NGUYỄN-KHOA THÁI-ANH
LTG. Khi mới sang Mỹ, mong hội đủ căn bản Anh ngữ trên Đại học, tôi chọn theo học cả hai học trình gồm 1 số lớp ở trung học (Concurrent enrollment). U.S. History quả là môn học gian nan nhất đối với bản thân. Vì thuật ngữ và các từ vựng Anh văn chuyên ngành sử ký, tôi chẳng bao giờ lấy được điểm A, mà thường chỉ lẹt đẹt ở điểm C, thi thoảng mới vớt vát được con B. Thế mà oái oăm thay, sau khi tốt nghiệp đại học, rốt cuộc tôi lại trở thành người chuyên dạy khoa Xã hội học (Social Studies), bao gồm cả U.S. History, American Democracy, và Economics.
Thật là một nghịch lý: một người Việt – sinh trưởng ngay trên mảnh đất cháy đỏ bởi bom đạn trong một cuộc chiến tranh khốc liệt nhất giữa 2 miền Nam Bắc – Hoa Kỳ, Trung quốc, Nga sô, và các đồng minh thứ phụ đã dự phần, một cuộc chiến mà đến nay vẫn còn để lại nhiều dấu ấn sâu đậm trong tâm khảm, truyền thông, sách vở của Hoa Kỳ – cuối cùng lại đứng trên bục giảng để giảng dạy sử Mỹ!
Nhưng thú thật, Sử Hoa Kỳ chính là môn tôi ưa chuộng nhất, bởi nền tảng lập quốc của quốc gia này đã định hình nên những giá trị dân chủ mẫu mực cho nhiều sắc dân tìm tự do.
Của đáng tội, những năm gần đây khi nhiều người ở Mỹ cũng như các nơi trên thế giới quan tâm đến hiện tình thế sự dưới quyền lãnh đạo của Tổng Thống Trump, người ta phải đương đầu với nhiều thách thức, khiến tôi phải tìm đọc lại nguyên lý dân chủ Hoa Kỳ trong lịch sử.
“Cảo thơm lần dở trước đèn
Phong tình cổ lục còn truyền sử xanh”
Hai câu thơ trên mở đầu Truyện Kiều (Đoạn trường Tân thanh) của Đại thi hào Nguyễn Du.
Cảo thơm (芳稿 – Phương cảo): “Cảo” là bản thảo, sách vở. “Thơm” ở đây có nghĩa là hương thơm của sách quý, sách hay, hoặc nghĩa ẩn dụ chỉ những giá trị văn chương, đạo đức cao đẹp, lưu danh thơm cho đời.
Lần dở trước đèn: Hành động mở từng trang sách một cách trân trọng dưới ánh đèn dầu vào ban đêm. Nó gợi lên hình ảnh một người tri thức đang lật tìm, chiêm nghiệm lại những câu chuyện của người xưa.
Trân trọng mở sách quý trước đèn để đọc, như The Federalist Papers (1), Diễn văn Từ Biệt của TT George Washington (2) mới biết câu chuyện về những tình cảm phong phú, trắc trở ngày xưa (Phong tình cổ lục) vẫn còn được lưu lại trong sử sách rõ ràng.
***
1. Khái niệm “cử tri hiểu biết”.
Trước tiên người viết vội tìm về khái niệm một “cử tri hiểu biết – an informed electorate” – một nguyên tắc cốt lõi được tranh cãi từ 239 năm trước tại Hội trường Độc lập – Independence Hall ở Philadelphia. 55 nhà lập quốc Hoa Kỳ – kể cả tướng quân George Washington – đến từ 12 tiểu bang (ngoại trừ Rhode Island, bang nhỏ nhất lo ngại bị tiếm quyền) bắt đầu soạn thảo Hiến chương, kể cả việc bầu chọn tổng thống trong một mùa Hè rất oi bức (25 tháng 5 – 17 tháng 9, 1787). Nhưng có lẽ không gì nóng bỏng hơn cuộc tranh luận giữa hai phe Federalist và Anti-Federalist.
