MỸ–IRAN CÓ THỂ THỎA THUẬN VỀ HORMUZ — NHƯNG AI KIỂM SOÁT CHIẾN TRƯỜNG BAB EL-MANDEB?
1. ĐÂY LÀ BIẾN SỐ MỚI
- Trước đây chúng ta có thể nhìn bài toán rất đơn giản:
Mỹ ↔ Iran → Hormuz → dầu → kinh tế.
- Nhưng bây giờ xuất hiện một biến số thứ hai:
Saudi Arabia ↔ Houthi → Bab el-Mandeb.
- Và hai cuộc chiến này không nằm hoàn toàn trong cùng một chuỗi chỉ huy.
2. MỸ KHÔNG THỂ RA LỆNH CHO SAUDI NGỪNG BẮN
- Saudi Arabia đang trực tiếp tiến hành chiến dịch quân sự ở Yemen.
- Saudi có lợi ích riêng:
bảo vệ lãnh thổ, bảo vệ tuyến dầu và đẩy Houthi khỏi Bab el-Mandeb.
- Washington có thể gây ảnh hưởng lên Riyadh.
- Nhưng điều đó không đồng nghĩa:
Mỹ ký thỏa thuận với Iran → Saudi phải lập tức ngừng chiến.
- Đây là khác biệt rất quan trọng giữa ảnh hưởng và quyền kiểm soát.
3. IRAN CŨNG KHÔNG CHẮC RA LỆNH ĐƯỢC CHO HOUTHI
- Houthi được Iran hỗ trợ và thường được mô tả là lực lượng thân Iran.
- Nhưng Houthi vẫn có cấu trúc chỉ huy, mục tiêu và lợi ích riêng ở Yemen.
- Reuters từng đưa tin Mỹ đã gặp đại diện Houthi tại Oman.
- Và ngày 2/10, Iran thậm chí đã gợi ý với Pakistan rằng nên tiếp cận Houthi bằng con đường chính trị. Pakistan nói đề nghị này sẽ được Saudi–Pakistan–Thổ Nhĩ Kỳ xem xét, chứ không coi đó là một mệnh lệnh của Iran đối với Houthi.
Nói cách khác: Tehran có ảnh hưởng, nhưng ảnh hưởng không đồng nghĩa với quyền điều khiển tuyệt đối.
4. VẬY THỎA THUẬN MỸ–IRAN SẼ GẶP MỘT “LỖ HỔNG THỰC THI”
Đây mới là điểm đáng chú ý.
Giả sử Mỹ và Iran đạt được thỏa thuận:
Iran giảm căng thẳng tại Hormuz.
Nhưng cùng lúc:
Saudi tiếp tục tấn công Houthi.
Và:
Houthi tiếp tục tấn công Saudi hoặc tàu bè.
Khi đó, Iran có thể nói:
“Các ông muốn chúng tôi thực hiện phần của chúng tôi, nhưng chiến tranh vẫn tiếp tục ở Yemen.”
Còn Mỹ có thể nói:
“Chúng tôi không thể ra lệnh cho Saudi.”
Saudi lại có thể nói:
“Đây là vấn đề an ninh của chúng tôi.”
Và Houthi có thể nói:
“Chúng tôi không nhận lệnh từ Washington.”
Đây chính là bài toán hóc búa.
5. ĐIỀU KIỆN CỦA IRAN VÌ THẾ CÓ THỂ PHỨC TẠP HƠN
- Nếu Tehran muốn Hormuz mở trở lại, Iran có thể yêu cầu không chỉ Mỹ giảm sức ép lên Iran.
- Iran còn có thể muốn:
Saudi ngừng tấn công Houthi.
- Nhưng Washington khó bảo đảm điều đó.
- Và nếu Mỹ không bảo đảm được:
điều kiện của Iran trở nên khó đáp ứng.
- Đây là điểm có thể khiến đàm phán Mỹ–Iran kéo dài, ngay cả khi Washington và Tehran đã giải quyết được một số vấn đề trực tiếp.
6. BAB EL-MANDEB CÓ THỂ TRỞ THÀNH “CON TIN” CỦA HORMUZ
Không phải theo nghĩa Houthi hay Saudi cố tình làm con tin.
Mà theo nghĩa chiến lược:
Hai điểm nghẽn bắt đầu liên kết với nhau.
