PROJECT 2025 VÀ PROJECT 2028: HAI TẦM NHÌN VỀ QUYỀN LỰC CHÍNH PHỦ, TRÁCH NHIỆM GIẢI TRÌNH VÀ TƯƠNG LAI NỀN DÂN CHỦ MỸ

VietnamWeek – Phân tích chính sách và thể chế

Câu hỏi trung tâm: Chính phủ Mỹ được tổ chức để phục vụ chương trình của Tổng thống, hay phải vận hành như một thiết chế công quyền chịu sự kiểm soát của Hiến pháp, Quốc hội và người dân?

I. Hai dự án, hai cách tiếp cận tương lai nước Mỹ

Cuộc tranh luận chính trị tại Mỹ trong những năm gần đây không còn chỉ xoay quanh việc Đảng Cộng hòa hay Đảng Dân chủ giành quyền kiểm soát Nhà Trắng và Quốc hội. Một vấn đề sâu xa hơn đang được đặt ra: Ai có quyền kiểm soát bộ máy chính phủ liên bang, quyền lực của Tổng thống nên được giới hạn đến đâu và những cơ chế nào bảo đảm rằng chính phủ không trở thành công cụ phục vụ một cá nhân, một đảng phái hay những nhóm lợi ích có sức mạnh tài chính?

Hai sáng kiến chính sách mang tên Project 2025 và Democracy 2028 đưa ra hai cách tiếp cận đáng chú ý đối với những câu hỏi này.

Project 2025, do Heritage Foundation điều phối, là một chương trình hoạch định chính sách bảo thủ được chuẩn bị cho một chính quyền Cộng hòa tiếp theo. Tài liệu trung tâm của dự án, Mandate for Leadership: The Conservative Promise, được công bố tháng 4/2023, gồm khoảng 900 trang và 30 chương, bao quát hầu hết các cơ quan liên bang.

Đây không đơn thuần là một tập hợp quan điểm chính trị. Dự án kết hợp ba thành phần: chương trình chính sách, kế hoạch tái tổ chức các cơ quan hành pháp và chiến lược chuẩn bị nhân sự để một chính quyền bảo thủ có thể nhanh chóng triển khai chương trình của mình.

Heritage Foundation cho biết tài liệu được xây dựng với sự tham gia của hàng trăm chuyên gia chính sách, cựu quan chức và những người thuộc phong trào bảo thủ. Tổ chức này cũng công khai xem Mandate for Leadership là công cụ định hướng cho chính quyền bảo thủ tiếp theo.

Nguồn: Heritage Foundation, ngày 21/4/2023 – Project 2025 Publishes Comprehensive Policy Guide.

Democracy 2028, ngược lại, tự giới thiệu là một khuôn khổ chính sách mở, dựa trên bằng chứng và hướng đến củng cố nền dân chủ, trách nhiệm giải trình và năng lực quản trị chính phủ.

Dự án này đề xuất một cấu trúc 45 chương, bao gồm các cơ quan liên bang, những vấn đề kinh tế, xã hội, an ninh quốc gia, cải cách dân chủ và quản trị công nghệ.

Bảy nguyên tắc cốt lõi được công bố gồm:

• Trách nhiệm giải trình dân chủ.
• Thượng tôn pháp luật và chủ nghĩa hợp hiến.
• Chính sách dựa trên bằng chứng.
• Minh bạch và chống tham nhũng.
• Bảo vệ quyền và tự do của mọi người.
• Chính phủ có năng lực và hiệu quả.
• Chuẩn bị cho những thách thức tương lai.

Điểm khác biệt đáng chú ý là Democracy 2028 tuyên bố không định vị mình theo trục cánh hữu – cánh tả, mà đặt trọng tâm vào chất lượng quản trị và trách nhiệm công quyền.

Tuy nhiên, cần phân biệt mức độ hoàn thiện: tại thời điểm đối chiếu, trang dự án ghi nhận 0/45 chương được xuất bản chính thức. Các bản dự thảo và chương đang tìm kiếm tác giả chưa thể được xem là một bộ chính sách đã hoàn chỉnh.

Nguồn: Democracy 2028, About và The 45-Chapter Framework.

Sự khác biệt này rất quan trọng. Project 2025 là một chương trình chính sách có nội dung chi tiết và mạng lưới triển khai. Democracy 2028 hiện vẫn là một khuôn khổ cải cách đang phát triển.

