Nhận định chính: Triển vọng đạt một thỏa thuận toàn diện Mỹ–Iran trước ngày bầu cử giữa kỳ 3-11 đang gặp trở ngại rất lớn. Cửa ngoại giao chưa đóng, nhưng những diễn biến mới cho thấy các bên không chỉ đàm phán để tìm lối thoát mà còn đang chuẩn bị vị thế cho khả năng chiến tranh tái diễn.
Có một nghịch lý đáng chú ý: càng tiến gần ngày bầu cử Mỹ, động lực chính trị để Trump tìm kiếm một thắng lợi ngoại giao càng lớn; nhưng cũng chính thời điểm này, Tehran có thể tin rằng kéo dài bế tắc sẽ làm tăng sức ép chính trị lên Nhà Trắng.
Tôi sẽ phân biệt rõ ba loại thông tin: diễn biến được báo chí dẫn nguồn, tuyên bố của các bên tham chiến và nhận định chiến lược. Đặc biệt, việc một kế hoạch quân sự được xây dựng không đồng nghĩa quyết định tấn công đã được đưa ra.
I. Ba diễn biến mới làm thay đổi bài toán hòa đàm
1. Iran công khai cơ sở drone ngầm
Truyền hình nhà nước Iran ngày 22-10 phát hình ảnh được giới thiệu là cơ sở sản xuất drone dưới lòng đất, trong chuyến thăm của Tư lệnh quân đội Amir Hatami. Reuters không xác minh được thời gian hoặc địa điểm ghi hình.
2. Mỹ đang tính toán cho chiến dịch quân sự tiếp theo
Các báo cáo mới cho biết Mỹ và Israel đã phát triển kế hoạch không kích mới, có thể triển khai sau bầu cử giữa kỳ. Đây là thông tin về phương án tác chiến, chưa phải xác nhận có lệnh tấn công.
3. Iran mở rộng phạm vi đe dọa trả đũa
Tehran cảnh báo có thể nhắm đến các cơ sở dầu khí, cáp biển, trung tâm dữ liệu và hạ tầng AI tại các nước vùng Vịnh nếu Mỹ–Israel mở cuộc tấn công mới.
Ba diễn biến này cần được đọc cùng nhau.
Iran đang gửi thông điệp rằng những cuộc không kích trước đó không loại bỏ được toàn bộ khả năng duy trì chiến tranh của nước này.
Mỹ và Israel đang cho thấy họ vẫn giữ lựa chọn quân sự.
Trong khi đó, các quốc gia vùng Vịnh có nguy cơ trở thành chiến trường mở rộng, kể cả khi họ không muốn trực tiếp tham gia.
II. Cơ sở drone ngầm của Iran: Thông điệp quân sự hay tuyên truyền răn đe?
Đây là chi tiết có ý nghĩa lớn hơn hình ảnh tuyên truyền đơn thuần.
Theo Reuters, truyền hình nhà nước Iran phát hình ảnh một cơ sở dưới lòng đất được giới thiệu là nơi sản xuất drone. Tướng Amir Hatami nói Iran đang mở rộng các trung tâm sản xuất, với cơ sở hạ tầng và năng lực khoa học hỗ trợ. Tuy nhiên, Reuters không thể xác minh độc lập hình ảnh được quay ở đâu, khi nào và quy mô thực tế của cơ sở.
Vì sao điều này quan trọng?
Thứ nhất: năng lực tái tạo sức mạnh.
Nếu Iran duy trì được các cơ sở sản xuất phân tán, nằm sâu dưới lòng đất, việc phá hủy một số nhà máy hoặc kho chứa không đồng nghĩa ngành công nghiệp drone bị vô hiệu hóa.
Điều Mỹ và Israel phải tính toán không chỉ là số drone Iran đang sở hữu mà còn là:
-
Tốc độ sản xuất và lắp ráp trở lại.
-
Khả năng dự trữ linh kiện, động cơ và hệ thống dẫn đường.
