Từ việc hạn chế một số cơ quan báo chí tiếp cận Nhà Trắng, đến việc chính quyền tự sản xuất Trump TV 24/7, rồi sử dụng tiền chính phủ để mua quảng cáo mang thông điệp rất gần với thông điệp chính trị của Donald Trump — bốn diễn biến xảy ra gần như cùng lúc đang đặt ra một câu hỏi lớn hơn chuyện Tổng thống Trump có thích CNN hay không: trong một nền dân chủ, ai kiểm soát dòng thông tin từ Nhà nước đến công chúng?
Một nền dân chủ không chỉ được bảo vệ bằng lá phiếu.
Nó còn được bảo vệ bằng khả năng của người dân biết chuyện gì đang xảy ra bên trong chính quyền.
Đó là lý do báo chí tồn tại.
Nhưng điều gì xảy ra khi chính quyền bắt đầu kiểm soát ai được bước vào Nhà Trắng, ai được tiếp cận tổng thống, hình ảnh nào được đưa ra ngoài, thông tin nào được lựa chọn, rồi cuối cùng tự xây dựng một hệ thống truyền thông riêng để nói trực tiếp với công chúng?
Câu hỏi lúc ấy không còn là:
Trump có thích CNN hay không?
Câu hỏi trở thành:
Ai đang kiểm soát cánh cửa thông tin giữa Nhà nước và người dân Mỹ?
Trong vài tuần gần đây, bốn sự kiện đã xuất hiện gần như nối tiếp nhau.
Thứ nhất, Nhà Trắng loại CNN, MS NOW và Politico khỏi khuôn viên Nhà Trắng, cáo buộc các cơ quan này đưa tin “fake news”. Ba cơ quan báo chí kiện chính quyền, viện dẫn quyền tự do báo chí theo Tu chính án I. Ngày 24/9, Thẩm phán liên bang Timothy Kelly ra lệnh tạm thời khôi phục quyền tiếp cận của họ.
Thứ hai, Nhà Trắng ngày càng kiểm soát chặt hơn việc ai được tiếp cận và đưa tin về tổng thống. Cuộc tranh chấp về “press pool” — nhóm báo chí luân phiên chịu trách nhiệm bảo đảm hình ảnh và thông tin về các hoạt động của tổng thống được phân phối rộng rãi — đã trở thành một cuộc chiến pháp lý và hiến định.
Thứ ba, Nhà Trắng ra mắt “Trump TV: The Essentials Station”, một kênh phát trực tuyến 24/7 trên YouTube, tập hợp các bài phát biểu, sự kiện, lễ ký và những hình ảnh được chính quyền lựa chọn. Chính Nhà Trắng gọi đây là Trump TV; kênh được đưa lên hệ thống video chính thức của Nhà Trắng từ ngày 21/9.
Thứ tư, chính quyền bắt đầu phát những quảng cáo truyền hình có dòng “Paid for by the U.S. Government”. Một quảng cáo sử dụng hình ảnh và thông điệp quảng bá thành tích của Trump; một quảng cáo khác được cho là rất giống với nội dung từng được sử dụng bởi hoạt động chính trị của Trump. Chi phí quảng cáo đầu tiên đã được ước tính ít nhất 443.000 USD, trong khi Nhà Trắng khẳng định đây là các thông báo dịch vụ công.
Đặt riêng từng sự kiện, mỗi chuyện đều có thể được giải thích.
Đặt chúng cạnh nhau, chúng tạo thành một câu hỏi khác.
1. Ai được quyền bước vào căn phòng?
Báo chí Nhà Trắng không chỉ cần thông tin được gửi qua email.
Phóng viên cần được nhìn thấy tổng thống.
Họ cần đặt câu hỏi.
Họ cần quan sát những gì diễn ra.
Họ cần xác minh lời nói của chính quyền bằng những nguồn khác.
Đó là lý do quyền tiếp cận Nhà Trắng có ý nghĩa đặc biệt.
Chính quyền Trump lập luận rằng quyền tiếp cận là một đặc ân, không phải quyền hiến định tuyệt đối. Nhà Trắng nói Tu chính án I bảo vệ quyền xuất bản của các cơ quan báo chí nhưng không tự động trao cho họ một ghế trong phòng họp báo hay một vị trí trong nhóm báo chí của Nhà Trắng.
Đó là một lập luận có cơ sở để tranh luận.
Nhưng có một ranh giới quan trọng.
Nếu Nhà Trắng lựa chọn báo chí dựa trên những tiêu chí trung lập về không gian, an ninh hoặc tổ chức hoạt động, đó là một chuyện.
Nếu quyền tiếp cận bị rút vì nội dung mà một cơ quan báo chí đã đưa tin, vấn đề chuyển sang câu hỏi về phân biệt đối xử dựa trên quan điểm.
