“kiến trúc hòa bình” chỉ tồn tại khi những trụ đỡ an ninh, chính trị và lòng tin cùng đứng vững.

Từ Islamabad đến Gaza: Khi ngoại giao đi nhanh hơn thực địa

Bình luận VietnamWeek

Có một hình ảnh có thể giúp giải thích vì sao nhiều sáng kiến hòa bình ở Trung Đông thường bắt đầu bằng những khoảnh khắc đầy hy vọng nhưng kết thúc bằng sự thất vọng.

Đó là hình ảnh một cây cầu.

Các nhà lãnh đạo thường đứng trên phần mặt cầu để chụp hình, ký kết văn kiện và tuyên bố một kỷ nguyên mới.

Nhưng các kỹ sư không nhìn vào mặt cầu.

Họ nhìn xuống những trụ đỡ.

Bởi vì một cây cầu không sụp đổ vì phần trên không đẹp.

Nó sụp đổ khi những trụ đỡ bên dưới không chịu được sức nặng.

Ngoại giao Trung Đông cũng vậy.

Một bản thỏa thuận có thể được công bố trong vài giờ.

Một buổi lễ ký kết có thể tạo ra những hình ảnh lịch sử.

Nhưng hòa bình thật sự chỉ tồn tại khi những “trụ đỡ” quan trọng nhất — an ninh, lòng tin, lợi ích chính trị và cơ chế thực thi — cùng đứng vững.

Hai sáng kiến ngoại giao lớn của Tổng thống Donald Trump trong mùa hè năm nay, từ Bản ghi nhớ ngày 14 tháng 6 với Iran đến khuôn khổ hòa bình Gaza ngày 31 tháng 7, đang đặt ra cùng một câu hỏi:

Liệu Washington có đang xây dựng một cây cầu hòa bình trước khi hoàn thiện những trụ đỡ cần thiết?

Hai bản thỏa thuận, một thách thức chung

Ngày 14 tháng 6, chính quyền Trump công bố một bản ghi nhớ với Iran trong nỗ lực hạ nhiệt cuộc khủng hoảng khu vực.

Thông điệp của Washington rất rõ:

Giảm nguy cơ chiến tranh.

Bảo đảm an toàn cho Eo biển Hormuz.

Ổn định thị trường năng lượng.

Tạo không gian cho một tiến trình ngoại giao rộng hơn.

Đối với Nhà Trắng, đây là một cơ hội để chứng minh rằng ngoại giao giao dịch — dựa trên những thỏa thuận nhanh chóng và trực tiếp — có thể giải quyết những vấn đề tưởng như bế tắc.

Nhưng Trung Đông không chỉ vận hành bằng những tính toán ngoại giao tại Washington.

Nó còn vận hành bằng những nỗi lo an ninh tại Tel Aviv, Tehran, Beirut và Gaza.

Chỉ một thời gian ngắn sau khi bản ghi nhớ được công bố, thực tế chiến trường đã cho thấy khoảng cách giữa một thỏa thuận ngoại giao và một trật tự an ninh mới vẫn còn rất lớn.

Israel tiếp tục tiến hành các chiến dịch quân sự nhằm vào những mục tiêu mà họ coi là mối đe dọa, trong đó có các hoạt động liên quan đến Hezbollah tại Lebanon.

Thông điệp của Israel rất rõ:

Một văn kiện ngoại giao không tự động làm biến mất những nguy cơ an ninh mà họ cảm nhận trên thực địa.

Đối với Washington, hòa bình bắt đầu bằng đối thoại.

Đối với Israel, hòa bình chỉ có thể bắt đầu sau khi những mối đe dọa đối với sự tồn tại của họ được kiểm soát.

Hai cách nhìn đó không nhất thiết loại trừ nhau.

Nhưng chúng vận hành theo hai đồng hồ khác nhau.

Israel: Trụ đỡ an ninh không thể bỏ qua

Một trong những sai lầm thường gặp khi phân tích Trung Đông là xem Israel chỉ như một đồng minh của Mỹ.

Trên thực tế, Israel là một chủ thể có lợi ích an ninh riêng, đôi khi trùng hợp với Washington nhưng không phải lúc nào cũng hoàn toàn giống nhau.