Do đó, so sánh có giá trị nhất không phải là giả định hai dự án có sức mạnh tổ chức tương đương, mà là xem xét những nguyên tắc quản trị mà chúng đại diện.

II. Trận tuyến thứ nhất: Quyền lực Tổng thống hay sự độc lập của bộ máy công quyền?

Đây là khác biệt có ý nghĩa thể chế sâu sắc nhất.

Hiến pháp Mỹ trao quyền hành pháp cho Tổng thống. Tổng thống được bầu trên cơ sở chương trình chính trị và có trách nhiệm bảo đảm luật pháp được thi hành.

Nhưng chính phủ liên bang không phải là tài sản cá nhân của Tổng thống.

Các cơ quan hành pháp được Quốc hội thành lập bằng luật, được giao nhiệm vụ cụ thể và phải hoạt động trong giới hạn thẩm quyền mà luật pháp quy định.

Vấn đề đặt ra là: Tổng thống có thể kiểm soát bộ máy hành pháp đến mức nào mà không làm suy yếu tính chuyên nghiệp, tính độc lập và nghĩa vụ phục vụ công chúng của nền công vụ?

1. Project 2025: Tăng khả năng kiểm soát của Tổng thống

Project 2025 xem bộ máy hành chính liên bang hiện hữu là một hệ thống quan liêu có khả năng cản trở chương trình của Tổng thống được bầu.

Theo cách tiếp cận này, các quan chức trong những vị trí hoạch định chính sách phải chịu trách nhiệm trước lãnh đạo hành pháp, thay vì có khả năng duy trì những chính sách mà chính quyền mới không ủng hộ.

Một trong những đề xuất gây tranh luận lớn nhất là tái phân loại một số vị trí công chức liên bang, thông qua cơ chế ban đầu được gọi là Schedule F.

Mục tiêu là đưa những vị trí có tính chất hoạch định, xác định hoặc vận động chính sách ra khỏi một số cơ chế bảo vệ nhân sự vốn áp dụng cho công chức sự nghiệp.

Lập luận của phía ủng hộ khá rõ ràng:

Một Tổng thống được cử tri trao quyền điều hành đất nước phải có khả năng thực hiện chương trình đã cam kết. Nếu những nhân sự không do cử tri bầu chọn có thể trì hoãn hoặc chống lại chính sách hợp pháp của chính quyền, trách nhiệm dân chủ sẽ bị suy yếu.

Nhưng những người phản đối đặt câu hỏi ngược lại:

Nếu Tổng thống có thể dễ dàng thay thế hàng loạt công chức sự nghiệp bằng những người trung thành về chính trị, điều gì bảo đảm các quyết định hành chính được thực hiện dựa trên chuyên môn và pháp luật thay vì lòng trung thành cá nhân?

Đây là xung đột giữa hai khái niệm:

• Democratic responsiveness: Chính phủ phải đáp ứng chương trình của người được bầu.
• Professional civil service: Công chức phải thực hiện nhiệm vụ dựa trên luật pháp, năng lực chuyên môn và tính liên tục của thể chế.

Một nền dân chủ cần cả hai. Vấn đề không phải lựa chọn tuyệt đối một bên, mà là thiết kế cơ chế để quyền lực chính trị không phá hủy tính chuyên nghiệp của công vụ.

2. Chính sách này đã chuyển từ đề xuất sang thực tế như thế nào?

Ngày 20/1/2025, Tổng thống Donald Trump ký Executive Order 14171, khôi phục và điều chỉnh cơ chế Schedule F, nay được gọi là Schedule Policy/Career.

Đến ngày 5/2/2026, Office of Personnel Management công bố quy định cuối cùng liên quan đến cơ chế này.

Ngày 3/6/2026, Nhà Trắng tiếp tục ban hành Executive Order 14410, triển khai việc chuyển các vị trí hoạch định chính sách cấp cao sang Schedule Policy/Career.

Chính quyền lập luận rằng những vị trí này vẫn được tuyển dụng theo nguyên tắc năng lực và không được phân loại theo đảng phái. Tuy nhiên, họ không còn được hưởng đầy đủ các thủ tục bảo vệ trước quyết định sa thải như một số công chức thuộc hệ thống thông thường.

Đây là một bước chuyển quan trọng từ ý tưởng cải tổ bộ máy công chức thành chính sách hành pháp thực tế.

Nguồn:

• White House, Executive Order 14171, 20/1/2025.
• Office of Personnel Management, Final Rule, 5/2/2026.
• White House, Executive Order 14410, 3/6/2026.

