HAI TIÊU CHUẨN NGÂN SÁCH CỦA TRUMP: GIẢM THUẾ CHO TẬP ĐOÀN, THẮT CHẶT AN SINH CHO NGƯỜI DÂN?

0
1
Triết học hiện sinh, công bằng xã hội và nghịch lý tư nhân hóa lợi ích – xã hội hóa nợ công trong chính sách tài khóa Hoa Kỳ.

1. Khi người nghèo phải giải trình, còn tập đoàn được gọi là động lực kinh tế

Có một nghịch lý trong cách xã hội hiện đại đánh giá sự phụ thuộc vào chính phủ.

Một gia đình thu nhập thấp nhận trợ cấp thực phẩm, bảo hiểm y tế hoặc hỗ trợ tiền thuê nhà thường phải đối mặt với những câu hỏi mang tính đạo đức: Tại sao họ không tự nuôi sống mình? Tại sao họ phải dựa vào tiền thuế của người khác? Họ có đang lợi dụng hệ thống phúc lợi hay không?

Nhưng khi một tập đoàn lớn được giảm thuế, nhận ưu đãi đầu tư, hưởng chính sách hỗ trợ hoặc được cứu trợ bằng nguồn lực công, cách diễn đạt thường thay đổi. Đó là chính sách thúc đẩy tăng trưởng, bảo vệ việc làm, duy trì thị trường và củng cố năng lực cạnh tranh quốc gia.

Hai đối tượng đều có quan hệ với nguồn lực công, nhưng một bên bị đặt dưới sự phán xét đạo đức, bên kia được bảo vệ bằng những lập luận kinh tế học.

Vấn đề không phải là mọi khoản trợ cấp cho người nghèo đều đúng, hay mọi chính sách ưu đãi doanh nghiệp đều sai. Một chính phủ có thể cần hỗ trợ doanh nghiệp để bảo vệ việc làm, khuyến khích nghiên cứu, phát triển công nghệ hoặc ngăn chặn một cuộc khủng hoảng kinh tế. Nhưng nếu chính phủ đòi hỏi người nhận trợ cấp phải chứng minh từng đồng hỗ trợ là cần thiết, trong khi không đặt ra tiêu chuẩn tương xứng về trách nhiệm giải trình đối với những tập đoàn hưởng ưu đãi lớn, thì đó là một vấn đề công bằng.

Câu hỏi cần đặt ra là: Tại sao sự phụ thuộc của người nghèo vào nhà nước bị coi là một khiếm khuyết cá nhân, còn sự phụ thuộc của doanh nghiệp lớn vào chính sách công lại được xem là một công cụ phát triển kinh tế?

Đây không chỉ là câu hỏi về ngân sách. Nó là câu hỏi về phẩm giá con người, quyền lực và trách nhiệm đạo đức của một xã hội dân chủ.

2. Triết học hiện sinh: Con người không chỉ là một con số trong ngân sách

Triết học hiện sinh thường được nhắc đến qua những tên tuổi như Søren Kierkegaard, Friedrich Nietzsche, Martin Heidegger, Jean-Paul Sartre, Simone de Beauvoir và Albert Camus.

Mặc dù không phải một trường phái có chung một hệ thống giáo điều, chủ nghĩa hiện sinh có một số điểm gặp nhau: con người phải đối diện với tự do, lựa chọn, trách nhiệm và ý nghĩa tồn tại của chính mình.

Theo cách tiếp cận của Sartre, con người không được định nghĩa hoàn toàn bởi một bản chất có sẵn. Con người tạo dựng chính mình thông qua những lựa chọn và hành động. Nhưng tự do không có nghĩa là muốn làm gì cũng được, cũng không có nghĩa mọi cá nhân đều có cùng điều kiện để lựa chọn.

Một người sinh ra trong gia đình giàu có, được tiếp cận giáo dục tốt, có bảo hiểm y tế và tài sản thừa kế có những khả năng lựa chọn khác hẳn một người phải làm nhiều công việc để trả tiền thuê nhà, chăm sóc con cái và thanh toán hóa đơn y tế.

Đây là điểm quan trọng khi đưa triết học hiện sinh vào phân tích chính sách xã hội: Tự do của con người không chỉ nằm trong ý chí cá nhân, mà còn phụ thuộc vào những điều kiện vật chất và cấu trúc xã hội cho phép họ thực hiện lựa chọn.

Trong những phân tích về Sartre và Simone de Beauvoir, triết học hiện sinh về sau đã vượt ra khỏi quan niệm tự do thuần túy cá nhân để nhìn nhận tự do trong hoàn cảnh lịch sử, xã hội và vật chất cụ thể. Con người vừa có khả năng tự quyết, vừa bị giới hạn bởi hoàn cảnh mà họ không tự lựa chọn. Stanford Encyclopedia of Philosophy.

Hãy nhìn vào một người lao động nhận mức lương thấp.