-
Mức độ phân tán của các cơ sở.
-
Năng lực triển khai, điều khiển và phối hợp tấn công.
Thứ hai: bài toán phòng không và chi phí tiêu hao.
Drone giá thấp có thể buộc đối phương sử dụng tên lửa đánh chặn đắt tiền hoặc duy trì hệ thống cảnh giới liên tục.
Điều này tạo ra một cuộc chiến về chi phí và năng lực bổ sung kho vũ khí.
Tuy nhiên, không thể từ video của truyền hình Iran suy ra rằng Tehran còn nguyên kho drone trước chiến tranh hoặc đã khôi phục toàn bộ năng lực sản xuất.
Thứ ba: tác dụng răn đe.
Thông điệp mà Tehran muốn gửi có thể được diễn giải như sau:
Nếu Mỹ và Israel tấn công lần nữa, họ không thể kỳ vọng một chiến dịch không kích ngắn sẽ tự động chấm dứt khả năng trả đũa của Iran.
Đây là cách diễn giải chiến lược về mục đích của thông điệp, không phải xác nhận ý định nội bộ của giới lãnh đạo Iran.
III. Lời đe dọa đánh vào hạ tầng dân sự: Iran đang nâng mức răn đe
Ngày 22-10, Mohsen Rezaei, quan chức an ninh Iran, tuyên bố Iran có thể tấn công các cơ sở dầu mỏ, cáp thông tin dưới biển, trung tâm dữ liệu và hạ tầng AI tại tới bảy quốc gia vùng Vịnh nếu Mỹ và Israel tái tấn công.
Đây là sự mở rộng đáng chú ý về phạm vi mục tiêu được đe dọa.
Năng lượng
Nhà máy lọc dầu, kho dầu, đường ống và cơ sở xuất khẩu. Một cuộc tấn công gây gián đoạn kéo dài có thể làm thị trường dầu phản ứng mạnh.
Hạ tầng số
Cáp biển, trung tâm dữ liệu và hệ thống điện phục vụ hạ tầng tính toán. Tác động có thể vượt xa phạm vi quân sự.
Hàng hải
Eo biển Hormuz là điểm nghẽn chiến lược. Bất kỳ sự gián đoạn nào cũng có thể ảnh hưởng đến vận tải năng lượng và bảo hiểm hàng hải.
Có ba điều cần phân biệt.
-
Iran tuyên bố sẽ tấn công các mục tiêu này không có nghĩa Tehran chắc chắn có thể thực hiện mọi cuộc tấn công với hiệu quả mong muốn.
-
Các mục tiêu kinh tế không mặc nhiên là mục tiêu quân sự hợp pháp. Tính hợp pháp phụ thuộc vào từng mục tiêu, việc sử dụng quân sự, nguyên tắc phân biệt, tính tương xứng và các quy tắc luật nhân đạo quốc tế.
-
Việc mở rộng mục tiêu có thể làm tăng nguy cơ các nước vùng Vịnh tham gia trực tiếp hoặc cho phép Mỹ sử dụng lãnh thổ và căn cứ của họ cho chiến dịch quân sự.
Điểm nguy hiểm nhất: Một cuộc chiến ban đầu giữa Mỹ–Israel và Iran có thể chuyển thành xung đột khu vực, trong đó cơ sở năng lượng, hạ tầng dân sự và chuỗi cung ứng toàn cầu đều trở thành nguồn gây sức ép.
IV. Mỹ và Israel có thực sự chuẩn bị tấn công sau ngày 3-11?
Đây là câu hỏi trung tâm.
Theo thông tin Reuters dẫn từ báo cáo về kế hoạch tác chiến, Mỹ và Israel đã phát triển phương án không kích mới, có thể là một chiến dịch ngắn nhưng cường độ cao sau bầu cử giữa kỳ.