Federalist: Phe Liên bang (những nhân vật chủ trương một chính phủ liên bang mạnh mẽ). Anti–Federalist: Phe Phản Liên bang (hoặc những người phản đối một chính phủ liên bang quá nhiều quyền lực).
Phe Liên bang (Federalists): Là nhóm những người ủng hộ việc thông qua Hiến pháp năm 1787. Họ muốn xây dựng một chính phủ trung ương có thế lực để gắn kết các bang lại với nhau (đại diện tiêu biểu là Alexander Hamilton, James Madison, và John Jay).
Phe Chống Liên bang (Anti-Federalists): Là nhóm những người lo ngại chính phủ trung ương quá nhiều quyền lực dẫn đến độc tài và tước đoạt quyền hành của các bang cũng như quyền tự do của người dân. Họ chính là những người (đại diện tiêu biểu là Patrick Henry, Samuel Adams) đã thúc đẩy việc bổ sung Tuyên ngôn Dân quyền (Bill of Rights) (3) trước khi Hiến pháp được đa số chuẩn nhận.
Tam quyền phân lập/Separation of powers: Không chỉ có thế, lo ngại về việc lấn quyền giữa các ngành trong chính quyền, nên họ thiết lập hệ thống Tam quyền phân lập nhằm ngăn chặn sự lấn lướt giữa các nhánh trong chính quyền). Nhất là Thỏa nhượng Lớn (The Great Compromise) đã giúp giải đáp được số người đại diện cho mỗi tiểu bang lớn hay nhỏ:
2 Thượng nghị sĩ cho mỗi tiểu bang và số Dân biểu được căn cứ theo tỉ lệ dân số của bang đó
Check and balances: Kiểm soát và cân bằng (giữ cho quyền lực giữa các ngành không bị lạm dụng).
Integrity, wisdom, and virtue: Liêm chính, trí tuệ và đạo đức (những phẩm lượng các đại biểu đòi hỏi ở người lãnh đạo).
Trong cuộc tranh luận về Hiến pháp, các bên đặc biệt chú trọng đến những phẩm chất như trí tuệ, đạo đức và sự liêm chính của người lãnh đạo.
2. Bối cảnh lịch sử về hộp quà của Benjamin Franklin
Một trong những minh chứng rõ ràng nhất là câu chuyện của ông Benjamin Franklin. Năm 1785, khi ông Franklin kết thúc nhiệm kỳ đại sứ tại Pháp, Vua Louis XVI đã tặng ông một món quà chia tay: một cái hộp (snuffbox) bằng vàng, nạm 408 viên kim cương quý giá.
Mặc dù Benjamin Franklin là một người vô cùng liêm chính, các nhà soạn thảo Hiến pháp thời bấy giờ (như James Madison, phe chính quyền mạnh) vẫn vô cùng lo ngại. Họ sợ rằng các thế lực ngoại bang có thể dùng quà cáp, tiền tài hoặc danh hiệu để mua chuộc, gây ảnh hưởng độc hại (corrupting influence) lên các quan chức Mỹ thuộc một thể chế cộng hòa non trẻ. Vì vậy, họ đã đưa Foreign Emoluments Clause – Điều khoản Quà tặng/Lợi lộc từ nước ngoài vào Điều I, Mục 9, Khoản 8 của Hiến pháp.
15 tháng Hai, 2025, theo sự dàn xếp của Steve Witkoff, đặc phái viên của Trump, chiếc Boeing 747-8 của hoàng gia Qatar – đang được Qatar rao bán vì phí tổn sử dụng cao hơn $23,000/1giờ(4) – được hạ cánh ở sân bay quốc tế Palm Beach, Florida (gần khu nghỉ mát Mar-a-Lago của ông Trump), để cho ông Trump bỏ 2 tiếng đồng hồ lên xem xét cung điện biết bay này.