Trên lý thuyết, người đó có quyền lựa chọn công việc, chuyển nơi ở, học thêm hoặc tìm một cơ hội tốt hơn. Nhưng nếu phần lớn thu nhập phải dành cho tiền thuê nhà, thực phẩm, bảo hiểm, đi lại và chăm sóc gia đình, thì khả năng thực hiện những lựa chọn ấy bị giới hạn đáng kể.

Nói rằng người lao động chỉ cần cố gắng hơn để thoát nghèo có thể là một lời khuyên cá nhân. Nhưng dùng lời khuyên đó để phủ nhận vai trò của tiền lương, chi phí sinh hoạt, giáo dục, y tế và cấu trúc thị trường lao động là biến một vấn đề xã hội thành lỗi đạo đức của cá nhân.

Ngược lại, một tập đoàn có thể có nhiều lựa chọn hơn: chuyển vốn, tái cấu trúc, vận động chính sách, đàm phán ưu đãi thuế, chuyển hoạt động sản xuất hoặc sử dụng lợi thế thị trường để tăng lợi nhuận.

Nếu chính phủ mở rộng khả năng lựa chọn cho doanh nghiệp bằng chính sách thuế, nhưng thu hẹp khả năng lựa chọn của người lao động bằng cách giảm các dịch vụ thiết yếu, thì chính phủ đang phân phối tự do kinh tế không đồng đều.

Dưới góc nhìn hiện sinh, đây là một câu hỏi về phẩm giá: Nhà nước đang giúp con người làm chủ cuộc đời mình, hay đang biến một bộ phận dân chúng thành những cá nhân phải sống trong sự lệ thuộc mà họ không có khả năng tự thoát ra?

3. Từ Sartre đến Rawls: Bất bình đẳng chỉ có thể được biện minh khi nào?

Nếu triết học hiện sinh đặt câu hỏi về tự do và trách nhiệm, thì triết gia chính trị John Rawls cung cấp một khuôn khổ cụ thể hơn để đánh giá sự công bằng trong phân phối nguồn lực.

Trong tác phẩm A Theory of Justice, Rawls phát triển nguyên tắc thường được gọi là nguyên tắc khác biệt (difference principle). Theo đó, bất bình đẳng kinh tế không nhất thiết phải bị loại bỏ. Một xã hội có thể chấp nhận chênh lệch thu nhập và tài sản nếu cấu trúc bất bình đẳng ấy đem lại lợi ích lớn nhất cho những người ở vị trí bất lợi nhất.

Nói cách khác, người giàu có thể giàu hơn, doanh nghiệp có thể có lợi nhuận cao hơn, nhà đầu tư có thể nhận được lợi tức lớn hơn. Nhưng sự bất bình đẳng ấy cần được biện minh bằng lợi ích thực chất đối với toàn xã hội, đặc biệt là những người có ít lợi thế nhất.

Đây là một tiêu chuẩn rất đáng chú ý khi đánh giá chính sách giảm thuế doanh nghiệp.

Nếu một tập đoàn được giảm thuế để đầu tư nhà máy, tạo thêm việc làm, nâng năng suất, tăng tiền lương và đóng góp trở lại cho ngân sách trong tương lai, chính sách ấy có thể được biện minh bằng lợi ích công cộng.

Nhưng nếu ưu đãi thuế chủ yếu làm tăng lợi nhuận sau thuế, tăng giá trị cổ phiếu hoặc lợi ích của nhóm cổ đông, trong khi người lao động không được cải thiện thu nhập và các chương trình hỗ trợ thiết yếu bị cắt giảm, thì câu hỏi về công bằng trở nên nghiêm trọng.

Rawls không yêu cầu mọi người phải có thu nhập bằng nhau. Ông đặt ra một tiêu chuẩn khó hơn: những bất bình đẳng phải có khả năng biện minh trước cả những người đang ở vị trí bất lợi nhất.

Một chính sách không thể chỉ được đánh giá bằng tốc độ tăng GDP, chỉ số chứng khoán hay lợi nhuận của các tập đoàn. Nó còn phải được đánh giá bằng việc người có thu nhập thấp có thể sống tốt hơn hay không.

Stanford Encyclopedia of Philosophy – John Rawls.

4. Chính sách ngân sách của Trump: Những con số cần được nhìn thẳng

Tranh luận về chính sách tài khóa của Tổng thống Donald Trump không thể chỉ dựa vào khẩu hiệu chính trị. Cần nhìn vào luật đã được ban hành, những ước tính của cơ quan ngân sách độc lập và kết quả tài khóa thực tế.

Ngày 4/7/2025, Trump ký ban hành Public Law 119-21, thường được gọi là One Big Beautiful Bill Act (OBBBA). Đây là đạo luật kết hợp nhiều thay đổi về thuế với những điều chỉnh lớn đối với các chương trình an sinh xã hội.

Cần nói chính xác: đạo luật này không miễn toàn bộ thuế cho các tập đoàn. Nó bao gồm các điều khoản về thuế cá nhân, doanh nghiệp và nhiều ưu đãi thuế khác, đồng thời điều chỉnh các chương trình chi tiêu. Vì vậy, cách diễn đạt chính xác hơn là chính quyền Trump duy trì, mở rộng hoặc thiết kế lại một số ưu đãi thuế, chứ không phải xóa bỏ nghĩa vụ thuế của toàn bộ doanh nghiệp.