The Guardian ngày 22-10 cũng cho biết các báo cáo tại Mỹ đề cập kế hoạch tấn công sau ngày bầu cử, nhằm vào các mục tiêu như cơ sở tên lửa, dầu mỏ và hạt nhân. Bài báo cho biết việc tăng cường lực lượng Mỹ tại Trung Đông đang được triển khai.
Nhưng cần tránh một suy luận sai:
Kế hoạch tấn công sau bầu cử không đồng nghĩa Trump đã quyết định sẽ tấn công sau bầu cử.
Trong lập kế hoạch quân sự, việc chuẩn bị các phương án khác nhau là hoạt động thông thường. Nó có thể nhằm:
-
Tăng sức ép đàm phán.
-
Chuẩn bị khả năng đáp trả nếu Iran tấn công trước.
-
Tạo lựa chọn cho tổng thống nếu ngoại giao thất bại.
-
Bảo đảm quân đội có đủ lực lượng và hậu cần.
Điều đáng quan tâm hơn là sự kết hợp giữa kế hoạch quân sự, triển khai lực lượng, sơ tán nhân sự và các tuyên bố chính trị.
WSJ cho biết Washington đang tìm cách đưa thêm quân nhân và nhân viên ngoại giao ra khỏi vùng nguy hiểm; bài báo cũng nêu khả năng Iran tấn công các mục tiêu kinh tế và dân sự trong khu vực.
Những biện pháp bảo vệ lực lượng như vậy cho thấy các cơ quan Mỹ đang tính đến rủi ro leo thang.
Tuy nhiên, rút bớt nhân viên ngoại giao hoặc sơ tán người không thiết yếu cũng có thể là biện pháp phòng ngừa, không phải bằng chứng độc lập về một quyết định khai chiến.
V. Đàm phán Mỹ–Iran: Ba nút thắt chưa được tháo gỡ
Nút thắt 1 — Uranium làm giàu
Washington muốn giải quyết kho uranium làm giàu của Iran, bao gồm yêu cầu đưa một phần vật liệu ra khỏi Iran và hạn chế năng lực làm giàu.
Tehran tuyên bố không chấp nhận chuyển vật liệu hạt nhân đã làm giàu ra nước ngoài. Đây là bất đồng trực tiếp về nội dung của thỏa thuận.
Nút thắt 2 — Phong tỏa và trừng phạt
Iran yêu cầu Mỹ gỡ bỏ phong tỏa cảng, nới trừng phạt dầu mỏ và giải phóng tài sản bị đóng băng.
Washington muốn những nhượng bộ hạt nhân có thể kiểm chứng trước khi trao các lợi ích kinh tế lớn.
Nút thắt 3 — Bảo đảm an ninh
Iran lo Mỹ sẽ tiếp tục tấn công sau khi đạt được nhượng bộ.
Mỹ không muốn một thỏa thuận ngừng bắn giúp Iran có thời gian tái thiết năng lực tên lửa, drone và hạt nhân.
Đề xuất bảy điểm có thể là chìa khóa, nhưng chưa phải lối thoát
Một chi tiết đáng chú ý từ Reuters là Iran đã chuyển đề xuất thông qua Qatar, hướng đến việc mở lại Hormuz và chấm dứt giao tranh trong khu vực trong vòng bảy ngày, với những điều kiện bao gồm chấm dứt phong tỏa, giải phóng ít nhất 12 tỷ USD tài sản bị đóng băng và miễn trừ trừng phạt dầu mỏ.
Trump đã bác bỏ đề xuất này theo thông tin Reuters đăng ngày 1-10. Các nguồn tin Iran khi đó cho biết phản hồi của Mỹ tiếp tục được xem xét.
Điều này cho thấy vấn đề không phải hai bên không có kênh liên lạc.
Vấn đề là hai bên chưa thống nhất được cái gì phải làm trước và cái gì được bảo đảm sau đó.
