Tôi cho rằng việc Trump rút JD Vance khỏi đàm phán Iran ngày 12/11 là một diễn biến đáng chú ý hơn một cuộc điều chuyển nhân sự thông thường. Nó cho thấy chính quyền Trump đang có sự thay đổi trong cách tiếp cận chiến tranh Iran: từ tìm kiếm một thỏa thuận ngoại giao sang chấp nhận duy trì thế đối đầu, phong tỏa và gây sức ép quân sự.
Nhưng phía sau quyết định này còn có một vấn đề chính trị nội bộ: Vance đã công khai quy trách nhiệm thất bại bầu cử giữa kỳ của đảng Cộng hòa cho cuộc chiến Iran.
1. Trump đang gạt bỏ người từng được giao nhiệm vụ tìm lối thoát ngoại giao
Trước đó, Vance được Trump giao vai trò quan trọng trong việc nối lại đàm phán. Theo các bản tin, Vance đã liên lạc với các trung gian Qatar và Pakistan, đồng thời gửi thư cho Mohsen Rezaei, một quan chức an ninh cấp cao của Iran, đề nghị nối lại đối thoại.
Ngày 12/11, Trump bất ngờ tuyên bố:
“We don’t need a deal with Iran. Those days have long since passed!”
Ông đồng thời yêu cầu Vance chuyển toàn bộ sự chú ý sang điều tra những cáo buộc tham nhũng và tội phạm tại các thành phố, tiểu bang do đảng Dân chủ điều hành. Reuters, AP và CNN đều đưa tin về quyết định này.
Reuters+2
Đây là một sự đảo chiều đáng kể: người từng được giao nhiệm vụ tìm kiếm thỏa thuận với Iran nay bị chuyển sang một nhiệm vụ chính trị trong nước.
2. Có dấu hiệu Trump không muốn Vance trở thành người đại diện cho thất bại của cuộc chiến
Đây là khía cạnh chính trị tôi cho là cần chú ý.
Sau thất bại nặng nề của đảng Cộng hòa trong bầu cử giữa kỳ, Vance công khai viết rằng:
“The reason we lost is the war.”
Ông đặt vấn đề rằng nếu cuộc chiến khiến đảng Cộng hòa mất quyền kiểm soát Thượng viện trong sáu năm tới, thì những người ủng hộ chiến tranh phải giải thích liệu cái giá đó có đáng hay không.
Los Angeles Times+1
Trump không hoàn toàn bác bỏ nhận định chiến tranh gây tổn thất chính trị, nhưng ông muốn Vance nói rõ rằng nếu phải quyết định lại, ông vẫn ủng hộ cuộc chiến.
Vì vậy, việc rút Vance khỏi đàm phán có thể được nhìn nhận qua ba khả năng:
-
Kiểm soát thông điệp: Trump không muốn Phó Tổng thống trở thành gương mặt đại diện cho một tiến trình hòa giải mà chính ông chưa muốn công nhận là cần thiết.
-
Tránh để Vance xây dựng vị thế chính trị độc lập: Vance có thể xuất hiện như người tìm cách chấm dứt cuộc chiến, trong khi Trump tiếp tục bảo vệ quyết định phát động chiến tranh.
-
Chuyển hướng dư luận: Nhiệm vụ điều tra tham nhũng tại các tiểu bang Dân chủ giúp chính quyền chuyển trọng tâm từ hậu quả của chiến tranh sang đối đầu chính trị trong nước.
Đây là những cách diễn giải chính trị, chưa phải bằng chứng cho thấy Trump có ý định trừng phạt Vance hoặc loại ông khỏi vị trí kế nhiệm.
3. Nguy hiểm nhất là Trump muốn duy trì tình trạng không chiến tranh toàn diện nhưng cũng không có hòa bình
Trump tuyên bố Mỹ đã nắm giữ tài sản của Iran và kiểm soát eo biển Hormuz. Nhưng cần phân biệt tuyên bố về lợi thế chiến lược với khả năng kiểm soát thực tế.
