Có những thỏa thuận được ký sau khi mọi vấn đề đã được giải quyết.
Và có những thỏa thuận được ký trước, với hy vọng các vấn đề sẽ được giải quyết sau.
Bản Ghi nhớ Mỹ–Iran tháng 6 năm 2026 thuộc loại thứ hai.
Đó là lý do nó vừa được ca ngợi như một bước đột phá ngoại giao lịch sử, vừa bị chỉ trích là một công trình xây trên nền móng chưa hoàn thiện.
Điều đáng chú ý nhất không nằm ở con số 300 tỷ USD, không nằm ở việc mở lại eo biển Hormuz hay dỡ bỏ phong tỏa hàng hải.
Điều đáng chú ý nhất là cách thỏa thuận được thiết kế.
Đảo ngược trình tự ngoại giao truyền thống
Trong hầu hết các cuộc đàm phán quốc tế lớn, các bên thường phải giải quyết các vấn đề cốt lõi trước:
- cơ chế giám sát;
- điều khoản thực thi;
- cơ chế trừng phạt nếu vi phạm;
- phê chuẩn của cơ quan lập pháp;
- cam kết từ các đồng minh liên quan.
Chỉ sau đó văn bản mới được ký kết.
Nhưng MoU Mỹ–Iran lại đi theo chiều ngược lại.
Nó tạo ra một khuôn khổ chính trị trước.
Nó tạo ra kỳ vọng thị trường trước.
Nó tạo ra hiệu ứng hòa bình trước.
Sau đó mới dành 60 ngày để giải quyết những vấn đề đáng lẽ phải được giải quyết từ đầu. (Reuters)
Đây là mô hình ngoại giao “fait accompli” – tạo ra sự đã rồi.
Một khi thị trường dầu đã phản ứng, các nhà đầu tư đã cam kết hàng trăm tỷ USD, Hormuz đã mở cửa và thế giới đã thở phào nhẹ nhõm, chi phí chính trị của việc phá bỏ thỏa thuận sẽ tăng lên đối với mọi bên.
Đàm phán thân tín thay vì đàm phán thể chế
Một đặc điểm khác thường của MoU là mức độ phụ thuộc vào các nhà lãnh đạo và nhóm đàm phán thân cận thay vì các thiết chế chính thức.
Thỏa thuận được thúc đẩy bởi một nhóm nhỏ các nhà trung gian, cố vấn an ninh và lãnh đạo chính trị.
Nhưng một câu hỏi lớn vẫn còn bỏ ngỏ:
Ai sẽ bảo đảm thực thi?
Một thỏa thuận quốc tế bền vững thường dựa trên các thiết chế:
- quốc hội;
- tòa án;
- nghị quyết quốc tế;
- cơ chế giám sát độc lập;
- nghĩa vụ pháp lý rõ ràng.
Trong khi đó MoU hiện nay phần lớn dựa trên ý chí chính trị của những người đang nắm quyền. (Reuters)
Điều này khiến nó dễ đạt được hơn trong ngắn hạn nhưng dễ tổn thương hơn trong dài hạn.
Vấn đề lớn nhất: Mọi quả mìn đều còn nguyên vị trí
Điều đáng ngạc nhiên là các hồ sơ gây chiến tranh nhất lại chưa được giải quyết:
- chương trình hạt nhân;
- kho uranium làm giàu;
- tên lửa đạn đạo;
- mạng lưới lực lượng ủy nhiệm;
- vai trò của Israel;
- hệ thống cấm vận;
- cơ chế thanh sát của International Atomic Energy Agency.
Thay vì tháo gỡ các quả mìn này trước khi ký kết, các bên đồng ý sẽ xử lý chúng trong vòng 60 ngày sau khi ký. (Reuters)
Vấn đề là những hồ sơ trên vốn đã bế tắc trong nhiều năm.
Nếu không thể giải quyết trong nhiều năm ngoại giao liên tục, tại sao lại có thể giải quyết chỉ trong vài tuần?
Đây là nghịch lý cốt lõi của MoU.
Phản đối xuất hiện từ mọi hướng
Ít có thỏa thuận nào vừa được ký đã đối mặt với sự phản đối rộng khắp như vậy.
Tại Mỹ:
- Quốc hội đặt câu hỏi về quyền chiến tranh và thẩm quyền của Tổng thống.
- Phe diều hâu cho rằng Washington đang trao lợi ích kinh tế trước khi nhận được nhượng bộ chiến lược.
- Các nhóm thân Israel coi đây là một sự lặp lại của những sai lầm trong các thỏa thuận trước đây với Tehran. (New York Post)
Tại Israel:
Nhiều tiếng nói an ninh cho rằng thỏa thuận không giải quyết được chương trình hạt nhân và có thể cho Iran thời gian phục hồi.
