Vào dịp kỷ niệm một phần tư thiên niên kỷ lập quốc (1776–2026), Hoa Kỳ đứng trước một bước ngoặt lịch sử mang tính hiện sinh. Nước Mỹ không được xây dựng trên một nền tảng sắc tộc đồng nhất hay một đường biên giới địa lý bất biến, mà được định nghĩa bằng một Ý niệm (An Idea) – một khế ước xã hội được ghi lại trong Tuyên ngôn Độc lập: “Tất cả mọi người sinh ra đều có quyền bình đẳng…” Ý niệm ấy, cùng với sự hòa quyện của các giá trị nhân quyền, tự do và tinh thần mở rộng vòng tay đón nhận những người khốn cùng, chính là “linh hồn” đã làm nên sự vĩ đại của quốc gia này suốt 250 năm qua.
Tuy nhiên, trong bối cảnh chính trị hiện đại, khi tư duy thực dụng thương mại hóa lên ngôi, những chính sách di trú siết chặt, và làn sóng quỷ hóa người nhập cư xuất hiện ngay tại thủ đô, câu hỏi đặt ra vô cùng nhức nhối: Làm thế nào để giữ được linh hồn ấy khi nó đang bị đe dọa biến thành những phép tính kinh tế và những tấm séc vô hồn?
Để bảo vệ và định hình lại linh hồn nước Mỹ trong chương tiếp theo của lịch sử, quốc gia này cần nhìn nhận lại ba trụ cột cốt lõi:
1. Trả lại bản chất nhân đạo cho luật pháp di trú
Nước Mỹ là quốc gia của người nhập cư. Sức mạnh và sự trẻ trung của nền kinh tế Mỹ không đến từ dòng vốn tự thân, mà từ dòng máu, chất xám và khát vọng tự lực của những con người dám bỏ lại tất cả sau lưng để tìm kiếm tự do.
Giữ gìn linh hồn nước Mỹ trước hết là phải chấm dứt tư duy cào bằng và thương mại hóa quyền cư trú. Khi chính phủ tung ra những chương trình “thẻ vàng” triệu đô mang tính ban phát, nhưng lại đột ngột tước đi tư cách pháp lý của hàng triệu người nhập cư lao động, du học sinh và những người tị nạn nhân đạo vốn đang tuân thủ luật pháp và đóng thuế, nước Mỹ đang tự mâu thuẫn với chính mình. Một hệ thống di trú nhân bản cần phải phân biệt rõ ràng giữa việc bảo vệ an ninh quốc gia với việc đẩy những người lao động lương thiện vào con đường bất hợp pháp chỉ bằng một sắc lệnh thay đổi luật chơi đột ngột.
2. Thức tỉnh lòng trắc ẩn từ sự thật lịch sử
Nỗi buồn lớn nhất trong lòng xã hội Mỹ hiện nay là hiện tượng “kẻ đến trước đóng cửa sau” (pulling up the ladder), khi ngay cả một bộ phận những người từng đi lên từ tro tàn của nạn tị nạn cũng quay lưng và dùng những lời lẽ tàn nhẫn để quỷ hóa những người di cư mới.
Để giữ được linh hồn quốc gia, truyền thông và giáo dục Mỹ cần phải trả lại sự thật cho lịch sử:
-
Bản chất của hệ thống tị nạn toàn cầu ngày nay đã bị bóp nghẹt, cơ hội cho những người khốn cùng gần như bằng không so với những thập niên trước.
-
Phần lớn những người bị gắn mác “bất hợp pháp” hiện nay không phải là những người “leo rào”, mà là những người đã được kiểm tra an ninh, nhập cảnh hợp pháp nhưng bị chính sách chính trị lật kèo.
Khi cộng đồng nhận thức được rằng những người di cư từ Ukraine, Haiti hay Trung Mỹ ngày nay cũng đang trải qua bi kịch khốc liệt giống hệt như các thế hệ thuyền nhân năm xưa, lòng trắc ẩn mới có thể vượt qua được các bong bóng thông tin sai lệch để hàn gắn sự chia rẽ sắc tộc.
3. Bảo vệ không gian tự do tối thượng cho tri thức và nhân quyền
Nước Mỹ trở thành ngọn hải đăng của thế giới không phải vì nó giàu nhất, mà vì nó là nơi an toàn nhất cho tự do tư tưởng. Khi các chính sách mượn danh nghĩa “trật tự” để chính trị hóa học thuật, cắt giảm ngân sách nghiên cứu và kiểm soát tư duy, hậu quả nhãn tiền là làn sóng “chảy máu chất xám” của các nhà khoa học hàng đầu sang châu Âu.
Tiền bạc và “thẻ vàng” có thể mua được sự đầu tư ngắn hạn, nhưng không bao giờ mua được sự trung thành của các bộ óc xuất chúng nếu môi trường sống của họ thiếu đi tính nhân văn và sự thượng tôn pháp luật. Giữ gìn linh hồn nước Mỹ là giữ cho các trường đại học, các viện nghiên cứu và các định chế độc lập không bị thao túng bởi các chiến thuật dân túy ngắn hạn.
Lời kết
Nước Mỹ bước vào tuổi 250 với những vết rạn nứt sâu sắc, nhưng cũng chính trong những thời khắc khủng hoảng tư duy này, sức mạnh phản kháng tự thân của xã hội dân sự Mỹ lại trỗi dậy mạnh mẽ nhất.
Giữ gìn linh hồn nước Mỹ không phải là việc bảo thủ giữ lại những giá trị cũ một cách giáo điều, mà là sự dũng cảm lập quy luật pháp dựa trên sự cân bằng giữa an ninh và lòng trắc ẩn. Nước Mỹ chỉ thực sự vĩ đại khi nó tiếp tục là nơi mà một người nghèo khổ nhất, bị đàn áp nhất ở bên kia bán cầu, khi đặt chân đến đây, vẫn có thể ngẩng cao đầu mưu cầu hạnh phúc dưới một hệ thống pháp luật công bằng. Nếu đánh mất đi linh hồn nhân văn đó để trở thành một pháo đài vị kỷ và cô độc, nước Mỹ sẽ tự đánh mất đi lý do cốt lõi khiến nó được thế giới ngưỡng vọng suốt hai thế kỷ rưỡi qua.