Một số vấn đề vẫn chưa được giải quyết:
-
Iran có chấp nhận những giới hạn có thể kiểm chứng đối với chương trình hạt nhân hay không?
-
Mỹ có thể duy trì phong tỏa mà không gây ra một cuộc khủng hoảng hàng hải và năng lượng mới hay không?
-
Ai sẽ bảo đảm an toàn cho tàu chở dầu qua eo biển Hormuz?
-
Nếu không có thỏa thuận, cơ chế nào ngăn hai bên quay lại chiến tranh?
AP ghi nhận hoạt động hàng hải qua Hormuz đã tiến gần mức trước chiến tranh, nhưng tàu thuyền vẫn phụ thuộc vào hộ tống của Hải quân Mỹ và các vụ tấn công bằng đạn vẫn gây thương vong cho thủy thủ.
AP News+1
Đặc biệt, Trump phát đi những thông điệp không nhất quán: một mặt nói không cần thỏa thuận, mặt khác lại nói có thể tiếp tục không kích Iran và coi việc rời Nhà Trắng khi chế độ hiện tại ở Tehran vẫn tồn tại là một thất bại.
KVIA+1
Đó là một chiến lược có rủi ro: Mỹ có thể không muốn mở rộng chiến tranh, nhưng cũng không có một khuôn khổ ngoại giao đủ chắc chắn để chấm dứt nó.
4. Quốc hội mới cần đặt câu hỏi về quyền quyết định chiến tranh
Đây là góc nhìn tôi cho rằng VietnamWeek nên khai thác.
Khi Tổng thống rút người phụ trách đàm phán, tuyên bố không cần thỏa thuận nhưng vẫn để ngỏ khả năng tái không kích, Quốc hội cần yêu cầu chính quyền trả lời:
-
Mục tiêu cuối cùng của cuộc chiến là gì: ngăn Iran sở hữu vũ khí hạt nhân, buộc Iran thay đổi chính sách, hay thay đổi chế độ?
-
Nếu không còn theo đuổi thỏa thuận, chính quyền dự định dùng biện pháp nào để kiểm chứng và ngăn chặn chương trình hạt nhân Iran?
-
Cơ sở pháp lý nào cho phép tiếp tục chiến dịch quân sự, và Quốc hội có được tham gia quyết định ngân sách cho một cuộc chiến kéo dài hay không?
-
Chính quyền có kế hoạch gì để bảo vệ tuyến vận tải năng lượng quốc tế nếu tình hình tại Hormuz xấu đi?
Quốc hội không cần trực tiếp điều hành đàm phán ngoại giao. Nhưng Quốc hội có quyền giám sát hành pháp, kiểm soát ngân sách và thực hiện vai trò hiến định về quyền tuyên chiến.
Góc bình luận đề xuất cho VietnamWeek
Trump rút JD Vance khỏi đàm phán Iran: Hòa bình bị đặt sau cuộc chiến quyền lực trong nước?
Tôi đề xuất xây dựng luận điểm theo hướng:
Trump không chỉ rút một Phó Tổng thống khỏi bàn đàm phán. Ông đang phát đi tín hiệu rằng mình có thể từ bỏ con đường ngoại giao mà không cần đưa ra một giải pháp thay thế rõ ràng cho vấn đề hạt nhân Iran và an ninh eo biển Hormuz.
Trong khi đó, Vance đã công khai nói cuộc chiến là nguyên nhân khiến đảng Cộng hòa thất bại trong bầu cử giữa kỳ. Việc ông bị chuyển sang nhiệm vụ điều tra các tiểu bang Dân chủ đặt ra câu hỏi về sự phân biệt giữa lợi ích quốc gia và tính toán chính trị của Nhà Trắng.
Câu hỏi trung tâm của chương trình không nên chỉ là tại sao Trump rút Vance, mà là: Ai đang chịu trách nhiệm nếu Tổng thống từ chối đàm phán, tiếp tục duy trì đối đầu và sau đó quyết định tái khởi động chiến tranh?
Đó là vấn đề về trách nhiệm giải trình của quyền lực hành pháp, chứ không đơn thuần là mâu thuẫn giữa Trump và Vance.