Tuy nhiên, tác động tài khóa của đạo luật là đáng kể.

Theo ước tính của Văn phòng Ngân sách Quốc hội Hoa Kỳ (CBO) ngày 4/8/2025, Public Law 119-21 sẽ làm tăng thâm hụt ngân sách liên bang khoảng 3.400 tỷ USD trong giai đoạn 2025–2034, chưa tính chi phí lãi vay và một số tác động kinh tế vĩ mô. Khi cộng thêm khoảng 718 tỷ USD chi phí trả nợ, tổng tác động lên thâm hụt được ước tính khoảng 4.100 tỷ USD trong 10 năm.

Đây là ước tính của CBO đối với toàn bộ đạo luật, bao gồm cả thay đổi thuế và chi tiêu, không phải con số có thể quy toàn bộ cho riêng ưu đãi thuế doanh nghiệp. CBO, 4/8/2025.

Trong khi đó, tác động phân phối nguồn lực của đạo luật cũng rất đáng chú ý.

Báo cáo CBO ngày 11/8/2025 nhận định rằng, xét tổng thể, các hộ gia đình ở nhóm thu nhập thấp sẽ bị giảm nguồn lực, trong khi các hộ gia đình ở nhóm trung lưu và nhóm thu nhập cao nhìn chung sẽ được tăng nguồn lực trong giai đoạn 2026–2034.

CBO ước tính các thay đổi về thuế và chuyển giao tiền mặt làm tăng nguồn lực hộ gia đình khoảng 3.300 tỷ USD; nhưng các khoản chuyển giao hiện vật, chủ yếu liên quan đến Medicaid và SNAP, làm giảm nguồn lực khoảng 900 tỷ USD. Hai con số này không có nghĩa mọi gia đình đều nhận được lợi ích ròng như nhau. Phân phối lợi ích phụ thuộc vào vị trí thu nhập và tình trạng tham gia các chương trình.

Đây là một điểm quan trọng: một đạo luật có thể làm tăng nguồn lực trung bình của các hộ gia đình, nhưng vẫn khiến những người nghèo nhất chịu thiệt hại. CBO, Distributional Effects of Public Law 119-21.

Báo cáo cập nhật của Urban Institute ngày 29/10/2026 đi sâu hơn vào những tác động đối với các gia đình nghèo và cận nghèo. Khi tính cả những phản ứng chính sách và hành chính có thể xảy ra ở cấp tiểu bang, nhóm nghiên cứu ước tính:

  • Số người sống trong tình trạng nghèo cùng cực có thể tăng khoảng 24%, tương đương 3,4 triệu người.
  • Trong các gia đình đang sống trong nghèo đói, khoảng 55% (13,8 triệu gia đình) có thể mất nguồn lực, trong khi khoảng 20% (5 triệu gia đình) được tăng nguồn lực.
  • Những gia đình nghèo bị mất nguồn lực ước tính mất trung bình 3.314 USD mỗi năm; những gia đình nghèo được tăng nguồn lực chỉ nhận mức tăng trung bình 614 USD mỗi năm.

Đây là mô hình ước tính của Urban Institute, không phải số liệu thống kê về kết quả đã xảy ra hoàn toàn sau khi đạo luật được triển khai. Nó bao gồm cả những phản ứng chính sách có khả năng xảy ra ở các tiểu bang. Nhưng kết quả này cho thấy nguy cơ phân phối bất lợi đối với người nghèo là điều không thể xem nhẹ. Urban Institute, 29/10/2026.

5. An sinh xã hội không phải là phần thưởng cho người thất bại

Một trong những thay đổi lớn của đạo luật là việc điều chỉnh Medicaid và SNAP.

Theo CBO, các thay đổi đối với Medicaid được dự báo làm giảm chi tiêu liên bang khoảng 1.200 tỷ USD trong giai đoạn 2026–2035. Những thay đổi đối với SNAP được dự báo làm giảm chi tiêu khoảng 211 tỷ USD trong cùng giai đoạn. CBO cũng ước tính những thay đổi trong Medicaid sẽ làm giảm số người tham gia chương trình khoảng 13,1 triệu vào năm 2035 so với mức dự báo trước đó. CBO, The Budget and Economic Outlook: 2026 to 2036.

Các con số này cần được đọc đúng bản chất. Giảm chi ngân sách không đồng nghĩa với việc tất cả những người bị ảnh hưởng đều không còn cần bảo hiểm y tế hoặc thực phẩm. Một phần có thể do thay đổi điều kiện đủ tiêu chuẩn, thủ tục xác minh, yêu cầu làm việc hoặc cách phân bổ trách nhiệm tài chính giữa liên bang và tiểu bang.