Một cấu trúc thỏa thuận khả thi hơn về mặt kỹ thuật có thể là:
| Giai đoạn | Iran | Mỹ |
|---|---|---|
| Bước 1 | Giảm hành động quân sự, bảo đảm hàng hải | Ngừng mở rộng hành động quân sự |
| Bước 2 | Cho phép giám sát hạt nhân theo cơ chế thống nhất | Nới một phần hạn chế kinh tế có điều kiện |
| Bước 3 | Thực hiện các giới hạn hạt nhân đã thỏa thuận | Gỡ thêm trừng phạt theo các mốc xác minh |
| Bước 4 | Tuân thủ cơ chế kiểm chứng dài hạn | Cam kết quy trình giải quyết vi phạm và tranh chấp |
Đây là khung phân tích đề xuất, không phải dự thảo thỏa thuận đang được xác nhận.
Khó khăn lớn nhất là tính đảo ngược.
Mỹ có thể tái áp đặt trừng phạt; Iran có thể khôi phục hoạt động làm giàu uranium hoặc gây gián đoạn hàng hải. Một bên có thể cho rằng mình đã thực hiện cam kết trong khi bên kia chưa làm đủ.
Một cơ chế xác minh độc lập, các bước đi đồng thời và điều khoản xử lý vi phạm sẽ quan trọng hơn những lời hứa chính trị chung chung.
VI. Dự báo: Khả năng đạt thỏa thuận trước ngày bầu cử 3-11
Còn khoảng 12 ngày tính từ ngày 22-10 đến ngày bầu cử giữa kỳ.
Tôi chia thành ba kịch bản để đánh giá, thay vì dự báo một kết quả duy nhất.
Thỏa thuận hạn chế
Ngừng leo thang hoặc thỏa thuận nguyên tắc
Có thể gồm thỏa thuận hàng hải, cơ chế liên lạc quân sự và lịch trình nối lại đàm phán, nhưng chưa giải quyết dứt điểm hồ sơ hạt nhân.
Bế tắc có kiểm soát
Không có thỏa thuận toàn diện
Các bên tiếp tục đe dọa, duy trì kênh trung gian, tránh vượt qua ngưỡng khiến chiến tranh toàn diện tái bùng phát.
Tái chiến tranh
Đòn đánh mới hoặc sự cố hàng hải
Một cuộc tấn công gây thương vong lớn, đánh nhầm mục tiêu hoặc đụng độ trên biển có thể kích hoạt chuỗi trả đũa.
Kịch bản nào đáng chú ý nhất?
Đánh giá định tính của tôi:
1. Thỏa thuận toàn diện trước bầu cử: Khó đạt được.
Lý do là khoảng cách giữa hai bên không chỉ nằm ở ngừng bắn mà còn ở vấn đề hạt nhân, phong tỏa, trừng phạt và bảo đảm an ninh.
Một thỏa thuận toàn diện cần nhiều hơn một cuộc gặp giữa các đặc phái viên.
2. Một thỏa thuận tạm thời hoặc cam kết nguyên tắc: Vẫn có cửa.
Đây là phương án có tính thực dụng nếu cả Trump lẫn Tehran muốn tránh một vòng leo thang trước ngày bầu cử.
Các bên có thể đạt một thỏa thuận hạn chế về hàng hải, giảm tấn công hoặc nối lại đàm phán, trong khi để vấn đề hạt nhân sang giai đoạn sau.
3. Không đạt thỏa thuận nhưng tiếp tục tránh chiến tranh quy mô lớn: Cũng là một khả năng đáng kể.
Hai bên có thể không nhượng bộ công khai nhưng vẫn duy trì các kênh trao đổi nhằm tránh tính toán sai.
4. Tấn công quân sự tái diễn: Không thể loại trừ và hậu quả tiềm tàng rất lớn.
Các báo cáo về chuẩn bị tác chiến và lời đe dọa trả đũa khiến rủi ro này cần được theo dõi nghiêm túc. Nhưng không đủ căn cứ để khẳng định chiến tranh sẽ chắc chắn tái diễn ngay sau bầu cử.
