Washington đang tìm cách mở 2 điểm nghẽn và giữ 1 tuyến dầu thay thế?

Nếu nhìn chiến sự Iran chỉ qua tên lửa, máy bay và các cuộc không kích, người ta có thể bỏ sót một chiến trường quan trọng hơn: bản đồ năng lượng toàn cầu.

Cuộc chiến không chỉ diễn ra giữa Mỹ, Israel và Iran.

Nó đang lan ra Hormuz, Biển Đỏ, Bab el-Mandeb, Yemen và cả hệ thống đường ống dầu của Saudi Arabia.

Và từ góc độ kinh tế, Washington đang đối mặt với một bài toán rất khác:

Không phải làm thế nào để thắng từng cuộc chiến, mà làm thế nào để dầu vẫn chảy và hàng hóa vẫn đi, ngay cả khi không thể kiểm soát hoàn toàn từng chiến trường.

Đó là lý do có thể nhìn toàn bộ cuộc khủng hoảng qua một công thức:

HORMUZ → TUYẾN ỐNG EAST–WEST → YANBU → BAB EL-MANDEB → BIỂN ĐỎ → SUEZ

Nếu một mắt xích bị khóa, áp lực lập tức chuyển sang mắt xích khác.

1. Hormuz: Iran không cần đóng hoàn toàn để gây thiệt hại

Eo biển Hormuz là cửa biển hẹp giữa Iran và Oman, nối Vịnh Ba Tư với Vịnh Oman và Biển Ả Rập.

Trong thương mại dầu mỏ, đây là một trong những điểm nghẽn chiến lược (chokepoint).

“Chokepoint” có thể hiểu đơn giản là một đoạn đường vận tải mà nếu bị chặn hoặc đe dọa, một lượng hàng hóa khổng lồ sẽ bị ảnh hưởng.

Theo Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ (EIA), trước chiến tranh, khoảng 20–21 triệu thùng dầu và sản phẩm dầu mỗi ngày đi qua Hormuz.

Nhưng trong quý II/2026, lượng dầu qua Hormuz mà EIA ước tính chỉ còn khoảng 4,9 triệu thùng/ngày, so với 21 triệu thùng/ngày trong quý II/2025. EIA cũng cảnh báo dữ liệu theo dõi tàu qua Hormuz trở nên đặc biệt khó tin từ cuối tháng 2/2026 vì tín hiệu định vị tàu bị gián đoạn hoặc che khuất.

Điều đó cho thấy một điều quan trọng:

Iran không nhất thiết phải “đóng cửa Hormuz” theo nghĩa pháp lý hay quân sự. Chỉ cần khiến tàu chở dầu không dám đi qua, chi phí bảo hiểm tăng và thời gian vận chuyển kéo dài, Hormuz đã trở thành một điểm nghẽn.

Đây chính là cái gọi là rủi ro địa chính trị (geopolitical risk): thị trường phải trả thêm tiền không phải vì dầu đã biến mất hoàn toàn, mà vì người mua không chắc ngày mai dầu có đến được hay không.

Vì vậy, một thỏa thuận Mỹ–Iran nếu chỉ giải quyết chương trình hạt nhân sẽ chưa chắc giải quyết được bài toán kinh tế.

Washington còn phải giải quyết câu hỏi:

Tàu thương mại có thể đi qua Hormuz với mức rủi ro chấp nhận được hay không?

2. Saudi Arabia đang xây “cầu vượt” qua Hormuz

Đây là mắt xích rất đáng chú ý.

Saudi Arabia có một tuyến đường ống dài khoảng 1.200 km, chạy từ khu vực dầu mỏ phía Đông đến cảng Yanbu trên bờ Biển Đỏ.

Đó là East–West Pipeline, tức Đường ống Đông–Tây.

Nó cho phép Saudi Arabia đưa dầu ra Biển Đỏ mà không phải đi qua Hormuz.

Reuters đưa tin ngày 6/10 rằng Bộ trưởng Năng lượng Saudi Arabia cho biết lượng dầu chạy qua đường ống này đã đạt 5,8 triệu thùng/ngày. Reuters cũng cho biết Saudi đã sử dụng tuyến này để chuyển khoảng 4 triệu thùng/ngày, tương đương khoảng 4% nguồn cung dầu toàn cầu, đến Yanbu trong bối cảnh chiến sự làm gián đoạn tuyến Hormuz.

