Bình luận thời sự | Vietnamweek.net Ngày 11 tháng 6, 2026
Việc Chính quyền Trump chuẩn bị cử phái đoàn do Phó Tổng thống JD Vance dẫn đầu sang Geneva để ký kết Bản ghi nhớ (MOU) Islamabad với Iran đánh dấu một chương mới trong cuộc chiến kéo dài hơn 100 ngày qua tại Trung Đông. Sau những lệnh phong tỏa hàng hải nghẹt thở và chiến dịch không kích trừng phạt, Washington và Tehran đã tìm thấy một điểm chung ngắn hạn. Tuy nhiên, đằng sau những ngôn từ hòa hoãn về việc mở cửa lại Eo biển Hormuz và cứu vãn nền kinh tế toàn cầu, thỏa thuận này đang làm lộ ra những hoài nghi lớn về bản chất và cấu trúc thể chế của nó khi đặt lên bàn cân so sánh với Thỏa thuận Hạt nhân lịch sử (JCPOA) dưới thời Tổng thống Barack Obama.
Bản chất của Thỏa thuận và “Cái bẫy 60 ngày” hoãn binh
Về cốt lõi, Bản ghi nhớ Islamabad không phải là một hiệp ước hòa bình toàn diện, mà là một thỏa thuận hạ nhiệt khủng hoảng mang tính giao dịch thuần túy.
-
Mỹ cần dỡ bỏ ngay lập tức tình trạng phong tỏa không chính thức tại Eo biển Hormuz để hạ nhiệt giá năng lượng, cứu vãn tỷ lệ ủng hộ nội địa đang sụt giảm trước thềm bầu cử giữa nhiệm kỳ tháng 11.
-
Iran cần một chiếc phao cứu sinh kinh tế khi các lệnh trừng phạt và phong tỏa hàng hải của Mỹ đã vô hiệu hóa hoặc đẩy lùi hàng trăm tàu hàng, bóp nghẹt nguồn thu quốc gia.
Tuy nhiên, điều khoản gia hạn lệnh ngừng bắn thêm 60 ngày (bao gồm cả chiến trường Lebanon) để tiến hành đàm phán hạt nhân chi tiết đang làm dấy lên câu hỏi: Liệu đây có phải là kịch bản hoãn binh kinh điển của Tehran?
Lịch sử ngoại giao Trung Đông chứng minh rằng 60 ngày là một khoảng thời gian “vàng” để tái bố trí bàn cờ quân sự. Đối với Iran và các lực lượng ủy nhiệm (Proxy) như Hezbollah tại Lebanon, hai tháng ngừng bắn là cơ hội vô giá để:
-
Phục hồi lực lượng: Sau khi hứng chịu tổn thất nặng nề từ các đòn không kích phối hợp của Mỹ và Israel, các nhóm dân quân cần thời gian để củng cố lại chuỗi chỉ huy, tái xây dựng kho tên lửa và UAV thông qua các tuyến tiếp tế ngầm.
-
Kéo dài thời gian hạt nhân: Việc bản MOU chỉ đưa ra một khung quy định lỏng lẻo về lượng urani làm giàu đồng nghĩa với việc các máy ly tâm của Iran vẫn có thể chạy ngầm, hoặc vật liệu hạt nhân sẽ được sơ tán đến các cơ sở kiên cố hơn.
-
Nâng cao vị thế đàm phán: Khi Eo biển Hormuz thông suốt và sức ép kinh tế giảm bớt, Iran sẽ bước vào vòng đàm phán chính thức với một tư thế rắn rỏi hơn, sẵn sàng lật ngược các điều khoản cốt lõi nếu Mỹ không tiếp tục nhượng bộ.
Sự bảo chứng bằng Thể chế: Khác biệt sinh tử giữa Trump và Obama
Để đánh giá mức độ bền vững của Bản ghi nhớ Islamabad, cần đặt nó vào thế đối chiếu với cấu trúc đa phương P5+1 (Mỹ, Anh, Pháp, Nga, Trung Quốc + Đức) mà chính quyền Barack Obama đã xây dựng năm 2015 thông qua JCPOA.