Điều cần giám sát không chỉ là số lượng công chức bị chuyển đổi vị trí, mà còn là cách lựa chọn nhân sự, tiêu chuẩn đánh giá hiệu suất, quyền khiếu nại và khả năng bảo vệ người tố giác sai phạm.

Nếu một công chức bị sa thải vì không thực hiện một chỉ thị trái pháp luật, cơ chế nào bảo vệ họ?

Đây không phải câu hỏi kỹ thuật về quản trị nhân sự. Đó là vấn đề về giới hạn quyền lực hành pháp.

3. Democracy 2028: Cải cách chính phủ nhưng không đánh đổi nền tảng thể chế

Democracy 2028 đặt vấn đề theo hướng khác.

Thay vì chỉ tập trung vào khả năng điều hành của Tổng thống, dự án đề xuất những chương riêng về:

• Văn phòng Tổng thống và Executive Office.
• Công chức liên bang.
• Đạo đức công vụ và chống tham nhũng.
• Quy trình quản lý và điều tiết hành chính.

Cách tiếp cận này thừa nhận rằng chính phủ cần có trách nhiệm giải trình và phải hoạt động hiệu quả. Nhưng trách nhiệm giải trình không đồng nghĩa với việc bộ máy công quyền phải phụ thuộc vào lòng trung thành chính trị đối với người đứng đầu hành pháp.

Đây là một khác biệt về triết lý quản trị.

Một công chức phải chịu trách nhiệm về kết quả công việc, nhưng đồng thời phải có khả năng thực hiện nghĩa vụ theo Hiến pháp và luật pháp, kể cả khi điều đó không phù hợp với mong muốn chính trị của Tổng thống.

III. Trận tuyến thứ hai: Ai giám sát quyền lực khi Tổng thống nắm bộ máy hành pháp?

Hiến pháp Mỹ xây dựng hệ thống kiểm soát và cân bằng quyền lực, hay Checks and Balances, nhằm ngăn không cho bất kỳ nhánh chính quyền nào độc quyền kiểm soát nhà nước.

Tổng thống có quyền hành pháp. Quốc hội có quyền lập pháp, ngân sách và giám sát. Tòa án có quyền giải thích luật và xem xét tính hợp hiến của những hành động thuộc thẩm quyền xét xử.

Nhưng các cơ chế này chỉ có tác dụng khi chúng thực sự hoạt động.

1. Project 2025 và vai trò của Nhà Trắng

Project 2025 dành một vị trí quan trọng cho Văn phòng Tổng thống, Executive Office of the President, và cơ chế kiểm soát nhân sự.

Tài liệu nhấn mạnh vai trò của Office of Presidential Personnel trong tuyển dụng, thẩm tra và bố trí nhân sự chính trị cho chính quyền.

Điều đó có ý nghĩa thực tế: một chính quyền muốn thực hiện chương trình cải cách sâu rộng không thể chỉ ban hành sắc lệnh. Họ cần những người có khả năng triển khai chương trình tại từng cơ quan.

Nhưng sự tập trung quyền lực nhân sự cũng tạo ra một rủi ro.

Nếu việc đánh giá công chức bị chi phối bởi sự trung thành chính trị, các cơ quan chuyên môn có thể mất khả năng đưa ra cảnh báo độc lập về những quyết định sai lầm.

Khi đó, Tổng thống có thể nhận được những báo cáo mà cấp dưới cho rằng ông muốn nghe, thay vì những thông tin mà ông cần biết.

2. Democracy 2028 và việc củng cố các cơ chế giám sát

Democracy 2028 dành riêng một nhóm chương cho những vấn đề mà Project 2025 không tổ chức thành một nhóm cải cách dân chủ tương đương:

• Quyền bầu cử và quản lý bầu cử.
• Phân chia lại khu vực bầu cử.
• Tài chính vận động tranh cử và tham nhũng chính trị.
• Cải cách Quốc hội.
• Tính độc lập của tư pháp.
• Dân chủ cấp tiểu bang và địa phương.
• Sự tham gia của công dân và văn hóa dân chủ.

Đây là điểm khác biệt đáng chú ý.

Thay vì chỉ hỏi làm thế nào để Tổng thống có thể điều hành chính phủ hiệu quả hơn, Democracy 2028 đặt thêm câu hỏi làm thế nào để người dân có thể kiểm soát những người được trao quyền lực.

Đặc biệt, chương trình về tài chính vận động tranh cử và tham nhũng chính trị có thể mở ra một cuộc tranh luận quan trọng về ảnh hưởng của tiền bạc đối với nền dân chủ Mỹ.

