Sự thay đổi trong cách nhìn nhận về Bản Ghi nhớ Islamabad diễn ra với tốc độ chóng mặt. Chỉ trong vài ngày, câu chuyện đã đảo ngược hoàn toàn: từ một “thỏa thuận hòa bình lịch sử” trở thành điều mà ngày càng nhiều người gọi là một sự nhượng bộ chiến lược.
Những gì chúng ta đang chứng kiến là sự va chạm tất yếu giữa nghệ thuật tiếp thị chính trị và thực tế lạnh lùng của luật pháp quốc tế cùng địa chính trị. Những vết nứt vốn đã xuất hiện từ ngày đầu tiên giờ đây đã mở rộng thành một vực thẳm.
1. Thất bại pháp lý: Văn bản không biết nói dối
Trong nhiều ngày, chính quyền Trump đã cố gắng diễn giải Điều 6 của MoU theo hướng có lợi cho mình, khẳng định rằng người nộp thuế Mỹ sẽ không phải gánh quỹ tái thiết 300 tỷ USD và các quốc gia vùng Vịnh mới là bên chi trả chính.
Tuy nhiên, theo nhận định của nhiều chuyên gia pháp lý, văn bản được ký tại Đại sảnh Gương (Hall of Mirrors) ở Versailles lại rất rõ ràng:
“Hoa Kỳ cam kết thực hiện…”
Trong luật pháp quốc tế, bên “cam kết thực hiện” là bên chịu trách nhiệm pháp lý chính. Các quốc gia vùng Vịnh chỉ được xem là các bên hỗ trợ, chứ không phải nguồn tài trợ chủ yếu.
Mức tối thiểu chứ không phải mức tối đa
Việc văn bản sử dụng cụm từ “ít nhất” (at least) đồng nghĩa với việc Iran được bảo đảm tối thiểu 300 tỷ USD.
Quan trọng hơn, không có điều khoản ràng buộc rõ ràng nào trong quỹ này gắn việc giải ngân với hành vi hay mức độ tuân thủ của Iran.
Cái bẫy của người bán hàng
Chính quyền Trump đã đối xử với một văn kiện quốc tế mang tính ràng buộc như một bản ghi nhớ bất động sản, với giả định rằng các điều khoản có thể được thương lượng lại hoặc diễn giải lại sau khi các máy quay truyền hình tắt đi.
Trong khi đó, Iran – một đối thủ dày dạn kinh nghiệm trong các cuộc đàm phán chiến lược – đã buộc Washington vào một cam kết tài chính khổng lồ mà không cần bắn một phát súng nào.
2. Tác dụng ngược về chiến lược: Hormuz và Lebanon
Nếu mục tiêu của MoU là mang lại hòa bình và ổn định thì chỉ trong tuần đầu tiên, nó đã tạo ra kết quả ngược lại.
Bằng cách tách các lợi ích kinh tế trao cho Iran khỏi các hoạt động khu vực của các lực lượng đồng minh và ủy nhiệm của Tehran, thỏa thuận đã tạo ra một khoảng trống chiến lược khổng lồ mà Israel lập tức khai thác.
Lệnh ngừng bắn kéo dài 42 phút
Sự sụp đổ gần như tức thời của lệnh ngừng bắn do Mỹ và Qatar làm trung gian tại Lebanon cho thấy Washington không còn khả năng buộc đồng minh thân cận nhất của mình là Israel phải tuân thủ các tính toán chiến lược của Mỹ.
Đòn bẩy Hormuz
Màn kịch “mở rồi đóng” tại eo biển Hormuz cho thấy Tehran hiểu rất rõ sức mạnh mặc cả mà họ đang nắm giữ.
Bằng cách đe dọa tuyến đường vận chuyển khoảng 20% lượng dầu mỏ toàn cầu, Iran có thể gây sức ép để Washington đẩy nhanh quá trình giải phóng tài sản bị đóng băng theo Điều 11 của MoU.
Nói cách khác, nền kinh tế thế giới đang bị biến thành con tin để bảo vệ Hezbollah tại Nam Lebanon.
3. Hệ quả: Khủng hoảng niềm tin
Tác động của thỏa thuận hiện đang lan rộng trên nhiều mặt trận.
Tại Trung Đông
Một tam giác căng thẳng mới giữa Mỹ – Israel – Iran đã hình thành.
Chính phủ của Thủ tướng Benjamin Netanyahu ngày càng công khai coi chính quyền Trump là thiếu quan tâm tới các mối đe dọa an ninh trước mắt của Israel.
Kết quả là Tel Aviv đang theo đuổi một chiến lược đơn phương tại Lebanon, làm suy yếu trực tiếp nền tảng của MoU.
Tại châu Âu
Thời điểm này không thể tồi tệ hơn.
Trong khi Bộ trưởng Quốc phòng Pete Hegseth công bố học thuyết “NATO 3.0” tại Brussels – về thực chất là yêu cầu châu Âu phải tự gánh vác nhiều hơn trách nhiệm phòng thủ – thì uy tín chiến lược của Mỹ đang suy giảm nghiêm trọng.
Các đồng minh châu Âu đang chứng kiến Washington vừa trao đi những đòn bẩy quan trọng cho một đối thủ ở Trung Đông, vừa thu hẹp các cam kết an ninh truyền thống của mình tại châu Âu.
Kết luận
Bản Ghi nhớ Islamabad được đàm phán như một giao dịch chính trị ngắn hạn nhằm hạ giá dầu và tạo ra một “chiến thắng đối ngoại” mang tính trình diễn.
Nhưng kết quả lại là:
- Thiết lập một nghĩa vụ tài chính khổng lồ của Mỹ đối với Iran;
- Làm gia tăng bất đồng với Israel;
- Gây lo ngại trong NATO;
- Và đặt an ninh năng lượng toàn cầu vào tình trạng phụ thuộc nhiều hơn vào quyết định của IRGC.
Đây không đơn thuần là một thỏa thuận hòa bình.
Theo những người chỉ trích nó, đây là một sự chuyển giao đòn bẩy chiến lược từ Washington sang Tehran.
Theo bạn, khi công chúng Mỹ hiểu rõ hơn các điều khoản thực sự của văn bản này, hệ quả chính trị trong nước tiếp theo đối với chính quyền Trump sẽ là gì?