14 tháng 10 năm 2026, ông Trump đã dùng chiếc chuyên cơ Boeing 747–8 (do Quốc vương Qatar tặng) bay đến phi trường quốc tế Laughlin/Bullhead City, Arizona để tham gia một cuộc vận động bầu cử giữa kỳ cho các ứng viên Cộng hòa. Ông kể:
“Tôi gọi cho thủ trưởng Qatar – một người rất đáng nể, tuyệt vời, trẻ trung đẹp trai,”
“Tôi nói: ‘Tamim (Sheikh/Vua Tamim bin Hamad Al Thani) nè, nếu được, thay mặt cho Hoa Kỳ và Không quân Mỹ, tôi rất muốn mượn hoặc sử dụng chiếc 747 của ông làm chuyên cơ Air Force One trong một thời gian ngắn trong lúc chờ chiếc của chúng tôi hoàn thiện.”
“Ông ấy đáp: ‘Không, không, không, không, không, không. Ông là bạn tôi. Tôi sẽ cho ông mượn, sử dụng nó; tôi sẽ để ông dùng nó thay mặt cho nước Mỹ. Ông cứ lấy mà dùng,’” ông Trump thuật lại, giữa những tràng pháo tay và reo hò nồng nhiệt từ đám đông tham dự cuộc mít tinh.(5)
Khi các nhà lập hiến soạn thảo Hiến pháp và tranh luận về việc bầu chọn tổng thống tại Hội nghị Hiến pháp (Constitutional Convention) năm 1787 ở Philadelphia, họ không chỉ coi một “cử tri hiểu biết” đơn thuần là người sở hữu dữ liệu hoặc sự kiện. Thay vào đó, họ gắn thông tin với khái niệm đề cao đức hạnh cộng hòa (Republican Virtue – xin xem Republicanism phía dưới), đòi hỏi cả công dân và những người lập pháp phải có sự sáng suốt về trí tuệ để bác bỏ những kẻ mị dân, đặt ưu tiên lợi ích chung và tính chính trực trên các phe phái cá nhân hoặc vùng miền.
3. Trí tuệ và Khả năng phân biệt
Một số nhà lập quốc lo ngại rằng cử tri có thể bị dẫn dắt bởi cảm tính hoặc thông tin sai lạc. Trong các cuộc tranh luận, những người ủng hộ cơ chế đại cử tri cho rằng quy mô rộng lớn của đất nước khiến người dân khó đánh giá trực tiếp các ứng cử viên tổng thống ở xa. Electoral College được thiết lập một phần trong bối cảnh những lo ngại đó, với kỳ vọng các đại cử tri có thể cân nhắc và phán đoán về sự phù hợp của ứng cử viên. Tuy nhiên, không nên đồng nhất kỳ vọng này hoàn toàn với khái niệm hiện đại về “cử tri hiểu biết” (informed electorate), cũng không có nghĩa đại cử tri luôn độc lập với đảng phái.
4. Đạo đức và Đức hạnh Công dân
Trong thế kỷ 18, “chủ nghĩa cộng hòa” dựa trên ý tưởng một dân tộc tự quản phải có đức hạnh công dân. Các nhà lập pháp thời đó, chẳng hạn như Thomas Jefferson, đã nhiều lần nhấn mạnh rằng một xã hội không thể vừa “ngu dốt vừa hưởng tự do.”
” Trong một xã hội văn minh nếu một quốc gia kỳ vọng mình vừa ngu dốt vừa có tự do, thì đó là một ước muốn chưa từng có và sẽ không bao giờ có.”(6)
Chủ nghĩa Cộng hòa (Republicanism) là một tư tưởng chính trị tập trung vào quyền lực của nhân dân để dựng lên một thể chế được dân bầu làm đại diện.
Cốt lõi của chủ nghĩa cộng hòa:
Chủ quyền thuộc về nhân dân: Quyền lực tối cao thuộc về toàn dân, không thuộc về vua chúa hay một cá nhân cai trị chuyên chế. Nhân dân bầu ra các đại biểu để thay mặt mình quản trị đất nước.
Thượng tôn pháp luật: Nhà nước được vận hành theo hiến pháp và pháp luật, bảo vệ mọi công dân khỏi sự độc tài chuyên chế.