Tại Iran:
Phe bảo thủ lại lo ngại Tehran đang nhượng bộ Mỹ và mở cửa cho ảnh hưởng kinh tế phương Tây.
Nói cách khác, cả hai phe cứng rắn ở hai phía đều không hài lòng.
Đó thường không phải là dấu hiệu tốt cho sự bền vững chính trị của một thỏa thuận.
300 tỷ USD: Động lực hay thuốc gây mê?
Reuters cho biết quỹ tái thiết và phát triển trị giá 300 tỷ USD được thiết kế như một động lực kinh tế nhằm khuyến khích các bên tiến tới thỏa thuận cuối cùng và hơn một nửa số vốn được cho là đã có cam kết sơ bộ. Quỹ này chủ yếu là vốn tư nhân chứ không phải tiền ngân sách Mỹ. (Reuters)
Nhưng chính cấu trúc đó cũng tạo ra một nghịch lý.
Khoản đầu tư khổng lồ này khiến mọi bên có động cơ duy trì tiến trình đàm phán.
Đồng thời nó cũng làm giảm động cơ phải giải quyết nhanh các vấn đề khó khăn.
Khi hàng trăm tỷ USD đang chờ phía trước, kéo dài đàm phán đôi khi trở thành một chiến lược hấp dẫn hơn là kết thúc đàm phán.
Dự báo: Điều gì sẽ xảy ra?
Kịch bản lạc quan nhất là:
- 60 ngày được sử dụng để xây dựng cơ chế thanh sát;
- đạt thỏa thuận hạt nhân mới;
- Israel được bảo đảm an ninh;
- Quốc hội Mỹ chấp nhận văn bản cuối cùng.
Nhưng đó cũng là kịch bản khó xảy ra nhất.
Kịch bản thực tế hơn là:
- thời hạn 60 ngày được gia hạn;
- các bên tuyên bố đạt “tiến bộ đáng kể”;
- một số lợi ích kinh tế được triển khai trước;
- các vấn đề cốt lõi tiếp tục được thương lượng.
Đó là mô hình đã từng xuất hiện trong nhiều vòng đàm phán với Iran trước đây.
Kịch bản nguy hiểm nhất là một biến cố an ninh làm sụp đổ toàn bộ tiến trình:
- một cuộc tấn công của lực lượng ủy nhiệm;
- một vụ ám sát;
- một chiến dịch quân sự của Israel;
- hoặc một cuộc khủng hoảng chính trị nội bộ ở Mỹ hoặc Iran.
Trong trường hợp đó, MoU sẽ bị nhớ đến không phải như nền tảng của hòa bình mà như một khoảng nghỉ chiến thuật giữa hai vòng đối đầu.
Kết luận
Điểm yếu lớn nhất của MoU không phải là nó quá mềm với Iran hay quá hào phóng với Tehran.
Điểm yếu lớn nhất là nó cố gắng giải quyết những vấn đề kỹ thuật và chiến lược cực kỳ phức tạp bằng một khoảng thời gian chính trị cực kỳ ngắn.
Thỏa thuận tạo ra một thực tế mới trước khi xây dựng được các thiết chế bảo vệ thực tế đó.
Nó đặt chiếc xe trước con ngựa.
Điều đó có thể tạo ra đột phá ngoại giao.
Nhưng cũng có thể tạo ra một ảo giác ổn định.
Và lịch sử Trung Đông cho thấy hai khái niệm đó không phải lúc nào cũng giống nhau.
Tài liệu tham khảo (Atlantic Style)
- Reuters. “The 14-Point Draft US-Iran Deal Sent to Congress.” June 17, 2026. (Reuters)
- Reuters. “Iran Deal Includes $300 Billion Fund, More Than Half of Which Already Committed, Source Says.” June 16–17, 2026. (Reuters)
- Economic Times. “$300 Billion, Sanctions Relief, Hormuz Reopening: Who Gets What in the US-Iran Peace Deal?” June 18, 2026. (The Economic Times)
- Times of India. “$300 Billion, Sanctions Relief, Hormuz Reopening: What Tehran Gets, What Washington Gains from Peace Deal MoU.” June 18, 2026. (The Times of India)
Bài toán lớn nhất của thỏa thuận này không phải là nội dung 14 điểm, mà là việc các bên đang cố giải quyết trong 60 ngày những vấn đề mà họ không giải quyết được trong hơn 20 năm. Nếu đánh giá theo lịch sử đàm phán hạt nhân Iran, đó là một mục tiêu cực kỳ tham vọng.