CUỘC CHIẾN DRONE MỸ – TRUNG:
ĐÒN “KÉO LƯỚI” CHUỖI CUNG ỨNG VÀ TRẬN HẢI CHIẾN DỮ LIỆU CỦA THẾ KỶ XXI
Những ngày qua, Bộ Thương mại Trung Quốc công bố gói biện pháp đáp trả mới nhằm vào Hoa Kỳ sau khi Washington mở rộng danh sách hạn chế đối với hàng chục doanh nghiệp công nghệ Trung Quốc. Trong số các biện pháp này, đáng chú ý nhất không phải là thuế quan, mà là việc siết chặt kiểm soát xuất khẩu máy bay không người lái (UAV) cùng nhiều linh kiện và công nghệ lưỡng dụng liên quan.
Nếu chỉ nhìn dưới góc độ thương mại, đây có thể được xem là một bước leo thang trong cuộc chiến trả đũa giữa hai nền kinh tế lớn nhất thế giới. Nhưng nhìn từ góc độ quân sự và địa chính trị, động thái của Bắc Kinh mang ý nghĩa sâu xa hơn nhiều. Nó đánh vào đúng mắt xích mà quân đội Mỹ và các đồng minh đang nỗ lực xây dựng: một hệ sinh thái chiến tranh dựa trên AI, UAV và sản xuất quy mô lớn với chi phí thấp.
I. Khi chiến trường thay đổi luật chơi
Các cuộc chiến tại Ukraine, Biển Đỏ và Trung Đông đã để lộ một thực tế mà nhiều học thuyết quân sự trước đây chưa từng dự liệu đầy đủ.
Một chiếc UAV cảm tử trị giá vài chục nghìn USD có thể buộc đối phương phải sử dụng các tên lửa đánh chặn trị giá hàng triệu USD. Mỗi lần đánh chặn thành công vẫn là một chiến thắng về chiến thuật, nhưng lại có thể là một thất bại về kinh tế nếu phải lặp lại hàng nghìn lần.
Chính sự mất cân đối giữa chi phí tấn công và chi phí phòng thủ đã thúc đẩy Lầu Năm Góc chuyển hướng. Thay vì phụ thuộc vào số lượng hạn chế các hệ thống vũ khí đắt tiền, Mỹ đang theo đuổi chiến lược triển khai hàng loạt UAV giá rẻ, kết hợp trí tuệ nhân tạo, cảm biến và khả năng tác chiến theo bầy đàn. Chương trình Replicator là minh chứng rõ nhất cho xu hướng này.
Tuy nhiên, ngay khi muốn mở rộng quy mô sản xuất, Washington lại đối diện với một nghịch lý: phần lớn chuỗi cung ứng của ngành công nghiệp drone toàn cầu vẫn tập trung tại Trung Quốc.
II. Chuỗi cung ứng trở thành chiến trường
Trong nhiều năm qua, Trung Quốc đã xây dựng được vị trí thống trị trong ngành UAV thương mại toàn cầu.
Không chỉ chiếm thị phần lớn về sản xuất drone, Bắc Kinh còn kiểm soát nhiều mắt xích quan trọng của chuỗi cung ứng, từ pin lithium, động cơ điện, bộ điều khiển tốc độ, vật liệu sợi carbon đến năng lực tinh chế đất hiếm dùng để sản xuất nam châm vĩnh cửu cho động cơ.
Đáng chú ý là Bắc Kinh không lựa chọn lệnh cấm xuất khẩu toàn diện. Thay vào đó, cơ chế “xét duyệt từng trường hợp” tạo ra một dạng kiểm soát mềm nhưng có sức tác động rất lớn.
Cách tiếp cận này không nhất thiết làm gián đoạn hoàn toàn thương mại, nhưng đủ để tạo ra sự bất định cho doanh nghiệp. Trong sản xuất công nghiệp quy mô lớn, chỉ cần một vài linh kiện trọng yếu bị chậm giao cũng có thể khiến toàn bộ dây chuyền phải dừng hoạt động.
Đối với Mỹ, thách thức không nằm ở khả năng thiết kế UAV tiên tiến, mà ở khả năng sản xuất hàng triệu chiếc với giá thành đủ thấp để phục vụ học thuyết tác chiến mới.
Đây chính là điểm nghẽn mà Bắc Kinh đang tìm cách khai thác.
III. Từ đại dịch COVID-19 đến “trọng lực công nghiệp” của Trung Quốc
Cuộc khủng hoảng COVID-19 từng cho thấy mức độ phụ thuộc của phương Tây vào năng lực sản xuất của Trung Quốc đối với vật tư y tế.
Sau đại dịch, Mỹ và nhiều nước đồng minh triển khai chiến lược “China Plus One”, khuyến khích doanh nghiệp chuyển một phần sản xuất sang Việt Nam, Mexico, Ấn Độ và Đông Nam Á.
Tuy nhiên, quá trình này diễn ra chậm hơn nhiều so với kỳ vọng.
