Hãy tưởng tượng một ngày nào đó tại Hoa Kỳ, một số cơ quan báo chí lớn được báo rằng phóng viên của họ không còn được bước vào nơi làm việc của Tổng Thống. Lý do rất giản dị: Tổng Thống cho rằng họ nói dối quá nhiều.
Các đài truyền hình khác phản đối. Những máy thu hình vốn thay phiên nhau theo sát Tổng Thống cũng biến mất.
Nhưng dân chúng không vì thế mà mất hình.
Chính phủ có máy quay riêng.
Và rồi trên màn ảnh xuất hiện một đài mới, phát suốt ngày đêm. Không có phóng viên điều tra. Không có người dẫn tin ngắt lời. Không có câu hỏi bất ngờ từ cuối phòng. Người xem được thấy Tổng Thống đọc diễn văn, ký sắc lệnh, tiếp quốc khách, bắt tay, lên máy bay, xuống máy bay; được nghe những điều chính quyền muốn nói và xem những hình ảnh chính quyền muốn chiếu.
Một hệ thống truyền hình rất gọn gàng. Người nói cũng là người chọn máy quay. Người được nói đến cũng là người chọn câu chuyện. Không còn cái cảnh một ký giả đứng ngoài khung hình hỏi một câu hỏi chói tai tổng thống.
Nếu đem truyện này viết thành tiểu thuyết chính trị cách đây hơn một năm, có lẽ người đọc sẽ bảo tác giả đã mượn mô hình của một nước cộng sản hay độc tài nào đó rồi gắn lá cờ Mỹ lên cho thêm phần ly kỳ. Có thể còn bị chê là tưởng tượng quá tay.
Nhưng đến đây thì thôi tưởng tượng. Chuyện giả tưởng đã lên sóng.
Ngày 21 tháng Chín, 2026, Bạch Ốc cho ra đời “TRUMP TV: The Essentials Station,” phát liên tục ngày đêm trên các phương tiện chính thức của Bạch Ốc. Cho đến nay, đây chưa phải là một đài truyền hình theo nghĩa quen thuộc, có phòng tin, ký giả, chương trình thời sự và hệ thống phát sóng khắp nước. Nói cho nôm na, nó là một luồng truyền hình của Bạch Ốc, do Bạch Ốc điều hành và cũng do Bạch Ốc chọn thực đơn cho cho khán giả.
“Danh chính thì ngôn thuận.” Bởi vậy, trước khi bàn tới Trump TV, cũng nên gọi tên sự việc cho đúng. Nó chưa hẳn là một “đài truyền hình nhà nước” theo mô hình quen thuộc tại nhiều quốc gia. Nhưng nó cũng không phải một cơ quan báo chí đứng ngoài chính quyền để quan sát chính quyền.
Sự khác biệt đó mới là đầu mối của câu chuyện.
Ba ngày trước khi Trump TV xuất hiện, Tổng Thống Donald Trump cấm cửa CNN, MS NOW và Politico vào Bạch Ốc, cáo buộc họ loan “chuyện bịa đặt và dối trá.” Ba cơ quan này sau đó kiện chính quyền tại tòa liên bang, cho rằng họ bị trừng phạt vì nội dung báo chí và quyền tự do báo chí được Tu Chính Án Thứ Nhất bảo vệ đã bị xâm phạm. Bạch Ốc nói việc được vào khuôn viên Tổng Thống không phải một quyền tuyệt đối. Tòa chưa phân xử ai đúng.
Nhưng lệnh cấm lập tức gây ra một hậu quả rất cụ thể.
Từ lâu, vì Phòng Bầu Dục, chiếc xe hay phi cơ của Tổng Thống không thể chứa cả đoàn ký giả, báo chí Hoa Kỳ dùng một toán nhỏ luân phiên theo sát tổng thống rồi chia hình ảnh, âm thanh và tin tức cho các cơ quan khác. CNN đến phiên phụ trách phần truyền hình nhưng không được vào; những hệ thống truyền hình lớn còn lại bèn ngưng phần máy quay chung để phản đối.
Hôm 21 tháng Chín, Bạch Ốc vẫn có máy riêng nên người ta vẫn thấy Tổng Thống đứng trước ống kính. Tổng Thống vẫn nói, máy quay vẫn chạy, nhưng thiên hạ không nghe được bao nhiêu.
Rồi Trump TV lên sóng.
Trong nghề làm truyền thông, có những sự trùng hợp phải điều tra nhiều tháng mới biết có liên hệ với nhau hay không. Cũng có những việc chỉ cần đặt cạnh nhau đã đủ để người đọc tự hỏi.
Muốn thấy rõ hơn cái nghịch lý này, phải lùi lại một năm.
