TỪ LINH KIỆN MÁY BAY ĐẾN POTASH VÀ LUKOIL:

TRUMP ĐANG PHÁ VÒNG VÂY NGA TỪNG LỚP?

SBTN Xoáy Tin

Một chuyến tàu chở 30.000 tấn potash Belarus đang hướng tới New Orleans.

Thoạt nhìn, đây là một câu chuyện về phân bón.

Nhưng nếu đặt nó cạnh những động thái khác của Washington đối với Belarus và Nga trong hơn một năm qua, bức tranh trở nên đáng chú ý hơn nhiều:

linh kiện và bảo trì hàng không Belarus được nới trước; potash Belarus được mở cửa sau; và bây giờ các cuộc đàm phán Mỹ–Nga lại xuất hiện một thương vụ hàng tỷ USD liên quan đến tài sản dầu khí của Lukoil.

Ba câu chuyện này không nhất thiết là một kế hoạch duy nhất.

Nhưng chúng cùng đặt ra một câu hỏi lớn:

Washington đang sử dụng ngoại giao giao dịch để tháo từng mắt xích của vòng vây kinh tế Nga–Belarus?

Nếu đúng, đây không chỉ là câu chuyện về hòa bình Ukraine.

Đó là câu chuyện về việc cấu trúc trừng phạt Nga đang được biến đổi như thế nào.

1. Hãy bắt đầu từ chiếc máy bay

Tháng 9/2025, Bộ Thương mại Mỹ thông qua Cục Công nghiệp và An ninh — BIS — ban hành một cơ chế cấp phép đặc biệt cho hãng hàng không quốc gia Belarus Belavia.

Washington cho phép một số máy bay Belavia hoạt động trở lại và cho phép các hoạt động bảo trì, sửa chữa, đại tu và tân trang đối với những máy bay được chỉ định.

Đáng chú ý hơn, một số thiết bị, vật tư và linh kiện dành cho các máy bay này cũng có thể được cấp phép theo từng trường hợp. BIS nói rõ cơ chế này nhằm cho phép duy trì đội bay dân dụng trong khi vẫn kiểm soát nguy cơ chuyển hướng hàng hóa sang những người dùng không được hỗ trợ.

Đây không phải là mở cửa hoàn toàn cho ngành hàng không Belarus, càng không phải là Mỹ bỏ toàn bộ kiểm soát xuất khẩu.

Nhưng nó là một thay đổi đáng kể.

Bởi trong một nền kinh tế bị cô lập, khả năng bảo trì máy bay cũng là khả năng duy trì kết nối kinh tế.

Máy bay cần:

• phụ tùng;
• động cơ;
• avionics;
• phần mềm;
• bảo trì;
• sửa chữa;
• thanh toán;
• bảo hiểm;
• dịch vụ kỹ thuật.

Một mắt xích bị cắt có thể khiến cả hệ thống hoạt động khó khăn.

Vì thế, nới một mắt xích không phải là chuyện nhỏ.

2. Và đây là chỗ Nga xuất hiện

Belarus không phải một quốc gia đứng ngoài cuộc chiến Ukraine.

Belarus là đồng minh chiến lược của Moscow và đã hỗ trợ Nga trong cuộc chiến.

Chính vì vậy, ngay từ khi Washington bắt đầu nới các hạn chế đối với Belavia, đã xuất hiện lo ngại rằng cửa mở cho Belarus có thể trở thành một cửa gián tiếp cho Nga.

AP ghi nhận chính những người chỉ trích thỏa thuận đã cảnh báo việc nới trừng phạt Belavia có thể giúp Moscow né các hạn chế rộng hơn. (AP News)

Điều này đặc biệt quan trọng trong lĩnh vực hàng không.

Bởi Nga cũng đang phải đối mặt với hạn chế tiếp cận máy bay, phụ tùng và công nghệ phương Tây.