Vấn đề là một người có thể đang đi làm nhưng vẫn không đủ thu nhập để mua bảo hiểm y tế tư nhân hoặc trang trải toàn bộ chi phí thực phẩm và nhà ở.

Việc đặt thêm yêu cầu hành chính không tự động tạo ra việc làm có mức lương đủ sống. Nó có thể chỉ tạo thêm rào cản đối với người đang cần hỗ trợ.

Một gia đình có người già, người khuyết tật hoặc người phải chăm sóc trẻ em có thể không đáp ứng được những tiêu chí làm việc được thiết kế theo một mô hình lao động đơn giản. Nếu họ mất bảo hiểm vì không hoàn tất đúng thủ tục, đó không phải bằng chứng rằng họ không cần chăm sóc y tế.

Đạo luật dự kiến đưa các yêu cầu làm việc mới vào Medicaid đối với một số nhóm người trưởng thành. Tháng 11/2026, chính quyền Trump thông báo cho các tiểu bang thêm sáu tháng để chuẩn bị, lùi thời điểm bắt buộc thực hiện trên toàn quốc đến ngày 1/7/2027. AP ghi nhận một vấn đề đáng lưu ý từ việc triển khai sớm ở Nebraska: nhiều người bị chấm dứt bảo hiểm do không nộp đủ giấy tờ, chứ không phải vì bị xác định là không đáp ứng yêu cầu làm việc. AP, 13/11/2026.

Điều này đặt ra một câu hỏi về bản chất của chính sách an sinh: mục tiêu là giúp người dân có khả năng tự lập, hay là giảm số người đủ điều kiện nhận trợ cấp bằng cách tăng những rào cản thủ tục?

Nếu một chính sách làm giảm số người nhận Medicaid nhưng không làm giảm nhu cầu khám chữa bệnh, thì chi phí không biến mất. Nó có thể chuyển sang bệnh viện, phòng cấp cứu, chính quyền địa phương, các tổ chức từ thiện, người thân hoặc chính những bệnh nhân không còn khả năng thanh toán.

Một xã hội văn minh không thể đo thành công của chính sách an sinh chỉ bằng số tiền chính phủ tiết kiệm được. Phải đo cả chi phí mà người dân phải gánh sau khi nhà nước rút lui.

6. Tiền lương, lạm phát và sự thu hẹp của tự do thực tế

Một yếu tố khác cần được đặt vào bức tranh là tiền lương.

Mức lương tối thiểu liên bang của Hoa Kỳ hiện vẫn là 7,25 USD mỗi giờ, có hiệu lực từ ngày 24/7/2009. Điều này không có nghĩa mọi người lao động Mỹ đều nhận 7,25 USD, bởi nhiều tiểu bang và thành phố có mức tối thiểu cao hơn. Nhưng nó cho thấy chuẩn tối thiểu ở cấp liên bang đã không được điều chỉnh trong hơn 17 năm. Bộ Lao động Hoa Kỳ.

Trong thời gian đó, giá cả thay đổi, đặc biệt ở những khoản chi thiết yếu như nhà ở, y tế, bảo hiểm và thực phẩm.

Theo Cục Thống kê Lao động Hoa Kỳ (BLS), chi tiêu tiêu dùng bình quân năm 2025 tăng 4,3% so với năm 2024. Chi tiêu nhà ở tăng 5,8%; tiền thuê nhà tăng 10,8%; chi tiêu y tế tăng 4,4% và bảo hiểm y tế tăng 6,3%.

Đây là số liệu bình quân của các hộ gia đình, không thể dùng để khẳng định mọi gia đình thu nhập thấp đều chịu đúng mức tăng ấy. Nhưng nó cho thấy những khoản chi thiết yếu vẫn tạo sức ép lớn lên ngân sách hộ gia đình. BLS, 6/11/2026.

Khi phần lớn thu nhập phải dành cho nhà ở, thực phẩm, bảo hiểm và đi lại, người lao động không còn nhiều khả năng tích lũy, học tập, đổi nghề hoặc khởi nghiệp.

Trên lý thuyết, họ vẫn tự do lựa chọn. Nhưng trong thực tế, những lựa chọn ấy ngày càng bị thu hẹp bởi chi phí sinh hoạt.

Đây là nơi triết học hiện sinh gặp kinh tế học: tự do không chỉ là quyền được lựa chọn, mà còn là khả năng thực tế để biến lựa chọn thành hành động.

Một người được quyền học đại học nhưng không thể chi trả học phí; được quyền nghỉ việc để tìm công việc tốt hơn nhưng không thể mất bảo hiểm; được quyền chuyển nhà nhưng không đủ tiền đặt cọc — người đó có tự do trên giấy tờ, nhưng tự do thực tế bị giới hạn.

7. Bất công lớn hơn: Tư nhân hóa lợi ích, xã hội hóa nợ công

Đây là điểm cần được nhìn nhận sâu hơn trong tranh luận về chính sách thuế của Trump.