Hormuz:
Iran ↔ Mỹ
Bab el-Mandeb:
Saudi ↔ Houthi
Nhưng hậu quả kinh tế lại giống nhau:
tàu không đi → dầu không đi → chi phí vận tải tăng → giá năng lượng tăng.
7. ĐÂY LÀ LÝ DO MỸ KHÔNG THỂ CHỈ GIẢI QUYẾT IRAN
- Washington có thể đạt được một thỏa thuận rất tốt với Tehran.
- Nhưng nếu Bab el-Mandeb vẫn là chiến trường:
dòng dầu vẫn chưa hoàn toàn an toàn.
- Ngược lại, Saudi có thể đẩy Houthi ra khỏi Bab el-Mandeb.
- Nhưng nếu Hormuz vẫn bị phong tỏa:
bài toán năng lượng vẫn chưa được giải quyết.
8. VÀ ĐÂY LÀ NGHỊCH LÝ CỦA WASHINGTON
Mỹ muốn chiến tranh Iran kết thúc.
Nhưng:
Saudi có thể muốn tiếp tục chiến dịch Yemen cho tới khi Houthi bị đẩy khỏi cửa ngõ Biển Đỏ.
Trong khi:
Iran có thể muốn Saudi dừng chiến dịch Yemen như một phần của quá trình giảm căng thẳng.
Và:
Houthi lại có mục tiêu riêng.
Ba bên này không có cùng một nút “STOP”.
9. VÌ VẬY, MỸ CÓ THỂ PHẢI ĐÀM PHÁN… VỚI NHỮNG NGƯỜI KHÔNG NGỒI CÙNG BÀN
Đây là thay đổi lớn trong chiến lược.
Mỹ–Iran:
một bàn đàm phán.
Nhưng Bab el-Mandeb cần ít nhất:
Mỹ – Saudi – Yemen – Houthi – Iran – Pakistan – Thổ Nhĩ Kỳ – Oman.
Không phải tất cả đều phải ký một hiệp ước.
Nhưng phải có cơ chế giảm leo thang — tức là một cơ chế để các bên không biến một cuộc chiến thành một cuộc chiến khác.
10. VÀ ĐÂY CÓ THỂ LÀ LỰA CHỌN KHÓ CỦA TRUMP
Washington có ba lựa chọn:
Một: ép Saudi ngừng chiến.
→ Có thể làm Iran dễ chấp nhận thỏa thuận hơn, nhưng làm Saudi mất lợi thế quân sự đang có.
Hai: để Saudi tiếp tục.
→ Saudi có thể giành lại Bab el-Mandeb, nhưng Iran có thêm lý do để không nhượng bộ ở Hormuz.
Ba: tách hai vấn đề.
→ Mỹ–Iran giải quyết Hormuz.
→ Saudi–Houthi tiếp tục đàm phán hoặc chiến đấu riêng.
Nhưng phương án thứ ba có nguy cơ kéo dài tình trạng bất ổn ở Biển Đỏ.
ĐIỂM XOÁY
Đây là câu hỏi tôi nghĩ rất đáng đưa lên sóng:
Nếu Washington không thể ra lệnh cho Saudi ngừng bắn và Tehran không thể ra lệnh cho Houthi ngừng chiến, thì Mỹ–Iran có thể thực sự “đóng gói” chiến tranh Trung Đông vào một thỏa thuận song phương hay không?
Và câu hỏi thứ hai còn quan trọng hơn:
Nếu Hormuz và Bab el-Mandeb nằm dưới hai chuỗi chỉ huy khác nhau, liệu điều kiện của Iran có phải chính là yêu cầu Mỹ giải quyết một cuộc chiến mà Washington không trực tiếp kiểm soát?
Đó là biến số mới.
Không phải chỉ:
Mỹ có muốn hòa bình hay không.
Mà là:
Mỹ có đủ khả năng bảo đảm những điều khoản của một thỏa thuận Mỹ–Iran được thực thi ở những chiến trường mà Washington không kiểm soát hay không?
7 TỪ KHÓA LÊN SÓNG
HORMUZ — IRAN — SAUDI — HOUTHI — BAB EL-MANDEB — QUYỀN KIỂM SOÁT — THỰC THI
Câu chốt
“Washington có thể ký với Tehran, nhưng không thể ký thay Riyadh; Tehran có thể gây ảnh hưởng với Houthi, nhưng không chắc có thể ký thay Houthi. Và đó chính là lỗ hổng có thể quyết định số phận của một thỏa thuận Mỹ–Iran.”