biên lợi nhuận rất thấp, thậm chí đôi khi bị âm.

Theo dữ liệu năm 2025 của công ty phân tích Kpler, Trung Quốc mua hơn 80% lượng dầu Iran xuất khẩu bằng đường biển.

Các nhà máy lọc dầu độc lập hấp thụ phần lớn lượng dầu này, khiến họ có nguy cơ chịu cái gọi là secondary sanctions— các biện pháp trừng phạt thứ cấp nhằm vào những tổ chức hỗ trợ một đối tượng đã bị trừng phạt trực tiếp.

Các lệnh trừng phạt trước đây của Mỹ đã khiến những nhà máy lọc dầu độc lập lớn hơn ngần ngại mua dầu Iran.

Tuy nhiên, các nhà máy độc lập này tương đối ít bị ảnh hưởng bởi trừng phạt vì họ có mức độ tiếp xúc rất thấp với hệ thống tài chính Mỹ, theo các chuyên gia về sanctions.

2. TRỪNG PHẠT CÁC NGÂN HÀNG TRUNG QUỐC

OFAC đã áp đặt secondary sanctions lên những tổ chức nhỏ hơn có trụ sở tại Trung Quốc và Hong Kong, bị cáo buộc xử lý hàng tỷ USD doanh thu từ dầu Iran và giúp tài trợ cho việc mua sắm vũ khí.

Bộ Tài chính Mỹ đã cảnh báo hai ngân hàng lớn của Trung Quốc rằng họ có thể phải chịu secondary sanctions nếu phát hiện tiền của Iran được chuyển qua hệ thống của họ.

Tuy nhiên, Washington vẫn chưa đưa hai ngân hàng này vào danh sách trừng phạt.

Các chuyên gia về sanctions cho rằng việc đánh vào hai ngân hàng này — những ngân hàng mà giới chức Mỹ chưa công khai danh tính — hoặc áp dụng các biện pháp trừng phạt khác, có thể tạo ra hiệu ứng làm lạnh đối với những tổ chức tài chính lớn hơn.

Nhưng họ cũng cảnh báo rằng động thái này có thể dẫn tới hành động trả đũa của Bắc Kinh.

Các quan chức chính quyền Trump thời gian gần đây cố gắng hạ nhiệt căng thẳng giữa Washington và Bắc Kinh trước cuộc gặp dự kiến giữa Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình vào cuối năm nay.

Washington lo ngại Trung Quốc có thể hạn chế xuất khẩu critical minerals — khoáng sản quan trọng, vốn thiết yếu đối với sản xuất công nghệ tiên tiến, vào thời điểm Mỹ và các đồng minh phương Tây vẫn đang cố xây dựng nguồn cung riêng.

3. CHIẾN THUẬT “ĐÁNH CHUỘT” — WHACK-A-MOLE

Mỹ có thể tiếp tục nhắm vào các cá nhân và tổ chức Iran, cũng như những đối tượng ở Trung Quốc và vùng Vịnh, đang giúp Tehran né tránh các lệnh trừng phạt và thu nguồn doanh thu phục vụ chiến tranh.

Bộ Tài chính Mỹ gần đây đã trừng phạt các công ty mới thành lập để tạo điều kiện cho Iran đổi doanh thu từ dầu lấy hàng nhập khẩu.

Nhưng Brett Erickson, managing principal tại Obsidian Risk Advisors, cho rằng những biện pháp như vậy chỉ là chiến thuật “whack-a-mole” — đánh chuột chũi.

Tức là:

Mỹ đóng một công ty → Iran lập công ty khác → Mỹ lại trừng phạt → Iran lại lập công ty mới.

Erickson cho rằng phương pháp này chưa làm thay đổi hành vi của Iran, bởi Tehran đơn giản chỉ tạo ra các tổ chức mới để thay thế những tổ chức bị đánh vào.

Miad Maleki, chuyên gia sanctions tại Foundation for Defense of Democracies, cho rằng Bessent có khả năng đang báo hiệu một chiến dịch siết thực thi mạnh hơn nhằm vào:

• các hãng vận chuyển dầu;
• người mua dầu;
• các nhà kinh doanh ngoại tệ;

những đối tượng giúp Iran thanh toán cho hàng nhập khẩu.

Theo Maleki, Mỹ cũng có thể áp dụng thêm các biện pháp trừng phạt đối với ngành hàng không nhằm làm suy yếu khả năng vận chuyển thương mại của Iran, trong bối cảnh Washington đã phong tỏa hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz.

4. PHONG TỎA ĐƯỜNG BỘ

Một số quan chức Mỹ và Israel đã đưa ra khả năng phong tỏa đường bộ Iran.

Để thực hiện điều này, Mỹ sẽ cần sự hỗ trợ của các quốc gia láng giềng Iran:

• Iraq;
• Thổ Nhĩ Kỳ;
• Pakistan;
• Afghanistan;
• Turkmenistan;
• Azerbaijan;
• Armenia.

Chính quyền Trump có mức độ quan hệ gần gũi khác nhau với tất cả những nước này, ngoại trừ Afghanistan.

Tuy nhiên, biên giới Afghanistan–Iran có địa hình núi non và cực kỳ khó kiểm soát.

Trump có thể có đòn bẩy đối với Pakistan, quốc gia gần đây đã tìm kiếm một currency swap line trị giá 10 tỷ USD từ Bộ Tài chính Mỹ.

Washington cũng có đòn bẩy đối với Thổ Nhĩ Kỳ, nước đang tìm cách tái gia nhập chương trình máy bay chiến đấu F-35 của Mỹ.