Đây là một con số rất lớn.

Nói cách khác:

Saudi Arabia đang dùng hạ tầng trên đất liền để biến một cuộc khủng hoảng tại Hormuz thành một vấn đề có thể giảm bớt bằng tuyến đường khác.

Đó chính là diversification – đa dạng hóa tuyến vận chuyển.

Nhưng có một vấn đề.

Dầu đến được Yanbu chưa có nghĩa là dầu đã đến được thị trường.

Bởi vì Yanbu nằm trên Biển Đỏ.

Muốn dầu từ Yanbu đi ra Ấn Độ Dương và tới nhiều thị trường châu Á, tàu vẫn phải đi qua Bab el-Mandeb.

Và đó chính là điểm nghẽn thứ hai.

3. Bab el-Mandeb: mở được Hormuz nhưng đóng được cửa Biển Đỏ thì bài toán vẫn chưa xong

Bab el-Mandeb nghĩa là “Cổng nước mắt”, một eo biển nằm giữa Yemen và Djibouti/Eritrea, nối Biển Đỏ với Vịnh Aden.

Nếu Hormuz là cửa vào của dầu vùng Vịnh, thì Bab el-Mandeb là một trong những cửa ra quan trọng của tuyến Biển Đỏ.

Từ đây tàu có thể đi lên phía Bắc qua Biển Đỏ, qua kênh đào Suez của Ai Cập để tiến vào Địa Trung Hải và châu Âu.

EIA cho biết trong nửa đầu năm 2025, khoảng 4,2 triệu thùng dầu/ngày đi qua Bab el-Mandeb; con số này đã giảm mạnh so với trước đây do các cuộc tấn công của Houthi khiến nhiều tàu chuyển hướng quanh Mũi Hảo Vọng ở phía Nam châu Phi.

Nhưng năm 2026, Bab el-Mandeb lại trở thành một phần quan trọng trong việc giải tỏa áp lực từ Hormuz.

Và đó là lý do cuộc chiến Yemen hiện nay không còn đơn thuần là một cuộc nội chiến Yemen.

4. Houthi đang đánh vào đúng “đường vòng” của Saudi

Đây là điểm đáng chú ý nhất.

Tháng 9, lực lượng Houthi tiến xuống vùng ven biển Yemen và chiếm giữ các vị trí gần Bab el-Mandeb, trong đó có Perim và khu vực Dhubab theo các nguồn được Reuters dẫn lại.

Reuters khi đó cảnh báo rằng nếu Houthi củng cố được quyền kiểm soát Bab el-Mandeb, Iran sẽ có thêm một công cụ gây áp lực lên tuyến vận tải dầu toàn cầu.

Đồng thời, East–West Pipeline của Saudi cũng từng phải tạm ngừng sau các cuộc tấn công bằng drone xuất phát từ Iraq mà Riyadh quy trách nhiệm cho các lực lượng dân quân Iraq.

Đây là một sự trùng hợp chiến lược rất đáng chú ý:

Hormuz bị đe dọa → Saudi chuyển dầu sang East–West Pipeline → dầu tới Yanbu → Bab el-Mandeb lại bị đe dọa.

Nếu nhìn từng sự kiện riêng lẻ, chúng có vẻ là những cuộc chiến khác nhau.

Nhưng nhìn trên bản đồ năng lượng, chúng nằm trên cùng một chuỗi cung ứng.

5. Vì vậy Saudi Arabia đang phản công Houthi

Ngày 6/10, AP đưa tin Saudi Arabia và lực lượng chính phủ Yemen đang tiến hành chiến dịch quân sự nhằm đẩy Houthi khỏi khu vực Bab el-Mandeb.

Houthi đáp trả bằng tên lửa và drone nhằm vào Saudi Arabia.

Các lực lượng Saudi và Yemen tuyên bố đã giành lại một số vị trí gần eo biển, trong khi Houthi vẫn tiếp tục phản công. AP cũng cho biết cuộc giao tranh đã làm hơn 184.000 người phải di dời kể từ đầu tháng 8.