Đức hạnh công dân (Civic Virtue): Công dân có trách nhiệm tham gia vào đời sống chính trị và đặt lợi ích của cộng đồng, quốc gia lên trên lợi ích cá nhân.
Kiểm soát và cân bằng: Quyền lực nhà nước được phân chia giữa các cơ quan độc lập để ngăn chặn sự lạm quyền và tham nhũng.
Một công dân có thông tin đầy đủ được kỳ vọng sẽ có sự minh bạch về đạo đức để nhìn thấu những khoản hối lộ chính trị, tham nhũng hoặc những lời tâng bốc mị dân. Nếu không có nền tảng đạo đức này, các nhà lập quốc tin rằng cử tri chắc chắn sẽ khuất phục trước sự thao túng chính trị, khiến nền cộng hòa tuột dốc và rơi vào chế độ chuyên chế. Nghe có quen với chính quyền Trump hiện nay không?
5. Tính liêm chính và bài trừ chủ nghĩa bè phái
Trong Tạp chí Liên bang Federalist Papers (một tập luận văn gồm 85 bài viết, do Alexander Hamilton, James Madison và John Jay viết), các tác giả đã trình bày những lập luận ủng hộ cơ chế lựa chọn tổng thống được thiết kế nhằm hạn chế nguy cơ lạm dụng và bảo vệ tính liêm chính.
Để hiểu rõ hơn về cách các nhà lập quốc cân bằng đức tính công dân với cơ chế hiến pháp, ta có thể đọc các nghiên cứu chuyên sâu về lịch sử như Nền tảng của Quyền công dân Hoa Kỳ–The Foundation of American Civic Rights (trước đây giáo trình Trung học cấp 2 của Việt Nam Cộng hòa cũng đã dạy môn Công dân Giáo dục tương xứng) hoặc tìm hiểu các dự án soạn thảo tương tác của Trung tâm Hiến pháp Quốc gia Hoa Kỳ – National Constitution Center. Họ coi trọng khả năng lãnh đạo thực tiễn, khả năng thực thi và khả năng phán đoán hơn là lý thuyết thuần túy.
Trong bối cảnh này, “sự khôn ngoan” cần thiết ở một ứng cử viên tổng thống không nhất thiết đòi hỏi họ phải là một nhà hiền triết, một nhà khoa học – một học giả uyên bác, hay một chiến lược gia tài ba như Khổng Minh Gia Cát Lượng.
Hãy thử xem xét một vài phân tích thú vị dưới đây qua góc độ lịch sử để biết tư duy của các nhà lập quốc năm 1787 tương phản với chính thể đời nay như thế nào. Tất nhiên đời trước không thể tiên đoán được nhiều sự kiện bất cập đã xảy ra ngày nay.
• Đối với các nhà lập quốc 239 năm trước, thuế quan là công cụ chính yếu và quan trọng nhất của nền kinh tế quốc gia. Alexander Hamilton đã sử dụng thuế quan để bảo vệ các ngành công nghiệp non trẻ của Mỹ và tạo nguồn thu nhập cho chính quyền liên bang thời kỳ lập quốc, bởi khi đó chưa có thuế thu nhập liên bang (Federal Income Tax).
Theo nhiều nhà kinh tế học, việc áp thuế quan – tariff – trên diện rộng có thể cản trở tự do mậu dịch (free trade), làm méo mó cạnh tranh và khiến các quốc gia không tận dụng được lợi thế sản xuất hàng hóa với chi phí thấp và hiệu quả hơn.
