Washington phát tín hiệu giảm leo thang sau cuộc gặp với Thủ tướng Qatar. Nhưng khi Mỹ vẫn duy trì phong tỏa hải quân, Iran chưa chấp nhận những điều kiện của Washington và eo biển Hormuz chưa trở lại trạng thái bình thường, tuyên bố chiến tranh gần như kết thúc vẫn còn cách khá xa một nền hòa bình thực sự.
Ngày 9/11/2026, sau cuộc gặp với Thủ tướng Qatar Mohammed bin Abdulrahman Al Thani tại Nhà Trắng, Tổng thống Donald Trump đưa ra một tuyên bố đáng chú ý về cuộc chiến với Iran: sức mạnh quân sự của Iran về cơ bản đã bị vô hiệu hóa, Mỹ không cần thiết phải mở rộng chiến dịch tấn công và chiến tranh có thể sớm đi đến hồi kết.
Thông điệp này đánh dấu một sự thay đổi đáng kể so với những lời đe dọa mở rộng hoạt động quân sự trước đó. Nhưng nó cũng đặt ra một câu hỏi: nếu chiến thắng quân sự đã gần hoàn tất, tại sao Mỹ vẫn phải duy trì phong tỏa hải quân, giữ lực lượng sẵn sàng chiến đấu và tiếp tục đòi hỏi Tehran chấp nhận những điều kiện mà hai bên chưa thống nhất?
Đây chính là nghịch lý của chiến tranh Iran: Washington có thể tuyên bố đã đạt được mục tiêu quân sự, nhưng vẫn chưa tìm được một lối thoát chính trị và ngoại giao đủ khả thi để kết thúc cuộc chiến.
Ba yếu tố đang tác động đến quyết định của Trump: thất bại bầu cử giữa nhiệm kỳ, sức ép ngoại giao từ các nước vùng Vịnh và giới hạn của sức mạnh quân sự khi không thể tự mình tạo ra một thỏa thuận hòa bình.
1. Từ đe dọa mở rộng chiến tranh đến tuyên bố không cần thêm hành động quân sự
Phát biểu của Trump ngày 9/11 cần được đặt trong bối cảnh những tuyên bố cứng rắn trước đó của Nhà Trắng.
Trong nhiều tháng, chính quyền Mỹ sử dụng sức mạnh quân sự và các biện pháp phong tỏa để gây sức ép lên Iran. Washington muốn Tehran chấp nhận những giới hạn nghiêm ngặt đối với chương trình hạt nhân, đồng thời chấm dứt những hoạt động mà Mỹ cho là đe dọa an ninh hàng hải và các đồng minh của Mỹ trong khu vực.
Nhưng sau cuộc gặp với Thủ tướng Qatar, Trump chuyển sang nhấn mạnh rằng Mỹ không cần mở rộng chiến dịch quân sự.
Sự thay đổi này có thể được hiểu theo ba cách.
Thứ nhất, Nhà Trắng muốn chuyển từ giai đoạn tấn công quân sự sang giai đoạn duy trì sức ép và đàm phán. Mỹ có thể không cần tiếp tục không kích trên quy mô lớn nếu cho rằng các mục tiêu quân sự chủ yếu đã bị phá hủy.
Thứ hai, Washington muốn chứng minh với công chúng Mỹ rằng chiến dịch đã đạt được kết quả và không cần tiếp tục tiêu tốn nguồn lực cho một cuộc chiến kéo dài.
Thứ ba, Trump muốn giữ quyền chủ động. Khi tuyên bố chiến tranh gần như kết thúc nhưng vẫn duy trì phong tỏa và khả năng tấn công trở lại, ông không từ bỏ sức ép đối với Tehran. Ông chỉ thay đổi phương thức sử dụng sức mạnh.
Vì vậy, cần phân biệt ba khái niệm:
- Chấm dứt các cuộc không kích quy mô lớn.
- Chấm dứt tình trạng đối đầu quân sự và phong tỏa.
- Đạt được một thỏa thuận hòa bình có cơ chế thực thi và giám sát.
Ba điều này không đồng nghĩa với nhau.
Một cuộc chiến có thể giảm cường độ mà chưa kết thúc. Một lệnh ngừng bắn có thể tồn tại mà chưa giải quyết được những nguyên nhân dẫn đến chiến tranh. Và một tuyên bố chiến thắng của tổng thống không thể thay thế một thỏa thuận chính trị giữa các bên tham chiến.