Như vậy, mục tiêu quân sự của Saudi không chỉ là Yemen.

Một mục tiêu quan trọng hơn là:

bảo vệ hành lang vận chuyển dầu của chính Saudi Arabia.

Nếu Saudi đã đầu tư và sử dụng East–West Pipeline để tránh Hormuz, thì việc để Houthi kiểm soát hoặc đe dọa Bab el-Mandeb sẽ làm giảm đáng kể giá trị của tuyến tránh đó.

Đây là lý do cuộc chiến Yemen trở thành một phần của bài toán Iran.

6. Và đây là lúc Washington thay đổi vai trò

Điểm đáng chú ý trong phản ứng của Mỹ là Washington hiện không nhất thiết muốn trực tiếp đánh Houthi như một cuộc chiến mới.

AP cho biết Mỹ đang hỗ trợ Saudi Arabia bằng chia sẻ tình báo, xác định mục tiêu và lập kế hoạch tác chiến, trong khi Tổng thống Trump chưa chỉ đạo quân đội Mỹ tái khởi động chiến dịch không kích trực tiếp Houthi. Pakistan và Thổ Nhĩ Kỳ cũng tuyên bố triển khai lực lượng tới Saudi Arabia theo một thỏa thuận quốc phòng mới.

Đây là mô hình có thể gọi là:

burden sharing – chia sẻ gánh nặng an ninh.

Thay vì:

Mỹ đánh Iran.
Mỹ đánh Houthi.
Mỹ bảo vệ Saudi.
Mỹ bảo vệ tàu.

Washington có thể tìm cách để:

Mỹ xây dựng kiến trúc an ninh; các đồng minh khu vực đảm nhận phần lớn việc triển khai lực lượng.

Saudi Arabia có lợi ích trực tiếp nhất.

Pakistan có năng lực quân sự và quan hệ quốc phòng với Saudi.

Thổ Nhĩ Kỳ có năng lực quân sự và công nghệ quốc phòng.

Yemen là chiến trường trực tiếp.

Mỹ cung cấp tình báo, giám sát, cảnh báo sớm, phòng thủ tên lửa và khả năng răn đe.

Đây là một cách giảm nguy cơ Washington bị kéo vào một cuộc chiến mặt đất hoặc một chiến dịch quân sự vô hạn ở Yemen.

7. Nhưng East–West Pipeline cũng không phải “lá chắn tuyệt đối”

Đây là điểm không nên bỏ qua.

Ngày 11/9, Reuters đưa tin East–West Pipeline từng bị đóng tạm thời sau một cuộc tấn công bằng drone; Saudi Arabia nói drone xuất phát từ Iraq, nhưng trách nhiệm trực tiếp của bên tấn công khi đó chưa được xác định độc lập.

Đến ngày 6/10, Saudi cho biết dòng dầu qua đường ống đã đạt 5,8 triệu thùng/ngày.

Điều này cho thấy tuyến thay thế cũng cần được bảo vệ.

Đó là một nguyên tắc cơ bản của an ninh năng lượng:

Không có tuyến vận chuyển thay thế nào thực sự có giá trị nếu đối phương vẫn có khả năng đánh vào điểm đầu, điểm cuối hoặc các nút trung chuyển của nó.

Vì vậy, bài toán của Washington không phải chỉ là “mở Hormuz”.

Nó là:

Hormuz + East–West Pipeline + Yanbu + Bab el-Mandeb + Suez.

8. Suez là mắt xích cuối cùng

Ngay cả khi Bab el-Mandeb an toàn, còn một mắt xích nữa:

Kênh đào Suez.

Suez nối Biển Đỏ với Địa Trung Hải và là tuyến ngắn hơn rất nhiều giữa châu Á và châu Âu so với việc vòng xuống Mũi Hảo Vọng.

Khi tàu không đi qua Biển Đỏ, chúng phải vòng quanh châu Phi.

Đó là rerouting – chuyển hướng tuyến vận tải.

Chuyển hướng này làm tăng:

• quãng đường;
• thời gian giao hàng;
• chi phí nhiên liệu;
• phí bảo hiểm;
• số tàu cần thiết để vận chuyển cùng một lượng hàng;
• và cuối cùng là giá hàng hóa.