IV. Trận tuyến thứ ba: Tiền bạc, giới tài phiệt và quyền lực chính trị

Một trong những vấn đề lớn nhất của nền dân chủ Mỹ là khoảng cách giữa quyền bình đẳng chính trị của công dân và khả năng tác động không bình đẳng của những nhóm có nguồn lực tài chính lớn.

Theo nguyên tắc một người, một lá phiếu, mọi công dân có quyền tham gia bầu cử bình đẳng.

Nhưng trong thực tế, khả năng tài trợ chiến dịch, vận động hành lang, xây dựng mạng lưới ảnh hưởng và kiểm soát các nền tảng truyền thông không được phân bổ đồng đều.

1. Citizens United và ảnh hưởng của tiền trong chính trị

Năm 2010, Tối cao Pháp viện Mỹ ra phán quyết Citizens United v. FEC.

Phán quyết này bảo vệ quyền chi tiêu độc lập cho hoạt động truyền thông chính trị của các tập đoàn và tổ chức, dựa trên Tu chính án thứ nhất.

Cần phân biệt: Citizens United không hợp pháp hóa việc doanh nghiệp đóng góp trực tiếp không giới hạn cho ứng cử viên. Tuy nhiên, phán quyết góp phần mở rộng không gian cho chi tiêu chính trị độc lập, cùng với sự phát triển của các Super PAC theo khuôn khổ pháp luật liên quan.

Hệ quả là các tổ chức có nguồn lực lớn có thể chi hàng chục hoặc hàng trăm triệu USD để tác động đến môi trường bầu cử.

Đây là một trong những nguyên nhân khiến tranh luận về tài chính chính trị không còn đơn giản là vấn đề tài trợ chiến dịch.

Nó trở thành câu hỏi về khả năng tiếp cận quyền lực.

Ai có thể gặp nghị sĩ? Ai có thể định hình chương trình nghị sự? Ai có thể duy trì một mạng lưới vận động chính sách liên tục giữa các kỳ bầu cử?

2. Khoảng trống trong các cuộc cải cách

Project 2025 đặt trọng tâm vào việc tái tổ chức các cơ quan liên bang, điều chỉnh chính sách thuế, quy định kinh tế và vai trò của chính phủ.

Democracy 2028 đưa tài chính vận động tranh cử và tham nhũng chính trị thành một lĩnh vực cải cách riêng.

Tuy nhiên, chỉ đưa một chương về tài chính chính trị vào đề cương chưa có nghĩa là đã giải quyết được vấn đề.

Một chương trình cải cách thực chất cần trả lời:

• Có ủng hộ sửa đổi hoặc đảo ngược những hệ quả pháp lý của Citizens United không?
• Có giới hạn ảnh hưởng của tiền tư nhân đối với bầu cử không?
• Có yêu cầu công khai thực chất các nguồn tài trợ chính trị không?
• Có kiểm soát xung đột lợi ích giữa nghị sĩ, quan chức và các nhà tài trợ không?
• Có cơ chế chống việc các doanh nghiệp mua ảnh hưởng thông qua vận động hành lang không?

Đây là những câu hỏi cần được đưa vào quá trình hoàn thiện Democracy 2028.

Một nền dân chủ không thể chỉ bảo đảm rằng người dân được bỏ phiếu. Nó còn phải bảo đảm rằng quyền lực sau bầu cử không bị chi phối quá mức bởi những nhóm có khả năng chi tiền để mua quyền tiếp cận chính trị.

V. Trận tuyến thứ tư: Chính phủ nhỏ hơn hay chính phủ có năng lực hơn?

Một tranh luận thường xuyên trong chính trị Mỹ là chính phủ nên nhỏ đến đâu.

Quan điểm bảo thủ cho rằng bộ máy liên bang đã phát triển quá lớn, tốn kém và can thiệp quá sâu vào hoạt động kinh tế, đời sống xã hội.

Theo hướng này, Project 2025 đề xuất thu hẹp hoặc tái cấu trúc một số cơ quan, giảm điều tiết, thay đổi chính sách năng lượng và chuyển giao một số thẩm quyền cho tiểu bang hoặc khu vực tư nhân.

Những người ủng hộ cho rằng điều đó có thể giảm gánh nặng thuế, hạn chế sự quan liêu và tăng hiệu quả kinh tế.