2. Thất bại bầu cử khiến Trump phải tính lại cái giá chính trị của chiến tranh
Yếu tố chính trị trong nước là một phần không thể bỏ qua.
Cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ năm 2026 đã làm thay đổi tương quan quyền lực tại Washington. Đảng Dân chủ giành quyền kiểm soát cả Hạ viện và Thượng viện, mở ra một giai đoạn giám sát mạnh hơn đối với chính quyền Trump khi Quốc hội mới bắt đầu nhiệm kỳ vào tháng 1/2027.
Đặc biệt, chiến tranh Iran đã trở thành một trong những vấn đề gây tranh luận trong nội bộ Đảng Cộng hòa.
Phó Tổng thống JD Vance công khai đề cập đến chiến tranh Iran như một nguyên nhân quan trọng trong thất bại bầu cử của Cộng hòa. Điều này cho thấy ngay trong liên minh chính trị của Trump cũng có những đánh giá khác nhau về cái giá mà cuộc chiến gây ra.
Một chiến dịch quân sự có thể tạo ra sự ủng hộ ban đầu khi công chúng tin rằng đất nước đang đối mặt với một mối đe dọa an ninh. Nhưng sự ủng hộ đó không phải là vô hạn.
Khi chiến tranh kéo dài, người dân bắt đầu đặt những câu hỏi khác:
- Mỹ đã chi bao nhiêu tiền cho chiến dịch?
- Những mục tiêu ban đầu đã đạt được chưa?
- Tại sao chiến tranh vẫn tiếp diễn nếu năng lực quân sự Iran đã bị suy yếu?
- Giá nhiên liệu và chi phí sinh hoạt có tiếp tục bị ảnh hưởng?
- Có chiến lược ngoại giao nào để ngăn chiến tranh tái bùng phát không?
- Mỹ có nguy cơ bị cuốn vào một cuộc xung đột lâu dài mà không có mục tiêu kết thúc rõ ràng hay không?
Đây là những câu hỏi có ý nghĩa chính trị trực tiếp đối với một chính quyền phải chịu trách nhiệm trước cử tri.
Trump vẫn có quyền chỉ huy quân đội với tư cách tổng thống. Nhưng thất bại bầu cử làm thay đổi môi trường chính trị mà ông phải hoạt động. Một Quốc hội do phe đối lập kiểm soát có thể tổ chức điều trần, yêu cầu cung cấp tài liệu, giám sát ngân sách và chất vấn các quan chức về mục tiêu, chi phí cũng như cơ sở pháp lý của chiến dịch quân sự.
Quốc hội không thể đơn giản thay thế tổng thống trong việc chỉ huy quân đội. Tuy nhiên, quyền kiểm soát ngân sách và quyền giám sát của cơ quan lập pháp là những công cụ quan trọng để buộc chính quyền giải trình.
Điều đó có nghĩa Trump không chỉ phải tìm cách thoát khỏi cuộc chiến với Iran. Ông còn phải giải thích với Quốc hội và cử tri Mỹ vì sao cuộc chiến được tiến hành, đã đạt được điều gì và nước Mỹ sẽ phải trả giá bao nhiêu để duy trì những kết quả đó.
3. Qatar và các nước vùng Vịnh: áp lực ngoại giao không thể xem nhẹ
Cuộc gặp giữa Trump và Thủ tướng Qatar Mohammed bin Abdulrahman Al Thani có ý nghĩa vượt ra ngoài một cuộc tiếp xúc ngoại giao thông thường.
Qatar từ lâu giữ vai trò trung gian trong các cuộc thương lượng giữa Mỹ và Iran. Doha có quan hệ ngoại giao với nhiều bên trong khu vực, đồng thời có khả năng duy trì những kênh liên lạc mà Washington và Tehran khó thực hiện trực tiếp trong những giai đoạn căng thẳng.
Lợi ích của Qatar khá rõ ràng: ngăn chiến tranh lan rộng, bảo vệ an ninh khu vực và duy trì vị thế trung gian ngoại giao.
Nhưng Qatar không phải quốc gia duy nhất có lợi ích trong việc chấm dứt xung đột.
Saudi Arabia phải bảo vệ hạ tầng dầu khí, các tuyến thương mại và những dự án kinh tế dài hạn. UAE phải tính đến nguy cơ bất ổn đối với các trung tâm hàng không, tài chính và vận tải biển. Các nước vùng Vịnh khác cũng phải đối mặt với rủi ro nếu Iran tiếp tục sử dụng sức ép quân sự tại những tuyến hàng hải chiến lược.