EIA ghi nhận rằng sau các cuộc tấn công của Houthi, một số tàu đã chuyển hướng quanh Mũi Hảo Vọng để tránh cả Bab el-Mandeb lẫn Suez.

Vì vậy, câu chuyện này không chỉ là chuyện giá dầu.

Nó còn là câu chuyện về lạm phát vận tải và chuỗi cung ứng toàn cầu.

9. Đây mới là lý do chiến sự Iran có thể trở thành vấn đề của người tiêu dùng Mỹ

Ngày 6/10, AP cho biết giá dầu Brent đang quanh 100 USD/thùng, so với khoảng 70 USD trước chiến tranh Iran.

Dầu tăng giá không dừng ở cây xăng.

Dầu là đầu vào của:

vận tải → sản xuất → nhựa → hóa chất → hàng tiêu dùng → thực phẩm → logistics.

Nếu giá năng lượng duy trì cao đủ lâu, ngân hàng trung ương sẽ khó giảm lãi suất nhanh vì lạm phát có thể dai dẳng hơn.

Nói cách khác:

Một cuộc chiến ở Trung Đông có thể biến thành một vấn đề về lãi suất, trái phiếu, tiền vay mua nhà, chi phí doanh nghiệp và sức mua của người Mỹ.

Đây chính là lý do Washington không thể chỉ hỏi:

“Chúng ta có thắng Iran hay không?”

Câu hỏi kinh tế quan trọng hơn là:

“Chúng ta có khôi phục được dòng chảy năng lượng toàn cầu mà không phải mở thêm một loạt cuộc chiến mới hay không?”

10. Vì vậy, “chiến thắng” của Mỹ có thể không phải là chiếm lãnh thổ

Đây là điểm cần phân biệt.

Một chiến thắng quân sự là đánh bại lực lượng đối phương trên chiến trường.

Nhưng một chiến thắng chiến lược có thể có nghĩa khác:

• Iran không thể khóa Hormuz;
• tàu thương mại có thể đi qua với rủi ro chấp nhận được;
• Saudi duy trì được East–West Pipeline;
• Yanbu tiếp tục xuất dầu;
• Houthi không thể biến Bab el-Mandeb thành một điểm phong tỏa;
• Suez tiếp tục hoạt động;
• các tuyến thay thế vẫn tồn tại;
• giá dầu giảm dần;
• chuỗi cung ứng trở lại bình thường.

Nếu đạt được những điều đó, Washington không nhất thiết phải “thắng” từng chiến trường theo nghĩa quân sự.

Mỹ có thể đạt mục tiêu kinh tế ngay cả khi các cuộc xung đột khu vực chưa hoàn toàn kết thúc.

11. Nhưng đây cũng là một bài toán ngoại giao cực kỳ khó

Bởi vì mỗi bên có một mục tiêu khác nhau.

Mỹ muốn dòng năng lượng và thương mại ổn định.

Saudi Arabia muốn an ninh lãnh thổ và không muốn Houthi kiểm soát cửa ngõ Biển Đỏ.

Iran muốn duy trì đòn bẩy chiến lược đối với Mỹ và các đối thủ khu vực.

Houthi muốn giữ khả năng gây sức ép trên Biển Đỏ và đạt lợi ích chính trị trong cuộc chiến Yemen.

Ai Cập cần Suez hoạt động vì doanh thu và thương mại.

Pakistan và Thổ Nhĩ Kỳ có lợi ích riêng trong cấu trúc an ninh mới của vùng Vịnh.

Vì thế, Washington không thể giải quyết tất cả bằng một lệnh quân sự.

Nó cần một gói thỏa thuận nhiều tầng.

12. Washington có thể phải xây dựng một “hệ thống an ninh năng lượng” mới

Một cấu trúc khả thi có thể gồm bốn tầng.

Tầng 1 — Iran–Mỹ

Đàm phán về:

Hormuz + hạt nhân + tên lửa + ngừng tấn công tàu thương mại + cơ chế giảm leo thang.

Không chỉ nói về uranium.

Tầng 2 — Saudi–Houthi

Tạo một lối thoát chính trị (political off-ramp) cho Houthi.

Nếu không có lối thoát chính trị, một chiến thắng quân sự hạn chế của Saudi có thể chỉ tạo ra một vòng chiến tranh mới.

