Thuỵ My
Vào ngày 15 tháng 2 năm 2011, lực lượng an ninh Libya bắt giữ Fathi Terbil, một luật sư nhân quyền ở Benghazi, người đại diện cho thân nhân của hơn 1.000 tù nhân bị thảm sát tại nhà tù Abu Salim năm 1996. Việc bắt giữ ông châm ngòi cho một cuộc tụ tập trước trụ sở cảnh sát thành phố, ban đầu chỉ có khoảng vài trăm người nhưng nhanh chóng lan rộng.
Thảm sát Abu Salim vốn là vết thương chưa lành trong lòng người Benghazi. Suốt nhiều năm, các gia đình nạn nhân đã âm thầm đấu tranh đòi điều tra độc lập mà không được đáp ứng. Vụ bắt giữ Terbil đã đẩy sự bức xúc tích tụ đó bùng phát thành hành động tập thể. Ngày 17 tháng 2 được các nhóm hoạt động đối lập và mạng xã hội kêu gọi là “Ngày Thịnh Nộ”, và từ đây làn sóng biểu tình lan ra khắp vùng Cyrenaica ở miền đông đất nước, bao gồm Derna và Al Bayda.
Bối cảnh khu vực đóng vai trò quan trọng trong việc khuếch đại phong trào. Trước đó, làn sóng “Mùa xuân Ả Rập” đã lật đổ Tổng thống Zine El Abidine Ben Ali của Tunisia vào ngày 14 tháng 1 năm 2011 và buộc Tổng thống Hosni Mubarak của Ai Cập từ chức vào ngày 11 tháng 2. Những sự kiện đó khiến nhiều người Libya tin rằng một chính quyền tồn tại 42 năm cũng có thể bị thách thức.
_____________________________________________
ĐÁP TRẢ BẰNG VŨ LỰC VÀ BÀI PHÁT BIỂU CỦA GADDAFI
Chính quyền Muammar Gaddafi không chọn nhượng bộ. Lực lượng an ninh và lính đánh thuê được triển khai để dập tắt biểu tình bằng đạn thật. Tại Benghazi, nhân chứng báo cáo lực lượng mặc thường phục bắn vào đám đông từ xe không biển số. Đến ngày 18 tháng 2, lực lượng an ninh rút khỏi Benghazi sau khi bị người biểu tình áp đảo, một phần trong số họ còn chuyển sang đứng về phía người dân.
Ngày 22 tháng 2, Gaddafi xuất hiện trên truyền hình nhà nước trong một bài phát biểu kéo dài và mang tính thách thức. Ông từ chối từ chức với lý do không nắm giữ bất kỳ chức vụ chính thức nào: “Muammar Gaddafi không có chức vụ để từ chức. Ông ấy không phải là tổng thống, ông ấy là lãnh tụ cách mạng và sẽ chết ở đây như một người tử vì đạo.” Ông gọi những người biểu tình là “lũ chuột bẩn thỉu” và kêu gọi những người ủng hộ truy lùng họ: “Hãy ra khỏi nhà và tấn công chúng ở hang ổ của chúng.”
Trong cùng bài phát biểu, Gaddafi cố gắng đổ trách nhiệm cho các thế lực nước ngoài và mô tả người biểu tình là những thanh niên bị dùng ma túy kích động: “Một nhóm nhỏ những người bệnh hoạn đã thâm nhập vào các thành phố, phát tán ma túy và tiền bạc.” Ông cũng đề cập đến vụ thảm sát Thiên An Môn năm 1989 như một ví dụ về cách dập tắt bất ổn. Giọng điệu của bài phát biểu gây sốc với nhiều chính phủ phương Tây, đẩy nhanh quá trình cô lập ngoại giao chính quyền Tripoli.
_____________________________________________
SỰ TAN RÃ CỦA BỘ MÁY NHÀ NƯỚC
Phản ứng của Gaddafi không những không dập tắt được phong trào mà còn đẩy nhanh sự sụp đổ của bộ máy trung thành. Bộ trưởng Nội vụ Abdul Fatah Younis, một trong những tướng lĩnh thân tín nhất của Gaddafi, đào tẩu sang phía đối lập và tuyên bố cho phép binh lính trung thành rời Benghazi an toàn. Nhiều đại sứ Libya ở nước ngoài từ chức và công khai lên tiếng phản đối chính quyền Tripoli. Bộ trưởng Tư pháp Mustafa Abdeljalil cũng rời bỏ chính phủ.