Ngày 1 tháng Năm, 2025, Trump ký sắc lệnh chấm dứt tài trợ liên bang cho NPR và PBS. Lập luận của chính quyền khi ấy là người đóng thuế không cần phải nuôi những cơ quan truyền thông mà Bạch Ốc cho là thiên lệch; nhà nước bỏ tiền cho báo chí cũng có thể gây ảnh hưởng đến tính độc lập của nghề báo.
Lý luận ấy không phải vô lý. Người Việt có câu “ăn cơm chúa, múa tối ngày.” Ai trả tiền cho người đưa tin thì câu hỏi tự nhiên phải đặt ra là người ấy có ảnh hưởng tới bản tin hay không.
Chính vì lẽ đó, câu chuyện mười sáu tháng sau mới đáng chú ý.
Bạch Ốc mở Trump TV.
Ở đây cần phân biệt PBS với Trump TV, nếu không sẽ rơi vào cảnh thấy hai cái bình giống nhau rồi tưởng rượu bên trong cũng một thứ.
PBS là hệ thống truyền hình công cộng. Theo chính tiêu chuẩn biên tập của PBS, nội dung phải độc lập với người tài trợ, quyền lợi chính trị và những sức ép bên ngoài; người bỏ tiền không được quyền sai khiến nội dung hay kết luận của chương trình. Nói giản dị, người tài trợ có thể trả tiền xây căn bếp, nhưng không được đứng cạnh bếp trưởng bảo hôm nay phải nấu món gì.
Trump TV thì không có khoảng cách ấy. Bạch Ốc vừa là chủ nhà, vừa giữ máy quay, vừa chọn chương trình, vừa là nhân vật chính trong chương trình, nôm na là vừa đá bóng vừa thổi còi.
Tất nhiên, điều này tự nó không phải một tội chính trị. Chính quyền nào cũng muốn kể câu chuyện của mình bằng cách có lợi nhất. Tổng thống nào cũng có nhiếp ảnh viên, máy quay, diễn đàn và người phát ngôn. Xưa vua chúa còn có sử quan; Bạch Ốc nay dĩ nhiên phải có YouTube.
Nhưng nếu chỉ có Trump TV thì câu chuyện có lẽ chẳng đáng viết dài.
Điều đáng bàn là ba việc đến gần như cùng lúc: một số cơ quan báo chí bị chặn ngoài cổng; hệ thống máy quay độc lập của báo giới bị gián đoạn để phản đối; và Bạch Ốc mở một luồng truyền hình 24 giờ do chính quyền chọn nội dung.
Reuters ghi nhận những người bảo vệ tự do báo chí gọi Trump TV là công cụ tuyên truyền của chính phủ, trong khi Bạch Ốc xem đó là con đường đưa hoạt động và thành tích của chính quyền trực tiếp tới dân chúng.
Hai bên thật ra đang nói về hai chuyện khác nhau. Bạch Ốc nói về quyền được nói. Báo chí nói về quyền được hỏi.
Một chính quyền dân cử dĩ nhiên có quyền nói thẳng với dân. Không có điều khoản nào trong tự do báo chí buộc Tổng Thống phải nhờ CNN chuyển lời. Internet càng khiến người trung gian trở nên không cần thiết nếu mục đích chỉ là truyền nguyên văn một bài diễn văn.
Nhưng báo chí chưa bao giờ chỉ có nhiệm vụ làm người đưa thư.
Máy quay của Bạch Ốc có nhiệm vụ ghi điều chính quyền muốn cho công chúng thấy. Máy quay của báo chí phải được quyền ghi cả những điều chính quyền đặc biệt không muốn cho thấy. Chính quyền nói: đây là câu chuyện của chúng tôi. Người ký giả có quyền hỏi: câu chuyện ấy sai sót điểm nào?
Khoảng cách giữa hai việc đó tưởng nhỏ nhưng chính là phần đáng kể của tự do báo chí.
Vì vậy, tranh luận Trump TV có phải “đài truyền hình nhà nước” hay không có thể khiến người ta sa vào chuyện danh từ mà quên mất chuyện chính.
Năm 2025, Trump lập luận rằng nhà nước lấy tiền dân nuôi báo chí có thể làm phương hại tới sự độc lập của báo giới. Đó là một vấn đề đáng tranh luận.
Năm 2026, cũng chính quyền ấy mở Trump TV, giữa lúc ba cơ quan báo chí bị cấm cửa đang kiện để được trở lại Bạch Ốc.
Câu hỏi cũ giờ có thêm một vế mới: chuyện không còn chỉ là nhà nước có nên trả tiền cho báo chí hay không, mà còn là điều gì xảy ra khi chính quyền tự làm chương trình về mình, tự chọn hình về mình, tự phát lời mình — rồi lại có quyền chọn những người nào được đứng đủ gần để đặt câu hỏi.
Khoa học giả tưởng thường phải phóng câu chuyện vài chục năm về phía trước mới khiến người đọc giật mình.
Lần này khỏi cần.
Thời sự hôm nay đã đi trước người viết.
—
Nguồn : VIỆT BÁO