Tầng 3 — Bảo vệ hạ tầng năng lượng

East–West Pipeline, Yanbu, các kho dầu, cảng biển và hệ thống phòng không phải được bảo vệ như hạ tầng chiến lược, chứ không chỉ là tài sản thương mại của Saudi.

Tầng 4 — Hàng hải quốc tế

Mỹ, Saudi, Ai Cập và các đồng minh phải bảo đảm:

Hormuz → Bab el-Mandeb → Suez

không trở thành một chuỗi điểm nghẽn liên hoàn.

13. Điều Washington cần tránh nhất: “đánh xong một nơi, chiến tranh mở ra ở nơi khác”

Đây có thể là nghịch lý lớn nhất của cuộc chiến.

Giả sử Mỹ gây sức ép đủ lớn để Hormuz hoạt động trở lại.

Nhưng Houthi tiếp tục khóa Bab el-Mandeb.

Saudi phản công Houthi.

Iran tăng hỗ trợ Houthi.

Các lực lượng liên kết với Iran lại tấn công East–West Pipeline.

Saudi phải tăng phòng thủ.

Giá dầu tiếp tục cao.

Khi đó:

Hormuz mở nhưng nền kinh tế vẫn chưa được giải cứu.

Ngược lại, nếu Saudi đẩy Houthi khỏi Bab el-Mandeb nhưng Iran tiếp tục gây áp lực tại Hormuz, bài toán cũng chưa được giải quyết.

Đó chính là lý do phải nhìn toàn bộ cuộc chiến như một hệ thống liên kết, thay vì những cuộc chiến riêng biệt.

KẾT LUẬN: 2 ĐIỂM NGHẼN VÀ 1 TUYẾN ỐNG

Nếu rút gọn toàn bộ chiến sự thành một bản đồ:

HORMUZ
↓
EAST–WEST PIPELINE
↓
YANBU
↓
BAB EL-MANDEB
↓
BIỂN ĐỎ
↓
SUEZ
↓
THỊ TRƯỜNG TOÀN CẦU

Hormuz là điểm nghẽn số 1.

Bab el-Mandeb là điểm nghẽn số 2.

East–West Pipeline là tuyến đường tránh quan trọng.

Nhưng tuyến đường tránh chỉ có giá trị nếu Yanbu và Bab el-Mandeb được bảo vệ.

Và Hormuz chỉ thực sự được “giải quyết” nếu tàu thương mại có thể đi qua mà không phải trả một phí bảo hiểm chiến tranh quá lớn.

Do đó, mục tiêu chiến lược của Washington có thể không phải là:

“Mỹ phải thắng Iran, rồi thắng Houthi, rồi bảo vệ Saudi.”

Mà là:

“Mỹ phải thiết kế một hệ thống trong đó không một đối thủ nào có thể đồng thời khóa toàn bộ các cửa ngõ năng lượng của thế giới.”

Đó là sự khác biệt giữa đánh từng cuộc chiến và thiết kế một kiến trúc an ninh khu vực.

Và câu hỏi lớn nhất lúc này không phải chỉ là:

Ai đang thắng trên chiến trường Iran?

Mà là:

Washington có thể mở lại hai điểm nghẽn — Hormuz và Bab el-Mandeb — đồng thời bảo vệ tuyến East–West của Saudi, mà không bị kéo vào một cuộc chiến mới ở mỗi mắt xích hay không?

Nếu làm được, Mỹ có thể giảm áp lực năng lượng mà không cần phải “thắng” từng cuộc chiến.

Nếu không làm được, mỗi lần Washington giải quyết một điểm nóng, thị trường có thể chỉ chuyển rủi ro sang điểm nóng kế tiếp.

Và đó mới là cuộc chiến dài hạn: không phải chỉ giành lãnh thổ, mà giành quyền kiểm soát khả năng lưu thông của năng lượng và thương mại toàn cầu.

Nguồn dữ liệu chính: Reuters về East–West Pipeline và dòng dầu Saudi; AP về chiến sự Saudi–Houthi và vai trò hỗ trợ của Mỹ; EIA về lưu lượng dầu qua Hormuz, Bab el-Mandeb, Suez và các tuyến thay thế.