Trong thời đại thương mại toàn cầu ngày nay, vai trò này cũng đòi hỏi sự hiểu biết về kinh tế vượt xa những chuyện áp thuế quan như ông Trump để trừng phạt các quốc gia ông không ưa. Khi chính quyền Trump áp thuế quan, các công ty nhập cảng phải tăng giá hàng hóa khiến người tiêu thụ phải tốn nhiều tiền chi dùng hơn. Ngược lại, các quốc gia bị áp thuế quan cũng sẽ trã đủa. Cho đến nay nông trại Mỹ đã mất đi hàng tỉ đô vì Trung Quốc phản đòn không mua nông sản Hoa Kỳ.(7)+(
Đòi hỏi của thời nay
Năm 1787, Liên Hiệp Quốc chưa hề xuất hiện (tổ chức này được thành lập năm 1945), trong khi chính sách đối ngoại ban đầu của Hoa Kỳ—được Tổng thống George Washington trình bày trong Diễn văn Từ biệt—nhấn mạnh việc tránh các “liên minh ràng buộc”. Bối cảnh quốc tế ngày nay đã khác, vì vậy ngoài đức độ, ứng viên tổng thống cần có hiểu biết vững chắc về ngoại giao và khả năng duy trì quan hệ với các đồng minh quốc tế.
Chính sách đối ngoại đòi hỏi một ứng cử viên Tổng thống Hoa Kỳ có hiểu biết sâu sắc về Liên Hiệp Quốc và khả năng hợp tác với tổ chức này. Vai trò của Hoa Kỳ trong các nỗ lực gìn giữ hòa bình và an ninh quốc tế có ảnh hưởng đáng kể, nhưng Tổng thống Mỹ không phải là người lãnh đạo Liên Hiệp Quốc.
Nên nhớ sau 8 năm cật lực tranh đấu chống sự đô hộ của Anh quốc để lèo lái Hoa Kỳ trở nên một quốc gia độc lập, dân chủ, George Washington, vị tổng thống đầu tiên của Hoa Kỳ được tín nhiệm có thể giữ chức vụ tổng thống cho đến mãn đời nhưng vì không tham quyền cố vị nên ông đã khước từ vai trò tổng thống. Theo ông: “Tuy nhiên, mối đe dọa lớn nhất đối với chính quyền Liên bang lại bắt nguồn từ sự kết hợp giữa chủ nghĩa bè phái và mối xâm nhập từ bên ngoài. Washington giải thích rằng tính đảng phái đã ‘mở đường cho ảnh hưởng và sự lũng đoạn từ ‘ngoại bang’ vì nó làm suy giảm khả năng lựa chọn sáng suốt và vô tư của cử tri. Thay vì chọn những người giỏi nhất vào bộ máy chính quyền, người dân lại dựa trên ‘những sự ganh tị vô căn cứ và những báo động giả dối, và từ đó bầu ra những kẻ cấu kết với các âm mưu quyền lực của ngoại bang. Để tránh sự can thiệp từ bên ngoài, Tổng Thống Washington chủ trương một chính sách đối ngoại dựa trên sự trung lập và quan hệ thương mại hữu nghị với tất cả các nước.”(10)
• Bản chất khôn ngoan của các nhà lập quốc khi họ không nhất quyết đòi hỏi tổng thống phải là một “triết gia” hay “nhà khoa học” trừu tượng (mặc dù một số người, như Thomas Jefferson hay Benjamin Franklin, phù hợp với mô hình đó).
Ưu tiên lợi ích quốc gia:
• Khái niệm về một “cử tri hiểu biết” mà các nhà soạn hiến chương Hoa Kỳ hình dung ra bao gồm một cách rõ ràng tư cách và các phẩm chất như trí tuệ, đạo đức và liêm chính. Khi các nhà lập hiến soạn thảo Hiến pháp và tranh luận về việc bầu chọn tổng thống tại Hội nghị Hiến chương, họ không chỉ coi một cử tri “có hiểu biết” đơn thuần là người sở hữu dữ liệu hoặc sự kiện.
Thay vào đó, khái niệm điển hình về Đức hạnh Cộng hòa (Republican Virtue) đòi hỏi công dân, nhất là những ứng cử viên phải có sự kiến thức sáng suốt và lương tâm đạo đức nhằm loại bỏ những kẻ mị dân. Người lãnh đạo biết ưu tiên chọn lợi ích chung trên chuyện bè phái và lợi ích cá nhân.
Những điều tiên quyết phù hợp với lịch sử
Dưới đây là những điểm bất di bất dịch phù hợp với các đòi hỏi hiện đại. Cả hai nhân tố xưa – nay đều có mẫu số chung đáng kể về mặt thời gian và khái niệm.