Đó chính là lý do vụ việc đã đi tới tòa án.
Và thẩm phán Timothy Kelly cho rằng quy trình mà Nhà Trắng sử dụng không phù hợp với những tiền lệ pháp lý liên quan. Sau đó ông yêu cầu khôi phục quyền tiếp cận của CNN, MS NOW và Politico trong thời gian vụ kiện tiếp tục.
Điều này rất quan trọng.
Nó cho thấy Nhà Trắng chưa có quyền quyết định đơn phương ai được đưa tin về tổng thống mà không bị giới hạn bởi pháp luật và Hiến pháp.
Nhưng nó cũng cho thấy một điều khác:
Nhà Trắng đang cố thay đổi cán cân quyền lực giữa tổng thống và báo chí.
2. Khi Nhà Trắng muốn kiểm soát cả hình ảnh
Có một sự khác biệt giữa:
“Tôi muốn nói với người dân điều gì.”
và:
“Tôi muốn người dân chỉ nhìn thấy những gì tôi muốn họ nhìn thấy.”
Một tổng thống có quyền truyền thông trực tiếp.
Không ai ngăn cản Nhà Trắng đăng video lên YouTube, X, Facebook hay website chính thức.
Nhưng báo chí độc lập có một chức năng mà kênh chính thức của chính phủ không thể thay thế:
đặt câu hỏi mà chính quyền không muốn được hỏi.
Chính quyền có thể nói:
“Chúng tôi đã tạo ra 10 triệu việc làm.”
Báo chí có thể hỏi:
“Con số đó được tính thế nào?”
Chính quyền có thể nói:
“Chúng tôi đã giảm thuế.”
Báo chí có thể hỏi:
“Ai được hưởng lợi nhiều nhất?”
Chính quyền có thể nói:
“Chúng tôi đã đạt được hòa bình.”
Báo chí có thể hỏi:
“Điều khoản thỏa thuận là gì?”
Đó chính là sự khác biệt giữa government communication và journalism.
Một bên truyền đạt.
Một bên kiểm chứng.
Một bên nói:
“Đây là điều chúng tôi muốn công chúng biết.”
Bên kia hỏi:
“Điều đó có đúng không?”
Một nền dân chủ cần cả hai.
3. Trump TV: Nhà nước tự trở thành nhà sản xuất truyền thông
Và rồi Trump TV xuất hiện.
Nhà Trắng ra mắt “TRUMP TV: The Essentials Station” ngày 21/9, một luồng phát 24/7 trên YouTube, với các nội dung về Trump và chính quyền. Website chính thức của Nhà Trắng cũng đưa Trump TV vào hệ thống video của mình.
Điều này tự nó không bất hợp pháp.
Chính phủ có quyền truyền thông với công chúng.
Nhưng thời điểm ra mắt rất đáng chú ý.
Trump TV xuất hiện ngay giữa cuộc đối đầu với CNN, MS NOW và Politico.
Các cơ quan báo chí bị Nhà Trắng loại khỏi khuôn viên.
Các mạng truyền hình trong nhóm “press pool” phản ứng bằng việc đình chỉ hoạt động quay hình trong một thời gian.
Và trong bối cảnh ấy, Nhà Trắng nói với công chúng:
Nếu các anh muốn biết Trump nói gì, hãy xem Trump TV.
Đây là một thay đổi quan trọng về mô hình truyền thông.
Trước đây:
Chính phủ → báo chí → công chúng.
Bây giờ:
Chính phủ → nền tảng của chính phủ → công chúng.
Bỏ qua người trung gian.
Bỏ qua biên tập viên.
Bỏ qua câu hỏi của phóng viên.
Bỏ qua việc một cơ quan báo chí có thể quyết định rằng một phát biểu của tổng thống không đáng đưa lên trang nhất.
Đó là sức mạnh rất lớn.
Và chính vì nó rất lớn, nó cần được nhìn bằng con mắt thận trọng.
4. Khi chính phủ không chỉ nói — mà còn mua thời lượng để nói
Nếu Trump TV là kênh phân phối do chính quyền kiểm soát, thì quảng cáo chính phủ là bước tiếp theo:
chính phủ trả tiền để thông điệp của mình xuất hiện trong hệ thống truyền thông thương mại.
Đây là điểm gây tranh cãi nhất.
Một quảng cáo phát trên truyền hình với dòng:
“Paid for by the U.S. Government”
không còn là một bài đăng miễn phí trên website Nhà Trắng.
Đó là tiền công được sử dụng để mua thời lượng truyền thông.