Nhưng phía phản đối đặt câu hỏi: Nếu thu hẹp chính phủ đồng nghĩa với suy giảm năng lực giám sát doanh nghiệp, bảo vệ môi trường, thực thi luật lao động và bảo vệ người tiêu dùng thì ai sẽ đảm nhận những chức năng đó?

1. Project 2025: Giảm vai trò điều tiết của chính phủ

Các đề xuất của Project 2025 bao gồm:

• Tái cấu trúc Bộ Giáo dục và chuyển một số trách nhiệm về tiểu bang.
• Điều chỉnh các chương trình phúc lợi và chính sách cho vay sinh viên.
• Thay đổi ưu tiên của EPA và chính sách năng lượng.
• Tái tổ chức Bộ Tư pháp và Bộ An ninh Nội địa.
• Giảm hoặc thay đổi một số quy định đối với doanh nghiệp.

Trong lĩnh vực môi trường, dự án có xu hướng giảm vai trò của các quy định liên bang mà phe bảo thủ cho rằng đang làm tăng chi phí sản xuất và hạn chế hoạt động kinh tế.

Trong lĩnh vực giáo dục, dự án đề cao quyền của phụ huynh, quyền lựa chọn trường học và giảm vai trò điều phối của chính phủ liên bang.

Những đề xuất này phản ánh một triết lý chính trị: quyền lực nhà nước cần được giới hạn và trách nhiệm nên được chuyển gần hơn tới cá nhân, gia đình, thị trường và tiểu bang.

2. Democracy 2028: Năng lực chính phủ là một điều kiện của dân chủ

Democracy 2028 không đặt trọng tâm vào việc mở rộng chính phủ một cách vô hạn.

Dự án đưa ra nguyên tắc Competent, Effective Government: chính phủ phải có năng lực, hoạt động hiệu quả và chịu trách nhiệm về kết quả.

Đây là một cách tiếp cận khác với tranh luận đơn giản giữa chính phủ lớn và chính phủ nhỏ.

Một chính phủ có thể ít cơ quan hơn nhưng vẫn hoạt động kém hiệu quả. Ngược lại, một chính phủ có quy mô lớn không nhất thiết phải quan liêu nếu được quản trị minh bạch và có trách nhiệm.

Vấn đề cốt lõi là:

Chính phủ có thực hiện được những nhiệm vụ mà Quốc hội giao phó hay không? Người dân có tiếp cận được dịch vụ công hay không? Các quyết định có dựa trên bằng chứng và được giám sát hay không?

Đây là một tiêu chuẩn đáng chú ý để đánh giá chất lượng quản trị.

VI. Trận tuyến thứ năm: Y tế, kinh tế và cơ hội sống của người dân

Hai dự án cũng phản ánh những khác biệt trong cách tiếp cận các vấn đề xã hội.

Project 2025 đề xuất điều chỉnh nhiều chương trình liên bang liên quan đến y tế, giáo dục, phúc lợi và chính sách gia đình.

Một số đề xuất gây tranh luận liên quan đến Medicaid, chính sách phá thai, quyền sinh sản và cách định nghĩa các ưu tiên của Bộ Y tế và Dịch vụ Nhân sinh.

Trong vấn đề phá thai, Project 2025 thể hiện lập trường bảo thủ rõ ràng, khuyến khích chính quyền liên bang sử dụng những thẩm quyền hiện có để bảo vệ thai nhi và thực thi các giới hạn đối với phá thai.

Phe ủng hộ cho rằng chính phủ có trách nhiệm bảo vệ sự sống.

Phe phản đối cho rằng những chính sách này có thể hạn chế quyền tự quyết của phụ nữ và khả năng tiếp cận dịch vụ y tế.

Democracy 2028 đưa các vấn đề y tế, phúc lợi chung và điều kiện sống vào nhóm chương về General Welfare.

Tuy nhiên, cần tránh gán cho dự án này những chính sách cụ thể chưa được công bố. Việc nhấn mạnh tiếp cận y tế không tự động đồng nghĩa với việc ủng hộ Medicare for All hoặc một mô hình bảo hiểm y tế quốc gia duy nhất.

Điều đáng chú ý là hai cách tiếp cận có thể được đánh giá bằng một câu hỏi chung:

Chính sách có cải thiện khả năng tiếp cận dịch vụ thiết yếu, giảm gánh nặng tài chính và nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân hay không?

Đây là nơi những cuộc tranh luận về thuế, ngân sách, bảo hiểm y tế và trách nhiệm của chính phủ cần được đặt cạnh dữ liệu thực tế.