Đối với các quốc gia này, một cuộc chiến kéo dài không chỉ là vấn đề giữa Washington và Tehran. Nó có thể làm tổn hại toàn bộ môi trường kinh tế và an ninh mà họ đang xây dựng.
Đây là lý do các nước vùng Vịnh có động lực thúc đẩy một giải pháp ngoại giao, ngay cả khi họ không đồng ý với toàn bộ chính sách của Iran.
Điểm đáng chú ý là lợi ích của các nước vùng Vịnh không hoàn toàn trùng khớp với mục tiêu quân sự của Mỹ.
Washington muốn bảo đảm Iran không thể phát triển vũ khí hạt nhân, hạn chế khả năng gây sức ép của Tehran và bảo vệ các đồng minh. Trong khi đó, các nước vùng Vịnh muốn tránh một cuộc chiến có thể phá hủy cơ sở hạ tầng, làm gián đoạn xuất khẩu năng lượng và kéo họ vào vòng xoáy trả đũa.
Vì vậy, ngoại giao vùng Vịnh đang trở thành một yếu tố có thể tác động đến quyết định của Nhà Trắng.
Qatar có thể tạo điều kiện để hai bên đối thoại. Saudi Arabia và UAE có thể sử dụng quan hệ với Washington để thúc đẩy giảm leo thang. Nhưng không quốc gia trung gian nào có thể thay Iran và Mỹ quyết định những nhượng bộ cốt lõi.
4. Hormuz: phép thử thực sự đối với tuyên bố chiến tranh sắp kết thúc
Nếu phải chọn một vấn đề để đánh giá liệu chiến tranh Iran thực sự đi đến hồi kết hay không, đó chính là eo biển Hormuz.
Hormuz là tuyến vận tải năng lượng chiến lược của thế giới. Một phần rất lớn lượng dầu và khí tự nhiên hóa lỏng được vận chuyển bằng đường biển đi qua khu vực này.
Bất kỳ sự gián đoạn kéo dài nào cũng có thể ảnh hưởng đến giá dầu, chi phí vận tải, bảo hiểm hàng hải và hoạt động sản xuất của nhiều nền kinh tế.
Trong cuộc chiến Iran, Hormuz không chỉ là một tuyến đường biển. Nó còn trở thành công cụ mặc cả chiến lược.
Iran hiểu rằng khả năng gây gián đoạn hàng hải có thể tạo ra sức ép quốc tế lớn hơn nhiều so với sức mạnh quân sự thông thường của nước này. Mỹ hiểu rằng nếu không bảo đảm lưu thông hàng hải, tuyên bố chiến thắng quân sự sẽ khó có ý nghĩa đối với thị trường năng lượng và các đồng minh.
Đó là lý do phong tỏa hải quân trở thành một trong những vấn đề khó giải quyết nhất.
Washington muốn duy trì phong tỏa để gây sức ép lên Iran. Tehran muốn việc chấm dứt phong tỏa và nới lỏng trừng phạt trở thành điều kiện của một thỏa thuận.
Hai bên đang đứng trước một bài toán mặc cả:
Mỹ không muốn dỡ bỏ công cụ gây sức ép trước khi Iran chấp nhận các điều kiện an ninh và hạt nhân.
Iran không muốn từ bỏ lợi thế chiến lược tại Hormuz khi chưa nhận được những bảo đảm tương xứng.
Nếu cả hai bên đều chờ đối phương nhượng bộ trước, tình trạng đối đầu có thể kéo dài ngay cả khi không còn những cuộc không kích quy mô lớn.
Một thỏa thuận thực sự phải giải quyết được ít nhất ba vấn đề: lưu thông an toàn qua Hormuz, chấm dứt hoặc điều chỉnh các biện pháp phong tỏa và thiết lập cơ chế kiểm chứng những cam kết quân sự, hạt nhân.
Nếu không, khu vực có thể rơi vào tình trạng chiến tranh không chính thức: không có chiến dịch tấn công quy mô lớn nhưng cũng không có hòa bình ổn định.
5. Bài toán hạt nhân: phá hủy cơ sở không đồng nghĩa với xóa bỏ năng lực
Một trong những mục tiêu quan trọng nhất mà Washington nêu ra trong cuộc chiến là ngăn Iran sở hữu vũ khí hạt nhân.
Nhưng đây cũng là vấn đề mà sức mạnh quân sự khó giải quyết triệt để.