Washington Post và AP đưa tin một quảng cáo mới có nội dung quảng bá Trump đã được phát với nguồn tài trợ từ chính phủ; Nhà Trắng gọi những quảng cáo này là “public service announcements”, trong khi các nhà lập pháp của cả hai đảng đặt câu hỏi về tính hợp pháp và thích đáng của việc sử dụng tiền thuế cho nội dung mang tính chính trị.
Luật liên bang và các đạo luật phân bổ ngân sách thường xuyên chứa những hạn chế đối với việc sử dụng tiền liên bang cho “publicity or propaganda purposes”. Nhưng việc một quảng cáo có vi phạm hay không phải được xác định dựa trên nguồn tiền, cơ quan chi tiền, mục đích ngân sách và nội dung cụ thể — chứ không thể kết luận chỉ từ việc nó mang màu sắc chính trị.
Vì vậy, câu hỏi chính xác không phải:
“Trump có được phép quảng cáo không?”
Mà là:
“Quốc hội đã cho phép sử dụng khoản tiền này cho mục đích gì?”
Và:
“Một quảng cáo từng mang đặc điểm của thông điệp vận động chính trị có thể được chuyển thành thông điệp chính phủ chỉ bằng cách đổi dòng người trả tiền hay không?”
Đó là câu hỏi về ngân sách.
Nhưng sâu hơn nữa, đó là câu hỏi về quyền lực thông tin.
5. Bốn mảnh ghép tạo thành một mô hình
Hãy đặt bốn sự kiện cạnh nhau.
Một: hạn chế quyền tiếp cận của một số cơ quan báo chí.
Hai: tăng quyền kiểm soát của Nhà Trắng đối với việc hình ảnh và thông tin được đưa ra ngoài.
Ba: tự xây dựng Trump TV để truyền thông trực tiếp 24/7.
Bốn: sử dụng tiền chính phủ để mua thời lượng truyền hình cho các thông điệp có nội dung quảng bá chính quyền và Trump.
Mỗi mảnh ghép có thể có một lời giải thích riêng.
Nhưng khi đặt cạnh nhau, chúng đặt ra một câu hỏi về kiến trúc thông tin.
Ai quyết định:
- Công chúng được nhìn thấy gì?
- Ai được hỏi tổng thống?
- Ai được đứng trong phòng họp báo?
- Hình ảnh nào được phát?
- Những câu nói nào được chọn?
- Thành tích nào được nhấn mạnh?
- Những thông tin nào được bỏ qua?
- Và ai trả tiền để thông điệp đó đến được với hàng triệu người?
Nếu câu trả lời ngày càng là Nhà Trắng, thì quyền lực thông tin cũng đang dịch chuyển về phía hành pháp.
Đó mới là vấn đề lớn.
6. Đây không phải là câu chuyện “Trump ghét CNN”
Nói rằng:
“Trump ghét CNN.”
có thể đúng về mặt mô tả thái độ của ông đối với một số cơ quan truyền thông.
Nhưng nó quá nhỏ để giải thích toàn bộ câu chuyện.
Vấn đề lớn hơn là một tổng thống đang tìm cách xây dựng một hệ thống truyền thông mà ông có thể kiểm soát trực tiếp, trong khi tranh chấp với những cơ quan báo chí mà ông cho rằng đưa tin chống lại mình.
Nhà Trắng nói CNN, MS NOW và Politico đưa tin sai lệch; các cơ quan này nói họ bị trừng phạt vì nội dung đưa tin; tòa án đã can thiệp để tạm thời khôi phục quyền tiếp cận.
Hai bên có thể tiếp tục tranh luận.
Nhưng đối với nền dân chủ, điều quan trọng là cơ chế kiểm soát vẫn phải tồn tại.
Nếu tổng thống không thích một bài báo, ông có thể phản bác.
Nếu cho rằng một thông tin sai, chính quyền có thể cung cấp bằng chứng.
Nếu cho rằng một cơ quan báo chí vi phạm luật, chính quyền có thể đưa vấn đề ra tòa.
Nhưng nếu giải pháp là:
“Không cho anh vào nữa. Chúng tôi sẽ tự nói với công chúng.”
thì vấn đề đã chuyển từ tranh luận với báo chí sang kiểm soát cấu trúc tiếp cận thông tin.
7. Và đây là nơi kinh nghiệm Việt Nam trở thành một phép thử quan trọng
Không nên nói rằng Mỹ đã trở thành Việt Nam.
Hai hệ thống chính trị khác nhau căn bản.
Mỹ vẫn có báo chí tư nhân đa nguyên, tòa án độc lập, Quốc hội, Tu chính án I và những cơ chế kiểm soát quyền lực mà chính vụ kiện hiện tại đang cho thấy.
Nhưng kinh nghiệm Việt Nam cho thấy điều gì có thể xảy ra nếu ranh giới giữa Nhà nước và thông điệp chính trị bị xóa mờ trong thời gian dài.