• Quan điểm về việc đặt ưu tiên quốc gia trên “tham vọng cá nhân,” mong muốn lợi ích gia đình hoàn toàn nằm trong nỗi ám ảnh của các nhà lập quốc trong việc ngăn chặn tham nhũng. Chính chủ nghĩa gia đình trị và tự tư lợi tài chính là lý do tại sao họ đưa các điều khoản về chuyện thu nhận quà cáp của nước ngoài Emoluments Clause vào Hiến pháp. Trong vài năm qua việc thực thi các nguyên tắc hiến pháp đã bị biến dạng, các tiêu chuẩn đạo đức cơ bản bị xâm phạm và cơ chế kiểm soát giữa ba nhánh quyền lực không còn đủ sức ngăn ngành hành pháp lấn át.
Đòi hỏi của thời nay
• Ngoài đức độ ra, ngày nay điều kiện tiên quyết đòi hỏi ứng viên phải có một hiểu biết vững chãi về ngoại giao, giữ trọng trách bảo tồn quan hệ với các liên minh quốc tế.
Chính sách đối ngoại đòi hỏi một ứng cử viên tổng thống Hoa Kỳ có tư cách lãnh đạo Liên Hiệp Quốc. Được công nhận là một quốc gia dân chủ hàng đầu chính là động lực thúc đẩy Hoa Kỳ – cùng LHQ – trong các nỗ lực gìn giữ hòa bình, giữ trọng trách bảo vệ thế giới tự do được vẹn toàn lãnh thổ.
1 tháng 4 năm 2026, trong một bài phát biểu tại Nhà Trắng, thông qua các bài đăng trên mạng Truth Social, kể cả các cuộc phỏng vấn vào thời điểm đó, Trump bày tỏ nỗi “ghê tởm” với NATO và công khai thảo luận về khả năng rút khỏi liên minh Bắc Đại Tây Dương này. Tối đó, vào khung giờ vàng, Trump tung ra những lời đe dọa khét tiếng về việc ném bom đưa nền Cộng hòa Hồi giáo vể thời kỳ Đồ Đá.
Tháng 9, 2026, trước Liên Hiệp Quốc ông Trump đã đòi xóa sổ Iran đày họ xuống hỏa ngục, những ngôn từ mà các nhà quan sát quốc tế mô tả là hoàn toàn không phù hợp để công kích các nhà lãnh đạo đối phương trên mạng.
Ngày 14 tháng 10 năm 2026, Tổng thống Hoa Kỳ – một thành viên chủ chốt của NATO – Trump một lần nữa bị chỉ trích vì không duy trì sức ép đủ mạnh đối với Nga. Ngày 16 tháng 10, chính quyền Trump quyết định miễn áp dụng một số quy định trừng phạt theo Đạo luật Lindsey O. Graham về Nga và Iran, với lý do tạo điều kiện cho các cuộc đàm phán hòa bình giữa Nga và Ukraine.
Tổng Thống Trump đã ngưng tiếp viện vũ khí cho Ukraine từ nhiệm kỳ 2 đến giờ, bất kể Tổng Thống Joe Biden đã ký duyệt và phân bổ các khoản ngân sách khổng lồ (từ các gói viện trợ được Quốc hội Mỹ thông qua) để mua và chuyển giao vũ khí cho Ukraine, bao gồm cả hệ thống tên lửa Patriot – khoản phí tổn này Trump buộc EU chi trả.
Tuy nhiên vì nặng nợ nhiều với Putin–Nga nên khi bước vào nhiệm kỳ 2, ông Trump xét lại toàn bộ các cam kết quốc tế, bỏ rơi NATO, để mặc EU lo toan cho Ukraine.
Bộ trưởng Chiến tranh Pete Hegseth không giao hệ thống phòng thủ Patriots cho Ukraine không phải vì Trump lo ngại dân Mỹ phải chịu đóng thuế tiền viện trợ quân sự cho Ukraine – trong khi ông Trump áp thuế quan làm thiệt hại hằng tỉ đô cho người tiêu thụ và các thương nghiệp bị phá sản.