Bộ Tư pháp Mỹ trong năm 2026 vẫn đang truy tố những đường dây đưa trái phép linh kiện máy bay có nguồn gốc Mỹ vào Nga. Một vụ án liên quan tới một công dân Belarus cho thấy các linh kiện avionics và thiết bị máy bay đã được mua qua công ty bình phong và trung gian ở Armenia trước khi chuyển vào Nga. (Justice.gov)

Một vụ khác, một công dân Nga sống tại Florida đã bị bồi thẩm đoàn kết tội trong tháng 8/2026 vì âm mưu xuất khẩu trái phép phụ tùng máy bay từ Mỹ sang Nga, trong đó có Aeroflot. (Justice.gov)

Điều này cho thấy một thực tế rất rõ:

Nga vẫn đang cần linh kiện hàng không phương Tây.

Và vì vậy, bất kỳ cánh cửa hợp pháp nào mở ra với Belarus đều phải được nhìn dưới góc độ diversion risk — nguy cơ chuyển hướng hàng hóa sang Nga.

3. Nhưng Washington vẫn mở cửa

Đây là điểm đáng chú ý.

Washington không nói:

“Chúng tôi muốn cứu ngành hàng không Nga.”

Washington nói theo một logic khác:

giải phóng tù nhân → cải thiện quan hệ với Minsk → nới một phần trừng phạt → tạo không gian ngoại giao.

Tháng 9/2025, Belarus thả 52 tù nhân sau cuộc vận động của phía Mỹ và Washington nới hạn chế đối với Belavia. (AP News)

Đến tháng 11, OFAC chính thức đưa Belavia ra khỏi danh sách SDN, trong khi BIS vẫn duy trì những hạn chế riêng đối với một số máy bay và hoạt động. (Justia)

Đây là điểm cần phân biệt:

OFAC sanctions relief ≠ BIS export-control relief.

Hai hệ thống không hoàn toàn giống nhau.

Nhưng về mặt kinh tế, cả hai đều tạo ra một điều:

Belarus bắt đầu có thêm khả năng kết nối trở lại với hệ thống thương mại phương Tây.

4. Sau hàng không là potash

Rồi đến phân bón.

Một chuyến hàng khoảng 30.000 tấn potash Belarus dự kiến tới New Orleans trong tháng 10/2026 — chuyến hàng đầu tiên như vậy tới Mỹ trong khoảng bốn năm.

Financial Times cho biết hàng được xuất từ cảng Bronka của Nga và đang trên đường tới New Orleans. (Financial Times)

Đây lại là một mắt xích rất khác.

Hàng không liên quan đến kết nối và chuỗi cung ứng kỹ thuật.

Potash liên quan đến tiền mặt và thị trường hàng hóa.

Belarus là một trong những nhà sản xuất potash lớn trên thế giới.

Khi Mỹ mở cửa cho potash Belarus, Washington không chỉ giúp Minsk bán hàng.

Washington cũng tạo ra một nguồn cung cạnh tranh với Canada.

Trump đã công khai nói Belarus có thể cung cấp potash với giá thấp hơn Canada, dù ông cũng nói Mỹ vẫn sẽ tiếp tục mua potash Canada. (Financial Times)

Vì vậy, đây không phải câu chuyện:

Belarus thay Canada.

Mà là:

Washington tạo thêm một lựa chọn.

Và lựa chọn chính là quyền lực.

5. Từ phụ tùng đến phân bón: một mô hình bắt đầu hiện ra

Hãy đặt hai việc cạnh nhau:

Lớp thứ nhất:

Hàng không

Nới hạn chế → Belavia có thể bảo trì và khai thác một số máy bay → Belarus có thêm kết nối thương mại.

Lớp thứ hai:

Potash

Nới trừng phạt → Belarus bán lại potash vào Mỹ → Minsk có thêm nguồn thu ngoại tệ.

Hai việc này chưa đủ để nói Washington đang “cứu Nga”.

Nhưng chúng cho thấy một điều:

Chính sách cô lập kinh tế đối với Belarus đang được tháo từng phần.

Và Belarus lại là một trong những cầu nối quan trọng nhất giữa Nga và phương Tây.

6. Bây giờ đến Lukoil

Đây mới là phần khiến câu chuyện trở nên lớn.

Ngày 3/10, Reuters dẫn báo cáo của New York Times cho biết các cuộc đàm phán giữa chính quyền Trump và Moscow về Ukraine đã mở rộng sang một thương vụ trị giá hàng tỷ USD liên quan đến tài sản quốc tế của Lukoil.