Ở Việt Nam, báo chí nhà nước không chỉ đưa tin về chính phủ.
Nó còn hoạt động trong một hệ thống chính trị mà Đảng Cộng sản Việt Nam giữ vai trò lãnh đạo được Hiến pháp quy định.
Những chiến dịch tuyên truyền, giáo dục chính trị và tôn vinh lãnh tụ có thể được triển khai thông qua mạng lưới truyền thông và bộ máy nhà nước.
Ở đó, câu hỏi:
“Ai kiểm soát dòng thông tin giữa Nhà nước và công chúng?”
có một câu trả lời tương đối rõ:
Nhà nước và hệ thống chính trị cầm quyền kiểm soát phần lớn cánh cửa thông tin chính thức.
Nước Mỹ vẫn chưa ở tình trạng đó.
Nhưng chính vì vậy, điều đáng quan sát không phải là Trump TV có giống VTV hay không.
Điều đáng quan sát là:
Liệu những cơ chế kiểm soát quyền lực của Mỹ có đủ mạnh để ngăn một chính quyền biến tiếng nói của mình thành tiếng nói duy nhất mà công chúng nghe được?
8. Nguy cơ lớn nhất không phải là chính phủ có tiếng nói
Chính phủ cần có tiếng nói.
Tổng thống cần nói với người dân.
Các cơ quan liên bang cần giải thích chính sách.
Vấn đề bắt đầu khi tiếng nói chính thức tìm cách thay thế tiếng nói độc lập.
Đó là một khác biệt căn bản.
Một chính phủ dân chủ có thể nói:
“Đây là quan điểm của chúng tôi.”
Một nền truyền thông tự do phải có khả năng trả lời:
“Đây là những gì chúng tôi kiểm chứng được.”
Nhưng nếu chính phủ đồng thời kiểm soát quyền tiếp cận, sản xuất kênh truyền thông riêng, lựa chọn hình ảnh, mua quảng cáo và gọi tất cả những thứ đó là “thông tin cho người dân”, thì công chúng có thể ngày càng khó phân biệt:
đâu là thông tin, đâu là quảng bá; đâu là chính sách, đâu là chính trị; đâu là tiếng nói của Nhà nước, đâu là tiếng nói của người đang đứng đầu Nhà nước.
Đó là lúc vấn đề trở nên nguy hiểm.
9. Quyền lực thông tin cuối cùng thuộc về ai?
Một nền dân chủ không đòi hỏi chính phủ phải im lặng.
Nó đòi hỏi chính phủ không được trở thành người duy nhất có quyền nói.
Bởi vì nếu chính quyền kiểm soát cả:
cửa vào Nhà Trắng,
hình ảnh của tổng thống,
kênh truyền thông của chính quyền,
và ngân sách để mua thời lượng truyền hình,
thì Nhà nước không chỉ đang quản lý chính sách.
Nhà nước đang ngày càng có khả năng quản lý cách công chúng nhìn thấy chính sách.
Và đó là hai quyền lực rất khác nhau.
Quyền lực thứ nhất là:
làm chính sách.
Quyền lực thứ hai là:
định hình thực tế mà người dân nhìn thấy về chính sách ấy.
Trong một nền dân chủ, quyền lực thứ hai không thể chỉ nằm trong tay chính phủ.
Bởi vì người dân không thể kiểm soát một chính quyền mà họ chỉ được nhìn thấy phiên bản của chính quyền do chính chính quyền sản xuất.
Đó là lý do câu chuyện Trump–CNN không nên kết thúc bằng câu:
“Trump ghét CNN.”
Và cũng không nên kết thúc bằng câu:
“Trump TV là truyền hình nhà nước.”
Câu hỏi đáng đặt ra lớn hơn nhiều:
Khi Nhà nước bắt đầu tự sản xuất, tự lựa chọn, tự phân phối và tự tài trợ cho thông điệp của mình, ai còn đứng giữa Nhà nước và công chúng để kiểm chứng những gì Nhà nước nói?
Câu trả lời của một nền dân chủ phải là:
Báo chí độc lập. Tòa án. Quốc hội. Xã hội dân sự. Và cuối cùng là chính công chúng.
Bởi vì tự do báo chí không chỉ là quyền của nhà báo được viết.
Nó là quyền của người dân được nghe nhiều hơn một phiên bản của sự thật.
Và khi câu hỏi “Ai kiểm soát dòng thông tin giữa Nhà nước và công chúng?” trở thành câu hỏi mà cả chính quyền lẫn xã hội phải đặt ra, thì đó không còn là cuộc chiến riêng giữa Donald Trump và CNN.
Đó là cuộc tranh luận về bản chất của quyền lực trong một nền dân chủ.