Chính sách của Trump:
tiêu tốn hàng trăm tỉ Mỹ kim cho chiến tranh Iran làm cạn kiệt kho vũ khí Mỹ
xây sảnh khiêu vũ ở East Wing, chưa kể dự tính xây Khải Hoàn Môn.
Phân bổ hàng trăm tỉ Mỹ kim cho DHS, ICE, và BPS để đàn áp công dân và di trú viên.
Vô hình trung, Trump đã tạo hình ảnh một Tổng Thống Mỹ là “con rối” của Putin, đã nhiều lần ép Zelensky nhượng đất cho Nga để đổi lấy ngưng bắn. Theo các diễn biến chiến sự mới nhất từ trung tuần tháng 10, 2026, mạng lưới vệ tinh quân sự Starshield bị chính quyền Trump cùng đồng minh thân cận của ông là tỷ phú Elon Musk bóp băng thông (giới hạn tốc độ) đã gây ra những cuộc oanh tạch kinh hoàng của Nga làm thiệt hại mạng sống và nhà cửa của dân Ukraine, cùng lúc ngăn chận Ukraine chống trả bằng drones để không kích các căn cứ chiến lược và cơ sở hạ tầng dầu khí của Nga. Trump buộc tội Zelensky tiếp tục chiến tranh Ukraine làm giá xăng dầu leo thang, lờ đi chiến trận Iran mà chính mình đã gây ra, đang làm nghẽn lưu thông xăng dầu, tăng vật giá và mức sống của thế giới.
Liệu có thích đáng để Quốc hội Mỹ trả lời câu thứ tư trong 4 câu mở đầu Chinh phụ Ngâm để kết luận bài viết này không?
Thuở trời đất nỗi cơn gió bụi
Dưới thế trần (khách má hồng) nhiều nỗi truân chuyên
Xanh kia thăm thẳm từng trên
Vì ai gây dựng cho nên nỗi này?
(Đoàn thị Điểm diễn Nôm Đặng Trần Công)
Làm sao trả lời thỏa đáng câu hỏi trên khi chính trị Mỹ – từ các chính trị gia, các đảng phái cho đến người dân, sự phân cực đã lên đến cao độ?
Nguyễn-Khoa Thái-Anh
……………..
Tham Khảo:
(1) Federalist Papers: Primary Documents in American History. Library of Congress
(2) Diễn văn từ biệt của Washington. New York, Thư viện Công cộng New York, 1935. Tr. 105; 136. Do Bộ Lịch sử Hoa Kỳ Milstein cung ứng, Lịch sử Địa phương & Phả hệ, Thư viện Công cộng New York (các quỹ Astor, Lenox và Tilden). https://www.mountvernon.org/library/digitalhistory/digital–encyclopedia/article/george–washington–s–farewell–address
(3) Ratifying the Constitution By Rob Orrison, Prince William County Historic Preservation Division • Updated March 25, 2025
(6) National Archives:Thư của Jefferson gửi ô. Charles Yancey–January 6, 1816 https://founders.archives.gov/documents/Jefferson/03–09–02–0209
(7) The Economic Impacts of Retaliatory Tariffs on U.S. Agriculture
Economic Research Service, U.S. Department of Agriculture
(9) United Nations Charter – Chương I: Mục Đích và Nguyên tắc
Bài diễn văn từ biệt của George Washington được công bố vào ngày 19 tháng 9,1796 trên tờ American Daily Advertiser. Văn bản này được viết dưới dạng một bức thư ngỏ với công chúng Mỹ vào giai đoạn cuối nhiệm kỳ tổng thống thứ hai của ông, do Gsư Shira Lurie, Tiến sĩ Sử học, chuyên gia nghiên cứu về lịch sử chính trị thời lập quốc Hoa Kỳ, Khoa Lịch sử và Nghiên cứu Canada, Đại học Toronto tóm lược.
*Hình minh họa AI