Khi doanh nghiệp được giảm thuế, khoản thuế phải nộp thấp hơn có thể làm tăng dòng tiền sau thuế của doanh nghiệp. Lợi ích đó có thể được dùng để đầu tư, trả nợ, tăng lương, mở rộng sản xuất, mua lại cổ phiếu hoặc phân phối lợi tức cho cổ đông.

Không thể mặc định toàn bộ khoản giảm thuế đều trở thành lợi nhuận của cổ đông. Nhưng cũng không thể mặc định rằng người lao động và xã hội sẽ tự động nhận được phần lợi ích tương xứng.

Nếu chính phủ không đặt ra điều kiện rõ ràng, không đánh giá hiệu quả đầu tư và không có cơ chế thu hồi ưu đãi khi doanh nghiệp không thực hiện cam kết, thì chính sách có nguy cơ tập trung lợi ích vào một nhóm nhỏ.

Trong khi đó, chi phí ngân sách không biến mất.

Khi nguồn thu giảm mà các nghĩa vụ chi tiêu vẫn tồn tại, chính phủ có thể phải cắt giảm chi tiêu, tăng thu ở nguồn khác hoặc vay nợ. Khi vay nợ, Bộ Ngân khố phát hành trái phiếu để huy động vốn từ thị trường.

Những trái phiếu ấy là nghĩa vụ tài chính của chính phủ. Lãi và gốc phải được thanh toán theo điều kiện phát hành. Nguồn lực trả nợ đến từ ngân sách trong tương lai, tức là từ các khoản thu và nguồn tài chính công mà xã hội phải cùng gánh chịu.

Đây là sự bất cân xứng:

  • Lợi ích từ ưu đãi thuế có thể tập trung vào doanh nghiệp, nhà đầu tư và cổ đông.
  • Nghĩa vụ trả lãi và gốc của nợ công thuộc về ngân sách quốc gia.
  • Người lao động và người nghèo, dù không trực tiếp nhận được ưu đãi thuế, vẫn phải sống trong một nền kinh tế chịu tác động của nợ công và chi phí lãi vay.

Có thể gọi đó là tư nhân hóa lợi ích, xã hội hóa chi phí.

Nợ công không phải một hóa đơn được gửi riêng cho người nghèo. Người giàu cũng chịu thuế, các nhà đầu tư nắm giữ trái phiếu có thể nhận lãi và thế hệ tương lai không phải lúc nào cũng chịu toàn bộ chi phí. Nhưng khi nguồn lực ngân sách bị dành ngày càng nhiều cho trả lãi, tất cả các chương trình công cộng đều phải cạnh tranh với nghĩa vụ nợ.

Theo CBO, đạo luật Public Law 119-21 được ước tính làm tăng chi phí trả nợ thêm 718 tỷ USD trong giai đoạn 2025–2034, nâng tổng tác động lên thâm hụt lên khoảng 4.100 tỷ USD. Đây là một ví dụ cụ thể về việc một quyết định chính sách hôm nay có thể tạo ra nghĩa vụ tài khóa kéo dài trong nhiều năm.

Và bức tranh tài khóa hiện tại cũng không hề nhẹ.

Theo báo cáo ngày 9/11/2026 của CBO, thâm hụt ngân sách liên bang trong năm tài khóa 2026 đạt khoảng 2.000 tỷ USD, tăng 217 tỷ USD, tương đương 12%, so với năm trước. Thâm hụt tương đương 6,2% GDP; nợ liên bang do công chúng nắm giữ đạt 100% GDP, mức cao nhất kể từ năm 1946.

CBO cho biết nguồn thu tăng 3%, trong khi chi tiêu tăng 6%. Những khoản chi tăng lớn nhất nằm ở các chương trình chi tiêu bắt buộc, lãi nợ công và hoạt động quân sự của Bộ Quốc phòng. Nguồn thu thuế doanh nghiệp và thuế quan giảm so với năm trước, dù tổng thu ngân sách vẫn tăng. CBO, 9/11/2026.

Không thể quy toàn bộ khoản thâm hụt 2.000 tỷ USD cho riêng chính sách thuế của Trump. Chi tiêu bắt buộc, quốc phòng, lãi vay, nguồn thu và nhiều yếu tố khác đều góp phần tạo nên con số này. Nhưng điều đó không xóa bỏ trách nhiệm đánh giá tác động của các quyết định thuế và chi tiêu mà chính quyền đã lựa chọn.

Câu hỏi công bằng là: Nếu chính phủ nói ngân sách không đủ để duy trì an sinh, tại sao lại có thể chấp nhận những chính sách làm giảm nguồn thu hoặc tăng chi phí nợ mà không chứng minh đầy đủ lợi ích công cộng?

8. Marx: Ai sở hữu lợi ích, ai kiểm soát chính sách?

Một góc nhìn khác đến từ Karl Marx và truyền thống phê phán kinh tế chính trị.

Marx đặt trọng tâm vào quan hệ sở hữu tư liệu sản xuất, quyền kiểm soát nguồn lực và cách thành quả lao động được phân phối. Dù không thể dùng lý thuyết Marx để giải thích toàn bộ nền kinh tế Hoa Kỳ hiện đại, câu hỏi về quyền lực kinh tế vẫn có giá trị phân tích.