Ngày 27 tháng 2, Hội đồng Chuyển tiếp Quốc gia (NTC) được thành lập tại Benghazi, tập hợp các chính trị gia, lãnh đạo bộ lạc, sĩ quan quân đội, học giả và đại diện cộng đồng doanh nghiệp. Ngày 5 tháng 3, NTC tự tuyên bố là “cơ quan đại diện hợp pháp duy nhất của nhân dân và nhà nước Libya”, mở đầu quá trình vận động công nhận quốc tế kéo dài nhiều tháng sau đó.
Về mặt lãnh thổ, phần lớn miền đông Libya tức vùng Cyrenaica nhanh chóng rơi vào tay phe nổi dậy. Ở phía tây, tình hình phức tạp hơn, một số thành phố như Misrata vẫn giữ được nhưng phải chịu vây hãm, trong khi Tripoli vẫn nằm trong kiểm soát của Gaddafi.
_____________________________________________
PHẢN ỨNG QUỐC TẾ VÀ NGHỊ QUYẾT 1973
Cộng đồng quốc tế phản ứng nhanh chóng và quyết liệt hơn so với nhiều cuộc khủng hoảng trước đó trong khu vực. Liên minh Châu Âu áp đặt trừng phạt kinh tế từ ngày 28 tháng 2, bao gồm cấm vận vũ khí và lệnh cấm đi lại đối với Gaddafi và những người thân cận. Liên đoàn Ả Rập – một tổ chức thường thận trọng trong việc can thiệp vào công việc nội bộ của thành viên – ủng hộ việc thiết lập vùng cấm bay.
Ngày 17 tháng 3 năm 2011, Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc thông qua Nghị quyết 1973 với 10 phiếu thuận, không có phiếu chống và 5 phiếu trắng của Brazil, Trung Quốc, Đức, Ấn Độ và Nga. Nghị quyết ủy quyền cho các quốc gia thành viên “sử dụng mọi biện pháp cần thiết” để bảo vệ dân thường và thiết lập vùng cấm bay, với điều kiện không được đưa lực lượng chiếm đóng vào lãnh thổ Libya.
Vào thời điểm nghị quyết được thông qua, quân đội Gaddafi đang tiến sát Benghazi và gần như đã giành chiến thắng quyết định ở miền đông. Hai ngày sau, ngày 19 tháng 3, Pháp phát động các cuộc không kích đầu tiên vào các đơn vị thiết giáp phía nam Benghazi, ngăn chặn đà tiến của lực lượng chính phủ. Sau đó liên minh bao gồm Anh, Hoa Kỳ và các nước khác tham gia, trước khi NATO chính thức tiếp quản chỉ huy toàn bộ chiến dịch vào ngày 31 tháng 3.
_____________________________________________
CUỘC CHIẾN KÉO DÀI VÀ SỰ SỤP ĐỔ CỦA TRIPOLI
Can thiệp quân sự không kết thúc xung đột nhanh chóng như một số người kỳ vọng. Suốt mùa xuân và đầu hè năm 2011, chiến tuyến dao động ở miền đông dọc vùng ven biển, trong khi Misrata ở miền tây chịu đựng một cuộc vây hãm kéo dài nhiều tháng với tổn thất nặng nề về dân thường. Lực lượng NATO tiến hành hàng nghìn phi vụ không kích nhắm vào cơ sở hạ tầng quân sự và các vị trí của lực lượng chính phủ.
Trong lúc chiến sự tiếp diễn, nội bộ NTC bộc lộ những vết nứt nghiêm trọng. Younis, được bổ nhiệm làm tổng tư lệnh lực lượng vũ trang NTC sau khi đào tẩu, bị nhiều phe trong nội bộ nổi dậy nghi ngờ vì xuất thân từ bộ máy an ninh cũ, đặc biệt là các nhóm Hồi giáo có thành viên từng bị ông đàn áp dưới thời Gaddafi. Ngày 28 tháng 7, ông bị triệu hồi từ mặt trận Brega về Benghazi để thẩm vấn về cáo buộc liên lạc với chính quyền Tripoli. Ông bị giết trong hoàn cảnh chưa được làm rõ, thi thể cùng hai sĩ quan khác được tìm thấy bị bắn và đốt ở ngoại ô thành phố. Vụ việc không bao giờ được đưa ra xét xử hoàn chỉnh.