Trong nhiều thập niên, học thuyết an ninh Israel dựa trên một nguyên tắc cơ bản:

Không cho phép các lực lượng vũ trang thù địch duy trì khả năng tấn công ngay sát biên giới Israel.

Điều này giải thích vì sao Israel thường hành động dựa trên đánh giá riêng về nguy cơ, ngay cả khi Hoa Kỳ đang thúc đẩy một tiến trình ngoại giao.

Đối với Israel, câu hỏi quan trọng nhất không phải:

“Thỏa thuận có được ký hay không?”

Mà là:

“Điều gì xảy ra vào ngày sau khi thỏa thuận được ký?”

Nếu Hamas vẫn còn khả năng tái vũ trang?

Nếu Hezbollah vẫn còn kho tên lửa?

Nếu Iran vẫn duy trì mạng lưới lực lượng ủy nhiệm trong khu vực?

Thì từ góc nhìn Israel, chiến tranh chỉ có thể tạm dừng chứ chưa thật sự kết thúc.

Đây chính là trụ đỡ an ninh mà bất kỳ kiến trúc hòa bình nào ở Trung Đông cũng phải tính đến.

Gaza: Khi bản thiết kế gặp thực tế chiến trường

Bốn mươi bảy ngày sau bản ghi nhớ Iran, một thử thách tương tự xuất hiện tại Gaza.

Ngày 31 tháng 7, Hội đồng Hòa bình do Tổng thống Trump chủ trì công bố dự thảo thỏa thuận 15 điểm.

Theo nội dung được công bố, Hamas sẽ giải giáp theo từng giai đoạn, trong khi Israel rút quân theo một lộ trình được thiết kế nhằm tiến tới ngừng bắn lâu dài.

Trên giấy tờ, đây là một cấu trúc có vẻ hợp lý.

Một bên từ bỏ năng lực quân sự.

Một bên giảm hiện diện quân sự.

Cộng đồng quốc tế hỗ trợ quá trình chuyển tiếp.

Nhưng chỉ vài giờ sau khi Hamas tuyên bố chấp thuận dự thảo, các cuộc tấn công của Israel vẫn tiếp diễn tại Gaza.

Điều đó cho thấy một sự thật căn bản:

Ngoại giao có thể tạo ra khuôn khổ. Nhưng chiến trường quyết định tốc độ thay đổi.

Israel nhìn thấy câu hỏi về giải giáp Hamas.

Hamas nhìn thấy câu hỏi về sự tồn tại chính trị.

Người Palestine nhìn thấy câu hỏi về tương lai của một vùng đất đã chịu quá nhiều mất mát.

Ba nhóm lợi ích.

Ba nỗi lo.

Ba cách nhìn về cùng một thỏa thuận.

Hamas: Giữa tồn tại và giải giáp

Đối với Hamas, việc chấp thuận một khuôn khổ hòa bình có thể mang lại lợi ích ngoại giao.

Nó giúp tổ chức này tránh bị xem hoàn toàn là một lực lượng chỉ dựa vào chiến tranh.

Nó tạo áp lực quốc tế lên Israel.

Nhưng vấn đề lớn nhất nằm ở câu hỏi:

Giải giáp có nghĩa là gì?

Ai giám sát?

Ai bảo đảm?

Và Hamas sẽ còn vai trò gì trong tương lai chính trị của Gaza?

Đây là lý do các cuộc đàm phán thường bế tắc ở giai đoạn chuyển từ nguyên tắc sang thực thi.

Bởi vì hòa bình không chỉ yêu cầu các bên ngừng bắn.

Nó yêu cầu các bên chấp nhận một tương lai mà họ có thể sống chung.

Qatar và Ai Cập: Những trụ đỡ trung gian

Nếu Hoa Kỳ là nhà thiết kế chính trị của nhiều sáng kiến ngoại giao, thì Qatar và Ai Cập là những trụ đỡ trung gian không thể thiếu.

Qatar có kênh liên lạc đặc biệt với Hamas, từng đóng vai trò quan trọng trong các cuộc đàm phán về con tin và viện trợ nhân đạo.