Trong một nền kinh tế mà vốn, tài sản và khả năng vận động chính sách tập trung cao độ, các tập đoàn lớn có thể có ảnh hưởng vượt xa một người lao động đơn lẻ.

Doanh nghiệp có đội ngũ luật sư, chuyên gia thuế, nhà vận động hành lang và khả năng tiếp cận các nhà hoạch định chính sách. Người lao động thường chỉ có lá phiếu, công đoàn hoặc tiếng nói cá nhân.

Sự chênh lệch không chỉ nằm ở thu nhập. Nó còn nằm ở khả năng định hình những quy tắc mà mọi người phải sống theo.

Một tập đoàn có thể vận động để thay đổi điều khoản thuế. Một gia đình nghèo không thể dễ dàng vận động Quốc hội để thay đổi tiêu chuẩn Medicaid hoặc SNAP phù hợp với hoàn cảnh của mình.

Vì vậy, câu hỏi không chỉ là ai đóng bao nhiêu thuế, mà còn là ai có quyền định hình luật thuế.

Nếu những người có nguồn lực kinh tế lớn có khả năng tác động mạnh hơn đến quá trình hoạch định chính sách, thì hệ thống dân chủ có nguy cơ biến quyền lực kinh tế thành quyền lực chính trị.

Điều đó không có nghĩa mọi chính sách giảm thuế đều là sản phẩm của vận động hành lang bất chính. Muốn đưa ra kết luận như vậy phải có bằng chứng cụ thể. Nhưng về mặt thể chế, một nền dân chủ phải có cơ chế ngăn lợi ích kinh tế tập trung chuyển hóa thành đặc quyền chính sách.

9. Góc nhìn kinh tế học: Giảm thuế có thể tạo tăng trưởng, nhưng tăng trưởng cho ai?

Những người ủng hộ giảm thuế doanh nghiệp thường đưa ra một lập luận có cơ sở kinh tế: thuế thấp hơn có thể khuyến khích đầu tư, nâng khả năng cạnh tranh, tạo việc làm và thúc đẩy tăng trưởng.

Không nên bác bỏ lập luận đó chỉ vì nó có lợi cho doanh nghiệp.

Một nền kinh tế cần doanh nghiệp đầu tư, đổi mới và tạo việc làm. Chính phủ cũng có thể cần ưu đãi thuế trong những lĩnh vực chiến lược như bán dẫn, năng lượng, công nghệ cao và sản xuất trong nước.

Nhưng vấn đề là hiệu quả của chính sách phải được đo lường.

Nếu một doanh nghiệp nhận ưu đãi thuế để xây nhà máy, chính phủ cần biết nhà máy có thực sự được xây dựng hay không; bao nhiêu việc làm được tạo ra; mức lương ra sao; bao nhiêu giá trị gia tăng được giữ lại trong nước; và khoản đầu tư đó có tạo thêm nguồn thu trong tương lai hay không.

Nếu một tập đoàn nhận ưu đãi rồi dùng phần lớn lợi ích để mua lại cổ phiếu hoặc phân phối lợi tức, đó không nhất thiết là hành vi bất hợp pháp. Nhưng nó đặt ra câu hỏi liệu khoản ưu đãi có đạt được mục tiêu công cộng mà chính phủ đã dùng để biện minh hay không.

Ở chiều ngược lại, cắt giảm Medicaid hoặc SNAP có thể làm giảm chi tiêu liên bang trong ngắn hạn. Nhưng nếu người dân mất khả năng tiếp cận chăm sóc y tế, bệnh viện phải gánh nợ khó đòi, người lao động mất sức khỏe hoặc trẻ em thiếu dinh dưỡng, xã hội có thể phải trả chi phí lớn hơn ở những nơi khác.

Đó là lý do không thể chỉ nhìn vào một dòng chi tiêu để kết luận chính sách đã tiết kiệm được tiền.

Một khoản chi bị cắt khỏi ngân sách liên bang có thể trở thành một khoản chi ở ngân sách tiểu bang, bệnh viện, gia đình hoặc cộng đồng. Đôi khi nó không biến mất; nó chỉ được chuyển sang một chủ thể ít có khả năng chịu đựng hơn.

Về mặt kinh tế vĩ mô, thâm hụt lớn và nhu cầu vay vốn của chính phủ cũng có thể gây áp lực lên thị trường vốn. Trong một số điều kiện, chính phủ vay nhiều hơn có thể đẩy lãi suất thực lên và làm giảm nguồn vốn dành cho đầu tư tư nhân — hiện tượng thường được gọi là crowding out. Tuy nhiên, mức độ tác động phụ thuộc vào tình trạng nền kinh tế, chính sách tiền tệ, nhu cầu tiết kiệm và dòng vốn quốc tế. Không thể khẳng định mọi khoản vay công đều tự động lấn át đầu tư tư nhân.

Điều quan trọng là một chính phủ phải đánh giá cả lợi ích trước mắt lẫn chi phí dài hạn của chính sách.