Nguyên nhân không chỉ nằm ở chi phí lao động, mà ở cái gọi là “trọng lực công nghiệp”. Nhiều quốc gia tiếp nhận đầu tư mới chủ yếu đảm nhận công đoạn lắp ráp cuối cùng, trong khi phần lớn linh kiện, nguyên liệu và bán thành phẩm vẫn phải nhập từ Trung Quốc.
Nói cách khác, nhiều chuỗi cung ứng được đa dạng hóa về địa điểm sản xuất nhưng chưa thực sự đa dạng hóa về nguồn cung.
Điều đó đồng nghĩa với việc nếu Bắc Kinh kiểm soát các khâu thượng nguồn, ảnh hưởng vẫn lan tới toàn bộ hệ thống.
IV. Cuộc chiến dữ liệu phía sau những chiếc drone
Có lẽ khía cạnh ít được chú ý nhất lại là vấn đề dữ liệu.
Trong hơn một thập niên, hàng triệu UAV thương mại đã được sử dụng để khảo sát hạ tầng, xây dựng bản đồ địa hình, kiểm tra đường dây điện, cảng biển, nông nghiệp và nhiều công trình dân sự trên khắp thế giới.
Khối lượng hình ảnh, video, dữ liệu LiDAR và bản đồ ba chiều được tạo ra từ hoạt động này có giá trị vượt xa mục đích thương mại ban đầu.
Đối với trí tuệ nhân tạo, dữ liệu chính là “nhiên liệu”. Muốn AI nhận diện mục tiêu, lập kế hoạch bay hay điều hướng tự động, trước hết phải có kho dữ liệu khổng lồ để huấn luyện thuật toán.
Đây là lý do nhiều chuyên gia phương Tây ngày càng quan tâm đến yếu tố “địa không gian” (geospatial intelligence) trong cạnh tranh chiến lược giữa các cường quốc.
Những tranh luận kéo dài nhiều năm quanh các nền tảng UAV Trung Quốc không chỉ xoay quanh vấn đề phần cứng, mà còn liên quan đến dữ liệu, quyền truy cập và an ninh quốc gia.
V. Một phép thử đối với liên minh phương Tây
Nếu Mỹ có đủ nguồn lực tài chính để đầu tư xây dựng chuỗi cung ứng thay thế trong nhiều năm, thì phần lớn đồng minh châu Âu không có điều kiện tương tự.
Sau hơn bốn năm hỗ trợ Ukraine, nhiều nước NATO đang phải đối mặt với áp lực bổ sung kho dự trữ quốc phòng và mở rộng năng lực sản xuất quốc phòng trong khi ngân sách còn nhiều hạn chế.
Nếu nguồn cung UAV và linh kiện tiếp tục bị siết chặt, khoảng cách về năng lực công nghiệp quốc phòng giữa Mỹ và nhiều đồng minh có nguy cơ gia tăng.
Điều này có thể tạo thêm áp lực đối với các chương trình hợp tác quốc phòng xuyên Đại Tây Dương trong giai đoạn tới.
VI. Con bài mặc cả trên bàn cờ Mỹ – Trung
Thời điểm Bắc Kinh công bố các biện pháp kiểm soát xuất khẩu cũng thu hút sự chú ý của giới quan sát.
Trong bối cảnh hai nền kinh tế vẫn duy trì nhiều kênh đối thoại cấp cao, việc kiểm soát UAV và đất hiếm có thể được xem là một công cụ gia tăng đòn bẩy trong các cuộc thương lượng sắp tới.
Không loại trừ khả năng Bắc Kinh muốn phát đi thông điệp rằng cạnh tranh công nghệ không chỉ diễn ra ở lĩnh vực chip bán dẫn, mà còn mở rộng sang các chuỗi cung ứng chiến lược khác.
Nếu vậy, cuộc đối đầu Mỹ – Trung đang bước sang một giai đoạn mới, nơi nguyên liệu, dữ liệu và năng lực sản xuất có giá trị chiến lược không kém gì tàu sân bay hay tên lửa.
Kết luận
Những biện pháp mới của Trung Quốc cho thấy cuộc cạnh tranh giữa hai siêu cường đã vượt xa phạm vi của một cuộc chiến thuế quan.
Đây ngày càng là cuộc cạnh tranh về quyền kiểm soát các “nút thắt cổ chai” của nền kinh tế số: từ đất hiếm, pin, động cơ điện, cảm biến, chip, dữ liệu địa không gian cho tới toàn bộ hệ sinh thái sản xuất UAV.
Chiến trường của thế kỷ XXI vì thế không chỉ nằm trên bầu trời Ukraine hay vùng biển Trung Đông.
Nó còn nằm trong các nhà máy tinh chế đất hiếm, các dây chuyền sản xuất pin, những trung tâm dữ liệu huấn luyện AI và các chuỗi cung ứng toàn cầu.
Quốc gia nào kiểm soát được những mắt xích ấy sẽ không chỉ giành lợi thế trong thương mại, mà còn có khả năng định hình cán cân sức mạnh quân sự của nhiều thập niên tới.