Các cuộc không kích có thể phá hủy cơ sở vật chất, làm gián đoạn hoạt động nghiên cứu và gây thiệt hại cho hạ tầng hạt nhân. Tuy nhiên, chúng không tự động xóa bỏ kiến thức khoa học, nhân lực kỹ thuật, năng lực tổ chức và động cơ chiến lược của một quốc gia.
Nếu không có cơ chế kiểm tra độc lập, Mỹ không thể chỉ dựa vào đánh giá quân sự để khẳng định chương trình hạt nhân Iran đã được loại bỏ hoàn toàn.
Vai trò của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) vì vậy trở nên đặc biệt quan trọng.
Một thỏa thuận có ý nghĩa phải cho phép IAEA tiếp cận những địa điểm liên quan, xác định tình trạng vật liệu hạt nhân, kiểm tra hoạt động làm giàu uranium và đánh giá khả năng Iran tiếp tục những hoạt động bị hạn chế.
Đây là sự khác biệt giữa một chiến thắng quân sự được tuyên bố và một kết quả an ninh có thể kiểm chứng.
Nếu Washington chỉ yêu cầu Tehran đầu hàng mà không xây dựng được cơ chế giám sát và bảo đảm thực thi, cuộc đối đầu có thể tái diễn.
Ngược lại, nếu Iran được nới lỏng trừng phạt mà không có những cam kết hạt nhân có thể kiểm chứng, Mỹ và các đồng minh sẽ khó chấp nhận một thỏa thuận như vậy.
Bài toán không chỉ là làm sao kết thúc chiến tranh, mà còn là làm sao để chiến tranh không trở lại.
6. Quốc hội Mỹ sẽ đặt câu hỏi gì khi chiến tranh giảm leo thang?
Việc Dân chủ giành quyền kiểm soát cả hai viện Quốc hội sẽ tạo ra một thay đổi quan trọng trong cơ chế giám sát chiến tranh.
Từ tháng 1/2027, các ủy ban có thẩm quyền có thể yêu cầu Bộ Quốc phòng, Bộ Ngoại giao và các cơ quan liên quan giải trình về:
Thứ nhất, cơ sở pháp lý của chiến dịch quân sự.
Chính quyền phải giải thích căn cứ pháp lý để sử dụng vũ lực, phạm vi thẩm quyền của tổng thống và mối quan hệ giữa hành động quân sự với quyền quyết định chiến tranh của Quốc hội.
Thứ hai, chi phí thực tế.
Quốc hội cần biết tổng chi phí triển khai lực lượng, sử dụng vũ khí, bổ sung đạn dược, bảo dưỡng khí tài và hỗ trợ các đồng minh. Cần phân biệt ngân sách đã được Quốc hội phê chuẩn với những khoản chi mới được chính quyền đề xuất.
Thứ ba, mục tiêu chiến lược.
Chính quyền phải giải thích những mục tiêu ban đầu đã đạt được đến đâu, những mục tiêu nào chưa đạt và tiêu chuẩn nào được dùng để tuyên bố chiến thắng.
Thứ tư, kế hoạch rút khỏi xung đột.
Nếu Mỹ không còn cần mở rộng hoạt động quân sự, chính quyền phải giải thích khi nào phong tỏa kết thúc, điều kiện nào cho phép rút lực lượng và cơ chế nào ngăn chiến tranh tái bùng phát.
Thứ năm, trách nhiệm đối với hậu quả.
Quốc hội có thể yêu cầu đánh giá thiệt hại đối với dân thường, tác động đến kinh tế Mỹ, những rủi ro đối với đồng minh và trách nhiệm của các cơ quan trong quá trình triển khai chiến dịch.
Tổng thống vẫn là tổng tư lệnh quân đội. Nhưng quyền chỉ huy không đồng nghĩa với quyền sử dụng ngân sách vô hạn hoặc miễn trừ trách nhiệm giải trình.
Đây là điểm quan trọng của cơ chế kiểm soát và cân bằng quyền lực trong Hiến pháp Mỹ.
7. Ba con đường phía trước: giảm leo thang, đối đầu kéo dài hay tái bùng phát chiến tranh
Tuyên bố ngày 9/11 của Trump mở ra một giai đoạn mới, nhưng chưa xác định được kết quả cuối cùng.
Có thể nhìn thấy ba hướng phát triển.
Kịch bản thứ nhất: giảm leo thang và tiến tới thỏa thuận.