Một cuộc phong tỏa đường bộ có thể làm tăng sức ép lên người dân Iran bằng cách ngăn chặn nhập khẩu:

• thực phẩm;
• năng lượng;
• hàng dệt may.

Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng một biện pháp như vậy rất khó thực hiện trên thực tế và chưa chắc tạo ra biểu tình hoặc sức ép chính trị trong nội bộ Iran.

5. SECONDARY TARIFFS — THUẾ QUAN THỨ CẤP

Trump nhiều lần đe dọa áp thuế đối với hàng hóa từ các quốc gia làm ăn với Iran.

Tuy nhiên, Tòa án Tối cao Mỹ đã bác bỏ cơ sở pháp lý cho những loại thuế này.

Thượng viện Mỹ tuần trước đã thông qua một dự luật trừng phạt Nga trên diện rộng, trong đó có thêm các biện pháp trừng phạt Iran.

Dự luật cũng trao cho Trump những quyền hạn mới về thuế quan, mà ông có thể sử dụng để đánh vào các quốc gia hỗ trợ thương mại và hoạt động mua sắm vũ khí của Iran.

Tuy nhiên, dự luật vẫn phải được Hạ viện Mỹ thông qua.

Điều này có thể khó khăn, bởi nhiều nghị sĩ Dân chủ và một số nghị sĩ Cộng hòa đều lo ngại về các điều khoản thuế quan.

Bình luận: Đây không còn chỉ là “trừng phạt Iran”

Bài Reuters này đặc biệt quan trọng nếu đặt cạnh bài chúng ta vừa dịch về Hormuz.

Trump hiện có thể lựa chọn một thang leo thang kinh tế gồm:

Iranian oil

→ Chinese teapot refineries

→ Chinese banks

→ shipping companies

→ currency exchangers

→ aviation

→ land borders

→ secondary tariffs

Đây là một hệ thống economic strangulation — bóp nghẹt kinh tế — chứ không còn đơn thuần là sanctions thông thường.

Nhưng vấn đề lớn nhất nằm ở Trung Quốc.

Hơn 80% dầu Iran vận chuyển bằng đường biển được Trung Quốc mua. Vì vậy, nếu Washington thực sự đánh mạnh vào các teapot refineries hoặc ngân hàng Trung Quốc, Mỹ sẽ không chỉ trừng phạt Iran.

Mỹ sẽ bắt đầu đánh vào lợi ích kinh tế của Trung Quốc.

Và khi đó, câu chuyện có thể chuyển từ:

Mỹ–Iran

sang:

Mỹ–Iran–Trung Quốc.

Đó là một bước leo thang hoàn toàn khác.

Đáng chú ý nhất: “Whack-a-mole”

Reuters đưa ra một chi tiết rất đáng giá:

Iran chỉ cần đóng một cửa sổ và mở một cửa sổ khác.

Đây là giới hạn căn bản của sanctions.

Iran đã có nhiều năm kinh nghiệm xây dựng:

shadow fleet + shell companies + intermediaries + alternative payment systems + cryptocurrency + barter + Chinese buyers.

Vì vậy, sanctions có thể làm chi phí giao dịch tăng, nhưng rất khó khiến một nền kinh tế lớn như Iran biến mất khỏi thị trường dầu.

Muốn bóp nghẹt hoàn toàn dòng tiền Iran, Washington phải kiểm soát cả những người mua dầu của Iran.

Và người mua lớn nhất hiện nay là:

TRUNG QUỐC.

Và đây là điểm nối với câu chuyện AI

Có một nghịch lý chiến lược rất lớn.

Mỹ đang cần Trung Quốc để:

• duy trì một số chuỗi cung ứng;
• tiếp cận critical minerals;
• ổn định thương mại toàn cầu;

trong khi đồng thời muốn:

• bóp nguồn thu dầu của Iran;
• gây áp lực lên Tehran;
• duy trì ưu thế AI;
• hạn chế công nghệ Trung Quốc.

Nếu Mỹ đánh mạnh vào các ngân hàng và nhà máy lọc dầu Trung Quốc vì Iran, Bắc Kinh có thể phản ứng bằng những thứ mà Washington không muốn nhìn thấy trong lúc đang cần ổn định thị trường:

critical minerals ↓

supply chains ↓

commodity prices ↑

inflation ↑

Trong khi đó:

Hormuz vẫn bị phong tỏa.

Kết quả là Washington có thể tự đẩy mình vào một vòng xoáy:

Iran → dầu → Trung Quốc → critical minerals → inflation → Fed → lãi suất → Treasury yields → AI valuation.

Đây chính là lý do bài Reuters này có ý nghĩa vượt xa câu hỏi “Trump sẽ trừng phạt Iran bằng cách nào?”

Câu hỏi thực sự là:

Trump có thể gây sức ép lên Iran đến đâu mà không biến cuộc chiến kinh tế với Iran thành một cuộc khủng hoảng kinh tế rộng hơn đối với chính nước Mỹ?

Và nếu Washington chọn secondary tariffs + Chinese banks + Chinese refiners + Hormuz blockade cùng lúc, rủi ro lớn nhất không nhất thiết là Iran sụp đổ.

Nó có thể là:

giá năng lượng tăng + chuỗi cung ứng đứt gãy + inflation kéo dài + Fed không thể giảm lãi suất + cost of capital tăng.

Đó chính là môi trường nguy hiểm nhất đối với một thị trường đang có AI valuation rất cao.