10. Camus và đạo đức của sự đoàn kết: Một xã hội được đo bằng cách đối xử với người yếu thế

Albert Camus thường được nhắc đến qua triết học phi lý và tư tưởng phản kháng. Trong cách nhìn của Camus, con người không cần phải chấp nhận một thế giới bất công như một định mệnh không thể thay đổi. Sự phản kháng có ý nghĩa khi nó khẳng định phẩm giá của con người và giới hạn những gì quyền lực được phép làm.

Đặt vào câu chuyện ngân sách, điều này gợi ra một nguyên tắc: Không thể dùng sự cần thiết của tăng trưởng kinh tế để biện minh cho mọi bất bình đẳng, cũng không thể dùng kỷ luật tài khóa để hợp thức hóa mọi sự hy sinh mà người yếu thế phải gánh chịu.

Một xã hội có thể chấp nhận doanh nghiệp làm giàu, nhưng không thể mặc nhiên xem việc người nghèo mất cơ hội tiếp cận y tế, thực phẩm và giáo dục là cái giá đương nhiên của sự giàu có đó.

Một xã hội có thể yêu cầu mọi người đóng góp vào ngân sách, nhưng trách nhiệm phải được phân bổ theo khả năng và lợi ích mà mỗi nhóm nhận được.

Đoàn kết không có nghĩa là mọi người nhận cùng một khoản trợ cấp. Nó có nghĩa là không ai bị tước mất những điều kiện căn bản để sống một cuộc đời có phẩm giá.

11. Một chính sách ngân sách công bằng cần những tiêu chuẩn nào?

Nếu muốn tránh hai tiêu chuẩn ngân sách, chính phủ cần áp dụng những nguyên tắc rõ ràng cho cả doanh nghiệp và người nhận an sinh.

Thứ nhất, ưu đãi thuế phải có mục tiêu và điều kiện. Chính phủ cần công bố chi phí ngân sách, mục tiêu tạo việc làm, đầu tư, nghiên cứu và lợi ích xã hội dự kiến. Những ưu đãi không đạt mục tiêu phải được đánh giá lại hoặc chấm dứt.

Thứ hai, phải minh bạch người hưởng lợi cuối cùng. Không chỉ công bố số tiền doanh nghiệp được giảm thuế, mà còn cần đánh giá ai thực sự hưởng lợi: người lao động, người tiêu dùng, cổ đông hay nhóm quản lý.

Thứ ba, phải đánh giá tác động phân phối. Mỗi đạo luật thuế và an sinh cần được phân tích theo nhóm thu nhập, tuổi tác, khu vực, tình trạng gia đình và mức độ dễ bị tổn thương.

Thứ tư, không thể dùng nợ công để che giấu chi phí của ưu đãi chính sách. Khi chính phủ lựa chọn giảm nguồn thu hoặc tăng chi tiêu, Quốc hội và công chúng phải được biết tác động đến nợ, lãi vay và các thế hệ tương lai.

Thứ năm, cải cách an sinh phải hướng đến khả năng tự lập thực tế. Nếu muốn người dân đi làm, chính phủ cần quan tâm đến mức lương, khả năng tiếp cận y tế, chi phí chăm sóc trẻ em, nhà ở và giao thông. Chỉ tăng yêu cầu thủ tục không tạo ra những điều kiện ấy.

Thứ sáu, trách nhiệm tài khóa phải áp dụng cho cả người có quyền lực kinh tế. Không thể yêu cầu một gia đình nghèo giải trình từng khoản trợ cấp, nhưng lại không có cơ chế đánh giá tương xứng đối với hàng tỷ USD ưu đãi dành cho những doanh nghiệp lớn.

Đó không phải là chống doanh nghiệp. Đó là yêu cầu doanh nghiệp và nhà nước cùng chịu trách nhiệm trước công chúng.

12. Câu hỏi hiện sinh cuối cùng: Chính phủ tồn tại để phục vụ ai?

Triết học hiện sinh không đưa ra một bảng thuế suất hay công thức ngân sách. Nó đặt ra một câu hỏi sâu hơn: Con người lựa chọn sống trong một xã hội như thế nào, và họ có dám chịu trách nhiệm về những lựa chọn tập thể của mình hay không?

Một chính phủ có thể nói rằng giảm thuế sẽ tạo tăng trưởng. Một chính phủ cũng có thể nói rằng cắt giảm an sinh là cần thiết để tiết kiệm ngân sách.

Nhưng nếu lợi ích của chính sách thứ nhất tập trung vào nhóm có vốn và quyền lực, còn chi phí của chính sách thứ hai dồn lên những người ít khả năng tự bảo vệ nhất, thì chính phủ phải giải thích tại sao sự hy sinh lại được phân bổ theo cách đó.