Mỹ và Iran chấp nhận một lộ trình từng bước. Qatar và các nước vùng Vịnh tiếp tục làm trung gian. Hai bên có thể bắt đầu bằng những biện pháp xây dựng lòng tin như bảo đảm an toàn hàng hải, hạn chế hành động quân sự và mở lại các kênh liên lạc.
Sau đó, các vấn đề phong tỏa, trừng phạt và chương trình hạt nhân được đưa vào một khuôn khổ đàm phán có cơ chế kiểm chứng.
Đây là con đường có thể tạo ra sự ổn định lâu dài hơn, nhưng đòi hỏi cả hai bên phải chấp nhận những nhượng bộ chính trị.
Kịch bản thứ hai: không mở rộng không kích nhưng duy trì đối đầu.
Mỹ giữ phong tỏa, Iran tiếp tục phản đối và tìm cách gây sức ép tại Hormuz. Hai bên tránh một cuộc chiến quy mô lớn nhưng vẫn duy trì khả năng tấn công.
Đây là trạng thái nguy hiểm vì chỉ một sự cố quân sự, một cuộc tấn công gây thương vong lớn hoặc một tính toán sai lầm cũng có thể làm chiến tranh bùng phát trở lại.
Kịch bản thứ ba: tái leo thang quân sự.
Nếu đàm phán đổ vỡ, Iran có hành động mà Mỹ coi là vượt lằn ranh đỏ hoặc Washington đánh giá chương trình hạt nhân Iran vẫn tiếp tục phát triển, các cuộc tấn công có thể được nối lại.
Kịch bản này sẽ đặt chính quyền Trump trước một bài toán chính trị khó khăn hơn: tiếp tục chiến tranh sau khi đã tuyên bố gần như chiến thắng, hay chấp nhận một thỏa thuận mà những người ủng hộ đường lối cứng rắn có thể coi là nhượng bộ.
Không có cơ sở để khẳng định chắc chắn kịch bản nào sẽ xảy ra. Điều có thể kiểm chứng trong những ngày và tuần tiếp theo là mức độ thực hiện các cam kết giảm leo thang, tình trạng phong tỏa và tiến triển của các cuộc tiếp xúc ngoại giao.
8. Trump có thể tuyên bố chiến thắng, nhưng nước Mỹ cần một chiến lược kết thúc chiến tranh
Một tổng thống có thể tuyên bố rằng đối phương đã bị đánh bại. Nhưng một quốc gia không thể chỉ dựa vào tuyên bố chính trị để xác định chiến tranh đã kết thúc.
Chiến thắng quân sự chỉ có ý nghĩa lâu dài khi nó tạo ra một trạng thái an ninh ổn định hơn, giảm nguy cơ xung đột tái diễn và không buộc đất nước phải duy trì một lực lượng quân sự tốn kém vô thời hạn.
Nếu Iran vẫn có khả năng gây bất ổn tại Hormuz, nếu chương trình hạt nhân chưa được kiểm chứng và nếu hai bên chưa có một cơ chế giải quyết tranh chấp, thì việc ngừng không kích chưa thể được xem là giải pháp cuối cùng.
Thất bại bầu cử đã làm thay đổi môi trường chính trị của Trump. Sức ép từ các nước vùng Vịnh làm tăng động lực ngoại giao. Chi phí chiến tranh và những bất định về an ninh khiến Washington phải tính toán lại cách sử dụng sức mạnh.
Nhưng yếu tố quyết định vẫn là khả năng biến sức ép quân sự thành một thỏa thuận chính trị có thể thực thi.
Một nền hòa bình bền vững không thể chỉ dựa vào việc một bên tuyên bố đã thắng và bên kia buộc phải chấp nhận thất bại. Nó phải dựa trên những cam kết có thể kiểm chứng, cơ chế bảo đảm an ninh và những điều kiện mà các bên có thể duy trì lâu dài.
Trump có thể tuyên bố chiến tranh Iran gần như kết thúc. Nhưng câu hỏi thực sự đối với nước Mỹ không phải là ông có thể tuyên bố chiến thắng vào ngày nào, mà là liệu Washington có thể kết thúc cuộc chiến mà không mở đường cho một cuộc chiến khác hay không.
Đó mới là thước đo của một chiến lược đối ngoại thành công: không chỉ biết sử dụng sức mạnh để bắt đầu một cuộc chiến, mà còn biết xây dựng một nền hòa bình có thể tồn tại sau khi tiếng súng ngừng lại.