Bước ngoặt đến vào giữa tháng 8. Phe nổi dậy mở cuộc tấn công từ vùng núi Nafusa ở phía tây và nhanh chóng tiến về Tripoli. Ngày 20 tháng 8, các chiến binh đối lập xâm nhập vào thủ đô, và đến ngày 28 tháng 8, vành đai phòng thủ của Gaddafi quanh Tripoli sụp đổ hoàn toàn. Khu phức hợp pháo đài Bab al-Azizia – biểu tượng quyền lực của ông trong suốt bốn thập kỷ – bị chiếm. Gaddafi và những người còn lại trung thành với ông rút về Sirte, thành phố quê hương ở bờ biển trung tâm, nơi ông tuyên bố làm thủ đô mới.
_____________________________________________
CÁI CHẾT TẠI SIRTE
Trong khi NTC nhận được sự công nhận của Liên Hợp Quốc, Liên đoàn Ả Rập và Liên minh Châu Phi với tư cách là chính quyền hợp pháp của Libya vào cuối tháng 9, trận đánh cuối cùng diễn ra ở Sirte kéo dài đến tháng 10. Gaddafi trốn thoát nhiều tuần liền, liên lạc với bên ngoài qua các bài phát biểu âm thanh phát trên truyền hình nhà nước.
Ngày 20 tháng 10 năm 2011, khi cứ điểm cuối cùng tại Sirte sụp đổ, Gaddafi cùng đoàn xe gồm 75 phương tiện cố gắng rút lui. Đoàn xe bị máy bay Pháp và drone của Mỹ tấn công. Gaddafi bị bắt sống nhưng bị thương nặng; ông tử vong ngay sau đó trong hoàn cảnh vẫn còn tranh cãi. Các đoạn video do chiến binh đối lập quay bằng điện thoại ghi lại cảnh ông còn sống khi bị bắt, nhưng thi thể sau đó cho thấy vết thương không có trong những hình ảnh đó. Human Rights Watch, sau khi điều tra, kết luận ông bị xử tử không qua xét xử.
Báo cáo của Human Rights Watch cũng ghi nhận rằng ít nhất 66 thành viên đoàn tùy tùng của Gaddafi bị xử bắn tại khách sạn Mahari gần đó sau khi đã bị giải giáp và bị trói tay ra sau. Tổ chức này gọi đây là vụ hành quyết tù nhân được ghi chép đầy đủ và quy mô lớn nhất do lực lượng chống Gaddafi thực hiện trong suốt tám tháng xung đột.
Phó chủ tịch NTC Abdul Hafiz Ghoga thông báo tin tức này tại Benghazi: “Chúng tôi tuyên bố với thế giới rằng Muammar Gaddafi đã chết dưới tay của cuộc cách mạng.”
_____________________________________________
LIBYA SAU NĂM 2011
Cái chết của Gaddafi không đồng nghĩa với sự ổn định. Chính quyền chuyển tiếp thừa hưởng một quốc gia không có nền tảng thể chế thực sự. Bộ máy nhà nước của Gaddafi được xây dựng để phục vụ cá nhân ông, không phải để vận hành độc lập. Hàng chục lực lượng dân quân vũ trang, từng hợp tác đánh đổ chế độ cũ, từ chối giải thể và tiếp tục kiểm soát các vùng lãnh thổ, cơ sở dầu mỏ và cửa khẩu biên giới theo lợi ích riêng.
Năm 2014, Libya rơi vào cuộc nội chiến thứ hai khi hai chính quyền song song hình thành: một tại Tripoli, một tại Tobruk ở miền đông, được hậu thuẫn bởi tướng Khalifa Haftar và lực lượng Quân đội Quốc gia Libya. Các cường quốc khu vực và quốc tế đứng về những phía khác nhau, biến Libya thành một trong những mặt trận proxy phức tạp nhất ở Trung Đông và Bắc Phi. Làn sóng di cư qua Địa Trung Hải từ các trại giam ở Libya trở thành một trong những cuộc khủng hoảng nhân đạo kéo dài nhất của thập niên 2010.