Danh mục này bao gồm mỏ dầu, nhà máy lọc dầu và các trạm xăng ở nhiều nước.

Theo báo cáo, Tổng thống Vladimir Putin đã nêu đề nghị này trong cuộc gặp ngày 5/9 với Steve Witkoff và Jared Kushner tại Điện Kremlin.

Nhóm nhà đầu tư được cho là có nhà đầu tư Mỹ Todd Boehly cùng các nhóm doanh nghiệp Trung Đông có quan hệ kinh doanh với gia đình Witkoff hoặc Kushner.

Reuters nhấn mạnh đây là thông tin theo báo cáo của New York Times; Nhà Trắng, Bộ Tài chính Mỹ và Lukoil chưa đưa ra bình luận vào thời điểm Reuters đăng tin. Chưa có thỏa thuận cuối cùng. (Reuters)

Đây là điểm phải hết sức thận trọng.

Chưa có thương vụ hoàn tất.

Chưa có bằng chứng rằng Witkoff hay Kushner sẽ hưởng lợi cá nhân.

Và cũng chưa có bằng chứng rằng chính quyền Mỹ đang dỡ toàn bộ cấm vận Nga.

Nhưng bản thân việc một thương vụ tài sản Lukoil được đưa vào không gian đàm phán hòa bình đã đủ để đặt ra câu hỏi chính sách.

7. Tại sao Lukoil lại quan trọng?

Lukoil không phải một công ty nhỏ.

Đây là một trong những tập đoàn dầu khí lớn nhất của Nga.

Mỹ áp đặt trừng phạt lên Lukoil vào tháng 10/2025 cùng Rosneft nhằm gây áp lực lên nguồn thu năng lượng của Moscow.

Mục tiêu của chính sách này rất rõ:

dầu Nga → doanh thu → ngân sách Kremlin → khả năng tài trợ chiến tranh.

Vì vậy:

trừng phạt Lukoil

về lý thuyết là một phần của chiến lược:

làm giảm nguồn lực chiến tranh của Nga.

Nhưng nếu sau đó Mỹ cho phép tài sản Lukoil được bán cho một nhóm nhà đầu tư mới và dỡ bỏ một phần hạn chế để giao dịch có thể hoàn tất, thì một câu hỏi xuất hiện:

Đây là tái cơ cấu tài sản Nga dưới quyền sở hữu mới — hay là một bước đầu tiên để đưa Nga trở lại hệ thống kinh tế phương Tây?

Đó là hai chuyện rất khác nhau.

8. Washington có thể lập luận ngược lại

Để công bằng, cũng phải nhìn phía bên kia.

Washington có thể nói:

Chúng tôi không trả tiền cho Putin.

Chúng tôi không bỏ trừng phạt để thưởng cho Nga.

Chúng tôi chỉ cho phép tài sản bị trừng phạt được chuyển sang một chủ sở hữu khác.

Thậm chí OFAC hiện vẫn quy định rất rõ đối với một số giao dịch liên quan Lukoil: tiền phải bị phong tỏa dưới quyền tài phán Mỹ cho đến khi có quyết định thích hợp; giao dịch không được tạo ra “windfall” cho Lukoil; và người mua có thể phải chịu sự xem xét của OFAC đối với việc bán lại tài sản sau đó. (OFAC)

Nếu những điều kiện đó được giữ nguyên, thì đây có thể được xem là:

sanctions restructuring — tái cấu trúc tài sản bị trừng phạt,

chứ không nhất thiết là:

sanctions abandonment — từ bỏ chế độ trừng phạt.

Đây là sự khác biệt cực kỳ quan trọng.

9. Nhưng Ukraine nhìn thấy một vấn đề khác

Ukraine đang cố làm điều ngược lại.

Kyiv đang tấn công các nhà máy lọc dầu và cơ sở năng lượng của Nga nhằm làm giảm khả năng biến dầu thành nguồn thu chiến tranh.

Trong logic của Kyiv:

dầu Nga = tiền chiến tranh.

Vì vậy, bất kỳ chính sách nào làm cho dầu Nga dễ tiếp cận hơn với thị trường toàn cầu đều có thể làm suy yếu đòn bẩy của Ukraine.