Ai Cập có vị trí chiến lược đặc biệt vì kiểm soát cửa khẩu Rafah, có đường biên giới trực tiếp với Gaza và lợi ích an ninh liên quan đến bán đảo Sinai.

Cả hai nước đều có cùng một mục tiêu:

Ngăn Gaza trở thành một cuộc khủng hoảng khu vực lớn hơn.

Nhưng vai trò trung gian có giới hạn.

Họ có thể đưa các bên đến bàn đàm phán.

Họ có thể giúp duy trì đối thoại.

Nhưng họ không thể thay thế quyết định của những người trực tiếp tham chiến.

Vấn đề của ngoại giao “đốt giai đoạn”

Điểm chung giữa hồ sơ Iran và Gaza là tốc độ.

Tổng thống Trump nổi tiếng với phong cách ngoại giao dựa trên các thỏa thuận lớn, những khoảnh khắc đột phá và khả năng tạo ra áp lực chính trị nhanh chóng.

Đây có thể là một lợi thế.

Bởi trong nhiều cuộc khủng hoảng, cần có một cú hích để phá thế bế tắc.

Nhưng Trung Đông cho thấy một giới hạn:

Tốc độ ngoại giao không luôn đi cùng tốc độ xây dựng lòng tin.

Một hợp đồng kinh doanh có thể hoàn tất trong một ngày.

Nhưng một trật tự an ninh mới có thể cần nhiều năm.

Đó là sự khác biệt giữa một “deal” và một nền hòa bình.

Bài học lớn nhất: Không thể xây hòa bình từ mái nhà

Nhìn lại hai hồ sơ ngày 14 tháng 6 và 31 tháng 7, có thể thấy một mẫu hình.

Washington có thể thiết kế bản kế hoạch.

Các nhà ngoại giao có thể viết ra những điều khoản.

Các nhà lãnh đạo có thể tuyên bố một bước ngoặt lịch sử.

Nhưng nếu thiếu những trụ đỡ bên dưới, cây cầu hòa bình sẽ không thể hoàn thành.

Những trụ đỡ ấy là:

An ninh của Israel.

Tương lai chính trị của người Palestine.

Cam kết giải giáp và thay đổi của Hamas.

Vai trò bảo đảm của các nước trung gian như Qatar và Ai Cập.

Một cơ chế quốc tế đủ mạnh để giám sát thực thi.

Thiếu bất kỳ một trụ nào, cây cầu đều trở nên mong manh.

Kết luận

Trung Đông không thiếu những bản thiết kế hòa bình.

Điều khu vực này thiếu là những cây cầu đủ chắc để nối những bờ vực thù địch.

Bản ghi nhớ Iran ngày 14 tháng 6 và khuôn khổ Gaza ngày 31 tháng 7 vì thế không chỉ là hai sự kiện ngoại giao.

Chúng là hai phép thử đối với một câu hỏi lớn hơn:

Liệu thế giới có thể tạo ra hòa bình bằng ý chí chính trị trước khi xây dựng đủ lòng tin và bảo đảm an ninh hay không?

Lịch sử Trung Đông cho thấy:

Một cây cầu đẹp có thể được khánh thành rất nhanh.

Nhưng để cây cầu đứng vững trước những cơn bão của lịch sử, điều quyết định không nằm ở lễ khánh thành.

Nó nằm ở những trụ đỡ âm thầm bên dưới.

Và đó chính là nơi mọi kiến trúc hòa bình tại Trung Đông phải bắt đầu.

Bài viết sử dụng các nguồn tin công khai và phân tích chiến lược để đánh giá khoảng cách giữa ngoại giao và thực địa tại Trung Đông. Các nhận định trong bài phản ánh góc nhìn phân tích, không đại diện cho lập trường chính thức của bất kỳ chính phủ hay tổ chức nào.

Nguồn tham khảo:
The White House; U.S. Department of State; Reuters; Associated Press; International Crisis Group; Institute for National Security Studies (INSS); Israel Defense Forces; United Nations OCHA; Al-Monitor; Council on Foreign Relations; Carnegie Middle East Center; RAND Corporation; Brookings Institution; Qatar Ministry of Foreign Affairs; Egypt Ministry of Foreign Affairs.