Tôi không đưa tỷ lệ phần trăm cho từng kịch bản vì hiện chưa có dữ liệu đáng tin cậy để lượng hóa xác suất một cách có trách nhiệm.
VII. Yếu tố bầu cử Mỹ: Vì sao ngày 3-11 có thể trở thành mốc chiến lược?
Đây là góc tôi cho rằng cần đào sâu nhất.
Reuters ngày 20-10 dẫn lời các quan chức Iran cho rằng Tehran đang kéo dài đàm phán nhằm làm suy yếu vị thế chính trị của Trump trước bầu cử giữa kỳ. Một số nguồn tin Iran nói họ không muốn trao cho Trump một thắng lợi chính trị.
Trong khi đó, các báo cáo về kế hoạch quân sự sau bầu cử cho thấy giới hoạch định chiến lược Mỹ–Israel cũng có thể đang xem xét yếu tố thời điểm chính trị.
Cần tránh biến hai thông tin này thành kết luận rằng hai bên đã thống nhất một lịch trình chiến tranh. Nhưng chúng cho thấy thời điểm bầu cử đang là một biến số chiến lược.
Có ba cách lý giải hành vi của Trump
Một: tìm kiếm kết quả ngoại giao trước bầu cử.
Nếu có một thỏa thuận cho phép Hormuz hoạt động bình thường, giá năng lượng giảm và nguy cơ chiến tranh hạ nhiệt, chính quyền có thể trình bày đó là kết quả ngoại giao.
Nhưng giá dầu giảm không đủ để chứng minh chính sách thành công nếu chương trình hạt nhân và an ninh khu vực vẫn không được giải quyết.
Hai: duy trì sức ép để buộc Iran nhượng bộ.
Washington có thể tin rằng việc triển khai lực lượng, duy trì phong tỏa và đe dọa hành động quân sự sẽ khiến Tehran thay đổi tính toán.
Rủi ro là Iran cũng diễn giải những hành động đó như bằng chứng Mỹ không đáng tin, từ đó càng không muốn nhượng bộ.
Ba: trì hoãn quyết định lớn cho đến sau bầu cử.
Đây là giả thuyết cần theo dõi, không phải điều đã được xác nhận.
Nếu chính quyền cho rằng một chiến dịch quân sự có thể gây chi phí chính trị trong nước, họ có thể tìm cách kéo dài thời gian. Nhưng việc các phương án tấn công được lên kế hoạch sau bầu cử cũng có thể xuất phát từ yêu cầu quân sự và hậu cần.
Không nên mặc nhiên coi lịch trình tác chiến là bằng chứng về động cơ bầu cử.
VIII. Sáu tín hiệu tôi sẽ theo dõi trong 12 ngày tới
Bảng theo dõi diễn biến
0/6
Pakistan và QatarCó chuyến thăm cấp cao, thông điệp mới hoặc văn bản đề xuất được các bên xác nhận không?
Bộ Tài chính MỹCó giấy phép, miễn trừ trừng phạt, điều chỉnh phong tỏa hoặc điều kiện giải phóng tài sản không?
IAEACó quyền tiếp cận thực tế, kiểm kê vật liệu hạt nhân hoặc cơ chế thanh sát mới không?
Bộ Quốc phòng MỹCó lệnh triển khai mới, thay đổi tư thế lực lượng, sơ tán hoặc cảnh báo chính thức nào?
IsraelCó quyết định chính trị, thông báo tác chiến hoặc thay đổi tư thế phòng thủ rõ rệt?
Hormuz và thị trường dầuLưu lượng tàu thực tế, sự cố hàng hải, phí bảo hiểm và giá dầu biến động ra sao?
Một lưu ý quan trọng: sự kiện đơn lẻ không nên được xem là tín hiệu quyết định. Chẳng hạn, một chuyến bay vận tải quân sự không đủ để kết luận Mỹ chuẩn bị tấn công. Cần kết hợp nhiều nguồn độc lập và các dấu hiệu có ý nghĩa tác chiến.