Trong khi đó, Washington lại có một logic khác:

giá dầu cao = lạm phát Mỹ cao.

Và đây là nơi hai mục tiêu bắt đầu va chạm.

Ukraine muốn:

giảm nguồn thu dầu của Nga.

Washington muốn:

giảm giá dầu toàn cầu.

Hai mục tiêu có thể trùng nhau trong một số trường hợp.

Nhưng chúng cũng có thể xung đột.

10. Và chiến tranh Iran làm mâu thuẫn này mạnh hơn

Đây là phần tôi cho rằng cần đưa vào SBTN.

Chiến tranh Iran đã làm thị trường năng lượng trở nên nhạy cảm hơn.

Hormuz bị đóng hoặc hạn chế.

Nguồn cung toàn cầu bị gián đoạn.

Giá dầu tăng.

Lạm phát Mỹ tăng.

Lợi suất Treasury 10 năm đã tăng mạnh, có lúc vượt 5,3%.

Trong bối cảnh đó, Washington có động cơ rất thực dụng:

Bất cứ nguồn dầu nào có thể quay trở lại thị trường đều có giá trị.

Nga có dầu.

Lukoil có tài sản dầu.

Và nếu một thương vụ Lukoil có thể đưa thêm tài sản vào hoạt động dưới một cấu trúc sở hữu mới, Washington có thể nhìn thấy một lợi ích:

nhiều dầu hơn → giá dầu thấp hơn → lạm phát thấp hơn → áp lực lên người tiêu dùng Mỹ giảm.

Nhưng Ukraine có thể nhìn thấy điều ngược lại:

Nga dễ tiếp cận thị trường hơn → doanh thu năng lượng có thể tăng → sức chịu đựng chiến tranh của Moscow tăng.

Đây chính là xung đột giữa lợi ích kinh tế ngắn hạn và mục tiêu chiến lược dài hạn.

11. Đây mới là “transactional diplomacy”

Khái niệm transactional diplomacy — ngoại giao giao dịch thường bị dùng như một khẩu hiệu.

Nhưng nếu muốn hiểu chính sách này, hãy nhìn vào chuỗi trao đổi:

Tù nhân → nới trừng phạt

Potash → nguồn cung + ngoại tệ + đòn bẩy thương mại

Lukoil → tài sản + dầu + đầu tư

Ukraine → hòa bình + nhượng bộ

Mỗi vấn đề được đặt lên bàn như một giao dịch:

Anh đưa gì? Tôi đưa gì?

Đó là khác biệt với mô hình ngoại giao dựa nhiều hơn vào các nguyên tắc cố định:

biên giới có chủ quyền, trừng phạt phải gắn với hành vi, an ninh đồng minh và trách nhiệm đối với chiến tranh.

Không có nghĩa một mô hình chắc chắn đúng còn mô hình kia chắc chắn sai.

Nhưng chúng tạo ra những cách tính toán hoàn toàn khác nhau.

12. Điều đáng lo không phải một lô potash

Nếu chỉ có 30.000 tấn potash Belarus, đây chưa phải là sự thay đổi lớn.

Nếu chỉ có một số máy bay Belavia được phép bảo trì, cũng chưa phải là phá vỡ toàn bộ chế độ kiểm soát xuất khẩu.

Nếu Lukoil chỉ bán một số tài sản nước ngoài cho chủ sở hữu mới theo điều kiện nghiêm ngặt của OFAC, cũng chưa phải là Mỹ dỡ bỏ toàn bộ cấm vận Nga.

Điều đáng theo dõi là tổng của những bước nhỏ này.

Bởi sanctions regime không nhất thiết bị phá vỡ bằng một sắc lệnh lớn.

Nó có thể bị hollowed out — rỗng hóa từ bên trong:

Một ngoại lệ.

Một giấy phép.

Một thời hạn miễn trừ.

Một giao dịch.

Một nguồn cung.

Một tài sản được bán.

Một ngân hàng được mở cửa.

Một tuyến vận tải được khôi phục.

Mỗi thứ riêng lẻ đều có lý do.

Nhưng cộng lại, chúng có thể thay đổi cấu trúc của cả hệ thống.

