Thời lượng: khoảng 3 phút
Khi nói đến tự do báo chí ở Việt Nam hiện nay, chúng ta không thể chỉ nhìn vào báo chí chính thống hay những nhà báo chuyên nghiệp.
Không gian mạng đã tạo ra một lực lượng truyền thông mới: những công dân bình thường có điện thoại, có tài khoản mạng xã hội và có khả năng đưa một câu chuyện đến hàng nghìn, thậm chí hàng triệu người.
Và chính từ đây xuất hiện một cuộc chiến mới:
Một bên tìm cách đưa thông tin ra công chúng; bên kia tìm cách làm cho thông tin biến mất.
1. Gen Z và câu chuyện Phương Thùy
Một ví dụ đáng chú ý là việc Gen Z lên tiếng cho Phương Thùy bằng những bài viết trên mạng xã hội.
Điều đáng nói ở đây không chỉ là nội dung của từng bài viết.
Điều đáng nói là một thế hệ trẻ, không nhất thiết là nhà báo chuyên nghiệp, đã sử dụng chính những công cụ của thời đại Internet để:
- thu thập thông tin;
- kể lại câu chuyện;
- chia sẻ chứng cứ;
- tạo sự chú ý của cộng đồng;
- và đặt câu hỏi về trách nhiệm của những người có quyền lực.
Nói cách khác, Gen Z đã biến mạng xã hội thành một không gian báo chí công dân.
Nhưng khi những bài viết đó bị tìm cách xoá bỏ, cuộc chiến không còn chỉ là cuộc tranh luận về một vụ việc.
Nó trở thành câu hỏi lớn hơn:
Nếu một tiếng nói bị xoá khỏi Internet, liệu câu chuyện mà tiếng nói đó phản ánh có biến mất hay không?
2. Cây số 55: từ một địa điểm thành một biểu tượng
Câu chuyện cây số 55 cho thấy một bước phát triển khác.
Cây số 55 ban đầu chỉ là một địa điểm gắn với một sự kiện.
Nhưng khi người dân bắt đầu:
- lập website;
- lập các nhóm trên mạng xã hội;
- đưa địa điểm lên Google;
- chia sẻ hình ảnh;
- check-in;
- đến đặt hoa;
thì một địa điểm vật lý đã được chuyển hóa thành một địa chỉ của ký ức trên không gian mạng.
Nó không còn đơn thuần là một cái cây hay một cây số trên đường.
Nó trở thành một địa chỉ tưởng niệm.
Và chính ở đây chúng ta nhìn thấy một điều rất đặc biệt của Internet:
Quyền lực có thể kiểm soát một địa điểm, nhưng khó kiểm soát ký ức của xã hội về địa điểm đó.
3. Khi quyền lực tìm cách xoá cả bài viết lẫn biểu tượng
Phản ứng của chính quyền đối với câu chuyện này cho thấy cuộc chiến không chỉ diễn ra trên màn hình.
Theo những gì đã xảy ra, các bài viết bị tìm cách xoá, trong khi lực lượng công an được bố trí canh giữ cây; những bó hoa mà người dân mang đến tưởng niệm bị lấy đi và bỏ vào thùng rác.
Điều này tạo ra một nghịch lý:
Càng cố xoá một biểu tượng, đôi khi chính hành động xoá bỏ lại làm cho biểu tượng được nhiều người biết đến hơn.
Và đó là lúc cuộc chiến truyền thông bước sang một giai đoạn khác.
4. Khi không thể đặt hoa dưới gốc cây, người ta mang biểu tượng lên người
Một hình thức phản ứng mới xuất hiện:
Gen Z chuyển sang thắt nơ trên cặp, trên túi xách.
Đây là một chi tiết rất đáng chú ý về mặt truyền thông.
Bởi vì một bài viết có thể bị xoá.
Một website có thể bị chặn.
Một nhóm có thể bị đóng.
Một cái cây có thể bị canh giữ.
Một bó hoa có thể bị lấy đi.
Nhưng một biểu tượng được hàng nghìn người tự nguyện mang theo thì khó kiểm soát hơn rất nhiều.
Từ một địa điểm cụ thể, biểu tượng đã được chuyển sang con người.
Từ không gian vật lý, nó chuyển sang không gian xã hội.
Và từ đó, nó tiếp tục tồn tại trên không gian mạng.
5. Cây số 55 không phải một câu chuyện riêng biệt
Vì vậy, tôi cho rằng chúng ta không nên nhìn cây số 55 như một vụ việc biệt lập.
Cây số 55 là một biểu tượng của cuộc chiến truyền thông hiện nay ở Việt Nam.
Một bên có quyền lực hành chính, công cụ pháp lý và khả năng yêu cầu xoá bỏ.
Bên kia có:
- điện thoại;
- mạng xã hội;
- trí nhớ cộng đồng;
- khả năng kết nối;
- và khả năng tạo ra những biểu tượng mới.
Đó là cuộc chiến giữa xoá và nhớ.
Giữa kiểm soát thông tin và quyền lưu giữ ký ức.
Và quan trọng hơn, nó cho thấy một sự thay đổi:
Ngày nay, nhà báo không còn chỉ là người làm việc cho một tòa soạn. Một công dân có điện thoại cũng có thể trở thành người ghi nhận và truyền tải một sự kiện.
Do đó, tự do báo chí trong thời đại số không chỉ là quyền của một số cơ quan báo chí.
Đó là quyền của xã hội được ghi nhận, lưu giữ và chia sẻ những gì đang xảy ra với mình.
Và khi một xã hội không còn chấp nhận để thông tin bị xoá một cách dễ dàng, cuộc chiến truyền thông sẽ không kết thúc bằng việc một bài viết biến mất.
Nó sẽ tìm một hình thức khác để tồn tại.