Sartre nhấn mạnh con người phải chịu trách nhiệm về lựa chọn của mình. Simone de Beauvoir nhấn mạnh tự do của một người không thể tách rời điều kiện tự do của người khác. Rawls yêu cầu bất bình đẳng phải có khả năng biện minh trước những người ở vị trí bất lợi nhất. Marx buộc chúng ta nhìn vào quan hệ giữa quyền sở hữu, quyền lực và phân phối thành quả kinh tế. Camus nhắc rằng sự phản kháng trước bất công là một cách bảo vệ phẩm giá con người.

Những góc nhìn khác nhau ấy gặp nhau ở một câu hỏi: Một xã hội có thể gọi mình là tự do và công bằng hay không nếu quyền lựa chọn của người giàu ngày càng mở rộng, trong khi những điều kiện căn bản để người nghèo thực hiện quyền tự do ngày càng bị thu hẹp?

Nước Mỹ không thiếu nguồn lực, không thiếu doanh nghiệp sáng tạo và cũng không thiếu khả năng huy động vốn. Vấn đề là xã hội lựa chọn phân phối những nguồn lực ấy như thế nào, ai có quyền quyết định và ai phải trả giá.

Nếu doanh nghiệp được hưởng lợi từ chính sách thuế, nhưng người dân phải cùng gánh nợ công; nếu tập đoàn được bảo vệ bằng lập luận về ổn định kinh tế, nhưng người nghèo bị yêu cầu chứng minh họ xứng đáng được chăm sóc y tế; nếu chính phủ nói đến trách nhiệm tài khóa nhưng không áp dụng cùng một tiêu chuẩn trách nhiệm cho mọi nhóm lợi ích, thì đó không còn đơn thuần là tranh luận về thuế suất.

Đó là vấn đề về đạo đức của quyền lực.

Công bằng không có nghĩa mọi người đều nhận cùng một khoản hỗ trợ. Công bằng có nghĩa là những người được hưởng lợi từ chính sách công phải chịu trách nhiệm tương xứng với lợi ích họ nhận được, và những người ít có khả năng tự bảo vệ nhất không phải gánh phần hy sinh lớn nhất.

Một chính phủ dân chủ không chỉ được đánh giá bằng việc thị trường chứng khoán tăng bao nhiêu điểm, các tập đoàn tăng lợi nhuận bao nhiêu phần trăm hay GDP tăng trưởng ra sao.

Nó còn phải được đánh giá bằng câu hỏi đơn giản hơn nhưng khó né tránh hơn: Người lao động có đủ sống bằng công việc của mình không? Người bệnh có được tiếp cận điều trị không? Trẻ em có cơ hội phát triển không? Người già có thể sống mà không phải lo sợ mất đi những điều kiện căn bản nhất không?

Bởi cuối cùng, ngân sách không phải chỉ là những con số trong bảng tính của Bộ Ngân khố. Đằng sau mỗi khoản thu, khoản chi và khoản nợ là cuộc sống của những con người cụ thể.

Và một nền dân chủ chỉ thực sự có ý nghĩa khi quyền lực công không biến sự giàu có thành đặc quyền, cũng không biến nghèo khó thành một tội lỗi.

Những điểm kiểm chứng quan trọng trước khi xuất bản

  • Thâm hụt FY2026: CBO xác nhận 2.000 tỷ USD, tăng 217 tỷ USD so với FY2025; nợ liên bang do công chúng nắm giữ bằng 100% GDP. Đây là số liệu thực tế ngân sách, không phải dự báo.

    Congressional Budget Office

     

  • Tác động của Public Law 119-21: CBO ước tính tăng thâm hụt 3.400 tỷ USD trong 10 năm, cộng 718 tỷ USD chi phí lãi vay. Không nên viết toàn bộ số này là chi phí giảm thuế doanh nghiệp, vì luật bao gồm cả thay đổi thuế và chi tiêu.

    Congressional Budget Office

     

  • Phân phối lợi ích: CBO kết luận nhóm thu nhập thấp nhìn chung mất nguồn lực, trong khi nhóm trung lưu và thu nhập cao tăng nguồn lực.

    Congressional Budget Office

     

  • Nghèo cùng cực: Ước tính tăng 3,4 triệu người của Urban Institute bao gồm cả các phản ứng chính sách có thể xảy ra ở tiểu bang; cần giữ nguyên điều kiện này khi trích dẫn.

    Urban Institute

     

  • Triết học: Sartre và Beauvoir được sử dụng để phân tích tự do trong hoàn cảnh xã hội; Rawls được sử dụng để đánh giá tính chính đáng của bất bình đẳng. Đây là vận dụng tư tưởng triết học vào chính sách công, không phải tuyên bố rằng các triết gia này từng đưa ra phán quyết về đạo luật của Trump.

    Stanford Encyclopedia of Philosophy+1

     

Thông điệp trung tâm của bài: Không phải chống giảm thuế, cũng không phải bảo vệ mọi khoản chi an sinh bất kể hiệu quả. Vấn đề là một chính phủ không thể đòi hỏi kỷ luật tài khóa từ người nghèo trong khi không đặt ra tiêu chuẩn trách nhiệm giải trình tương xứng với những tập đoàn hưởng lợi từ chính sách công.