| Tiêu chí so sánh | Thỏa thuận P5+1 (Thời Obama – 2015) | Bản ghi nhớ Islamabad (Thời Trump – 2026) |
| Bản chất cấu trúc | Đa phương toàn diện. Được bảo chứng bởi 6 cường quốc toàn cầu và hợp pháp hóa qua Nghị quyết 2231 của Hội đồng Bảo an LHQ. | Song phương/Giao dịch lẻ. Được môi giới bởi các bên trung gian (Qatar, Pakistan), mang tính chất thỏa thuận hành pháp. |
| Cơ chế kiểm chứng | Rigorously Institutionalized. Gắn liền với các phái đoàn giám sát liên tục, nghiêm ngặt của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA). | Lỏng lẻo/Chờ đợi. Phụ thuộc vào các cam kết chính trị ngắn hạn và các vòng đàm phán tiếp theo trong vòng 60 ngày. |
| Độ bền vững pháp lý | Cao (trên lý thuyết). Được ràng buộc bởi luật pháp quốc tế, đòi hỏi sự đồng thuận của nhiều bên để kích hoạt cơ chế trừng phạt lại (Snapback). | Thấp (Rủi ro hủy bỏ cao). Rất dễ đổ vỡ chỉ bằng một sắc lệnh hành pháp từ chính Trump hoặc một hành động quân sự đơn phương từ phía Israel. |
Sự thiếu vắng chiếc “kiềng ba chân” đa phương
Dưới thời Obama, JCPOA là một kiến trúc thể chế khổng lồ. Việc lôi kéo được cả Nga và Trung Quốc vào phe giám sát giúp Mỹ cô lập hoàn toàn năng lực ngoại giao của Iran. Sự bảo chứng của Liên Hợp Quốc mang lại cho thỏa thuận này một tính chính danh quốc tế cao độ, khiến việc xé bỏ nó (như chính Trump đã làm vào năm 2018) phải trả giá bằng sự rạn nứt lòng tin với các đồng minh châu Âu.
Ngược lại, Bản ghi nhớ Islamabad năm 2026 phản ánh chính xác học thuyết “Nước Mỹ trên hết” của Trump: Nhanh chóng, thực dụng và bỏ qua thể chế. Thỏa thuận này dựa hoàn toàn vào mối quan hệ cá nhân và đòn bẩy kinh tế/quân sự song phương. Khi thiếu đi sự ràng buộc của các tổ chức quốc tế và các cường quốc đồng ký kết, thỏa thuận này không có một “kiến trúc thượng tầng” để bảo vệ nó khi bão tố nổi lên.
Hệ lụy: Một thỏa thuận mỏng manh trên miệng hố chiến tranh
Chính sự thiếu vắng bảo chứng thể chế đa phương đã biến “Cái bẫy 60 ngày” trở nên nguy hiểm hơn bao giờ hết. Do không có sự đồng thuận hay ràng buộc đối với các đồng minh khu vực, đặc biệt là Israel, bản thỏa thuận này đã vô tình đẩy Thủ tướng Benjamin Netanyahu vào thế bị cô lập.
Xét theo lịch sử xung đột, khi Tel Aviv nhận thấy lợi ích sinh tồn của mình bị gạt ra rìa và các lực lượng ủy nhiệm của Iran đang tận dụng lệnh ngừng bắn để hồi sức, Israel hoàn toàn có lý do để hành động đơn phương. Một cuộc không kích phủ đầu của Israel vào Lebanon hoặc Syria sẽ ngay lập tức kích hoạt phản ứng trả đũa từ Iran, bẻ gãy bản MOU Islamabad trước khi Phó Tổng thống JD Vance kịp đặt bút ký vào văn bản chính thức tại Geneva.
Lời kết:
Bản ghi nhớ Islamabad có thể mang lại một chiến thắng chính trị ngắn hạn cho Donald Trump và một khoảng thở quý giá cho nền kinh tế Mỹ. Nhưng nếu không có một sự bảo chứng bằng thể chế vững chắc như mô hình P5+1 cũ, thời hạn 60 ngày đàm phán tới đây sẽ không phải là cánh cửa dẫn đến hòa bình, mà là chiếc đồng hồ đếm ngược đưa Trung Đông trở lại một cuộc chiến tàn khốc và khó lường hơn.
Vietnamweek.net
Để hiểu thêm về bối cảnh căng thẳng và các phân tích quốc tế xung quanh nỗ lực kiểm soát eo biển chiến lược này, bạn có thể xem thêm Bình luận về Bản ghi nhớ Eo biển Hormuz giữa Mỹ và Iran. Video này cung cấp góc nhìn sâu sắc từ các chuyên gia về lý do tại sao thỏa thuận này được xem là một đòn hoãn binh bằng lệnh ngừng bắn hơn là một giải pháp hòa bình thực chất.
Nguồn tham khảo :