IX. Hệ quả lớn hơn: Đây không chỉ là cuộc chiến giữa ba nước
Nếu xung đột tái diễn, tác động sẽ lan sang ba khu vực.
Năng lượng
Giá dầu, LNG, vận tải biển và chi phí bảo hiểm.
Tài chính Mỹ
Lạm phát, lợi suất trái phiếu, ngân sách quốc phòng và áp lực chính trị.
Đồng minh vùng Vịnh
An ninh cơ sở năng lượng, căn cứ quân sự và hạ tầng dân sự.
Chuỗi cung ứng
Hàng hóa, phân bón, vận tải và giá thành sản xuất.
Đối với Mỹ, một cuộc chiến kéo dài còn có thể tạo ra vấn đề về kho dự trữ tên lửa đánh chặn và đạn dược chính xác. Đây là một hạn chế chiến lược khác với khả năng chi tiền.
Một quốc gia có ưu thế công nghệ và ngân sách lớn vẫn phải đối diện với bài toán tốc độ sản xuất và bổ sung vũ khí khi chiến tranh kéo dài.
Đó cũng là lý do không thể chỉ nhìn vào số lượng máy bay hoặc tàu chiến để đánh giá kết quả cuộc chiến.
Kết luận bình luận
Tôi nhìn thấy ba tầng chiến lược trong tình hình hiện tại.
Tầng thứ nhất: Iran đang cố biến khả năng gây tổn thất thành một bảo đảm an ninh. Các cơ sở drone, kho tên lửa và khả năng gây gián đoạn Hormuz là công cụ để Tehran chứng minh rằng chiến tranh sẽ có chi phí cao đối với đối phương.
Tầng thứ hai: Mỹ và Israel đang giữ lựa chọn quân sự để tránh bị ràng buộc vào một thỏa thuận mà họ cho là bất lợi.Nhưng nếu các cuộc tấn công tiếp tục mà không giải quyết được vấn đề hạt nhân, nguy cơ xung đột tái diễn sẽ vẫn tồn tại.
Tầng thứ ba: cuộc bầu cử Mỹ tạo ra một đồng hồ chính trị. Trump cần cân nhắc giữa lợi ích của một kết quả ngoại giao, chi phí của chiến tranh và nguy cơ để Iran định hình nhịp độ khủng hoảng.
Theo tôi, điều đáng lo nhất không phải chỉ là hai bên cứng rắn. Đó là khi cả hai cùng tin rằng thời gian đang đứng về phía mình.
Iran có thể tin rằng kéo dài bế tắc sẽ làm tăng áp lực lên Trump. Mỹ có thể tin rằng sức ép quân sự và kinh tế sẽ khiến Iran phải nhượng bộ. Israel có thể đánh giá rằng trì hoãn hành động sẽ cho Iran thêm thời gian tái thiết năng lực.
Khi ba cách tính đó cùng tồn tại, nguy cơ tính toán sai sẽ tăng lên.
Cửa hòa đàm vẫn còn, nhưng cơ hội thực tế nhất trước ngày 3-11 có lẽ không phải một hòa ước toàn diện. Đó là một thỏa thuận hạn chế đủ để ngăn chiến tranh tái bùng phát, bảo đảm hàng hải và mở lại con đường đàm phán hạt nhân.
Nếu ngay cả một thỏa thuận tối thiểu như vậy cũng không đạt được, ngày bầu cử có thể trở thành một mốc chính trị quan trọng, nhưng không nhất thiết là mốc chấm dứt chiến tranh.
Và điều cần nhớ: một lệnh ngừng bắn không đồng nghĩa hòa bình; một cuộc đàm phán không đồng nghĩa có thỏa thuận; một kế hoạch quân sự không đồng nghĩa đã có quyết định khai chiến. Chính ba ranh giới đó sẽ quyết định cách chúng ta đọc những ngày tới.