13. Và đây là câu hỏi lớn nhất dành cho Washington

Nếu mục tiêu là buộc Putin chấm dứt chiến tranh, thì mỗi lần nới trừng phạt phải trả lời được một câu hỏi:

Nga mất gì và Mỹ nhận được gì?

Nếu đổi:

một nhóm tù nhân → một phần nới trừng phạt Belarus,

có thể đo được kết quả.

Nếu đổi:

một thỏa thuận ngừng bắn → một số nới lỏng kinh tế,

cũng có thể kiểm chứng.

Nhưng nếu:

trừng phạt được nới trước, còn hòa bình vẫn chưa có,

thì đòn bẩy nằm ở đâu?

Đây chính là câu hỏi mà Ukraine và một số đồng minh châu Âu lo ngại.

14. Và câu hỏi còn lớn hơn: Ai đang được cứu?

Có ít nhất ba cách trả lời.

Nếu nhìn từ Belarus:

Minsk được đưa trở lại một phần hệ thống thương mại phương Tây.

Nếu nhìn từ Nga:

Moscow có khả năng hưởng lợi gián tiếp nếu các kênh thương mại, logistics và tài chính quanh Belarus được mở rộng.

Nếu nhìn từ Mỹ:

Washington có thể có thêm nguồn cung hàng hóa, dầu khí rẻ hơn, thêm đòn bẩy thương lượng và một kênh để gây áp lực lên Moscow.

Vấn đề là:

ba lợi ích này có thể cùng tồn tại — nhưng không nhất thiết có cùng một kết quả chiến lược.

XOÁY TIN

Vì vậy, câu hỏi của SBTN không nên là:

“Trump đã phá cấm vận Nga chưa?”

Câu đó quá sớm.

Câu hỏi chính xác hơn là:

“Từ linh kiện máy bay Belarus đến potash và Lukoil: vòng vây Nga đang được tháo từng mắt xích?”

Và cần theo dõi ba chiếc đồng hồ.

Một: Belarus

Mỹ sẽ mở thêm bao nhiêu lĩnh vực thương mại cho Minsk?

Hai: Lukoil

Tài sản của Lukoil có thực sự được chuyển sang chủ mới dưới sự kiểm soát của OFAC hay không?

Ba: Ukraine

Nếu Washington nới kinh tế với Moscow, Kyiv sẽ nhận được nhượng bộ an ninh nào để bù lại?

Bởi nếu không có sự trao đổi tương xứng, một vấn đề rất lớn sẽ xuất hiện:

Mỹ có thể đang dùng thương mại để tạo hòa bình — nhưng liệu thương mại có đồng thời làm mất đi chính đòn bẩy kinh tế mà phương Tây đã mất nhiều năm xây dựng để buộc Nga phải trả giá cho chiến tranh?

Đó mới là câu hỏi đáng xoáy.

Không phải “Trump có thân Nga hay không?”

Mà là:

“Sau từng ngoại lệ, từng giấy phép và từng thương vụ, đến lúc nào thì một chế độ cấm vận vẫn còn trên giấy — nhưng không còn đủ sức nặng trên thực tế?”

Đó là ranh giới mà Washington, Kyiv và châu Âu sẽ phải theo dõi.

Một chỉnh sửa chiến lược tôi rất khuyến nghị: thay cụm “việc mở cửa cho linh kiện hàng không Belarus đã cứu Nga” bằng “việc nới kiểm soát hàng không Belarus đã tạo một kênh có khả năng mang lợi ích gián tiếp cho Nga”. Hồ sơ DOJ cho thấy Nga thực sự vẫn đang tìm cách lấy linh kiện hàng không qua Belarus và các trung gian; nhưng điều đó không đủ để chứng minh rằng chính sách Belavia của Mỹ đã “cứu” ngành hàng không Nga. (Justice.gov)

Điểm mạnh nhất của bài, theo tôi, là không cần chứng minh có một “âm mưu tháo cấm vận Nga”. Chỉ cần đặt các chính sách cạnh nhau và hỏi: khi từng ngoại lệ được hợp thức hóa, tổng thể chế độ bao vây còn tạo ra bao nhiêu sức ép? Đó là một câu hỏi điều tra chính sách mạnh hơn nhiều và khó bị phản bác hơn.