VII. Trận tuyến thứ sáu: Công nghệ, AI và tương lai kiểm soát thông tin

Một điểm mới trong Democracy 2028 là việc dành riêng tám chương cho công nghệ và tương lai.

Những lĩnh vực được đề cập gồm:

• Quản trị trí tuệ nhân tạo và an toàn AI.
• Quyền riêng tư và dữ liệu số.
• An ninh mạng và hạ tầng trọng yếu.
• Mạng xã hội, các nền tảng và tính toàn vẹn thông tin.
• Khoa học, nghiên cứu và đổi mới.
• Công nghệ không gian và công nghệ mới nổi.
• Khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu.
• Chuẩn bị ứng phó đại dịch và an ninh sinh học.

Đây là một khác biệt đáng kể trong cấu trúc chương trình.

Project 2025 có những chương liên quan đến công nghệ, truyền thông, FCC, an ninh quốc gia và các cơ quan quản lý. Nhưng Democracy 2028 tổ chức một nhóm cải cách riêng, nhìn công nghệ như một lĩnh vực có tác động trực tiếp đến quyền công dân và chất lượng dân chủ.

Tại sao điều này quan trọng?

Bởi vì trong xã hội hiện đại, quyền lực không chỉ nằm trong tay các cơ quan nhà nước.

Những tập đoàn kiểm soát dữ liệu, mạng xã hội, hệ thống trí tuệ nhân tạo, hạ tầng đám mây và các nền tảng truyền thông cũng có khả năng tác động đến đời sống chính trị.

Một công ty công nghệ có thể quyết định nội dung nào được phân phối rộng rãi, tài khoản nào bị hạn chế, dữ liệu nào được sử dụng và hệ thống AI nào được triển khai.

Trong những lĩnh vực liên quan đến an ninh quốc gia, sự phụ thuộc của chính phủ vào các công ty tư nhân còn đặt ra câu hỏi về quyền kiểm soát và trách nhiệm pháp lý.

Đây là vấn đề có ý nghĩa đặc biệt đối với tương lai nền dân chủ.

Nếu quyền lực thông tin và hạ tầng số tập trung vào một số doanh nghiệp tư nhân, các cơ chế giám sát truyền thống của Quốc hội và tòa án có thể không theo kịp tốc độ phát triển của công nghệ.

Do đó, cải cách dân chủ trong thế kỷ XXI không thể chỉ tập trung vào Nhà Trắng, Quốc hội và Tòa án. Nó còn phải giải quyết mối quan hệ giữa nhà nước, doanh nghiệp công nghệ và quyền của công dân trong môi trường số.

VIII. Bảng tổng hợp: Hai tầm nhìn và những khác biệt thể chế

Lưu ý: Bảng này so sánh cấu trúc và định hướng được công bố, không có nghĩa mọi nội dung của hai dự án đã được triển khai hoặc có mức độ hoàn thiện tương đương.

IX. Vấn đề lớn nhất: Một Tổng thống mạnh có đồng nghĩa với một nền dân chủ mạnh?

Đây có lẽ là câu hỏi quan trọng nhất của toàn bộ cuộc tranh luận.

Những người ủng hộ Project 2025 cho rằng một Tổng thống được bầu cần có quyền kiểm soát bộ máy hành pháp để thực hiện chương trình mà cử tri đã lựa chọn.

Theo quan điểm này, nếu Tổng thống không thể kiểm soát những người thực thi chính sách, kết quả bầu cử sẽ mất ý nghĩa.

Đây là một lập luận có cơ sở trong nguyên tắc trách nhiệm dân chủ.

Nhưng quyền lực của Tổng thống không thể chỉ được đánh giá bằng khả năng thực hiện chương trình chính trị.

Nó còn phải được đánh giá bằng khả năng tuân thủ Hiến pháp, tôn trọng luật pháp và chấp nhận sự giám sát của các nhánh quyền lực khác.

Một Tổng thống có thể được bầu với tỷ lệ ủng hộ cao, nhưng điều đó không tạo ra quyền miễn trừ trước Quốc hội, tòa án hoặc các giới hạn hiến định.

Ngược lại, một chính phủ có nhiều cơ chế kiểm soát nhưng không thể đưa ra quyết định, không thể cung cấp dịch vụ và không chịu trách nhiệm về kết quả cũng không thể được xem là một mô hình dân chủ hiệu quả.

Vì vậy, vấn đề không phải là lựa chọn giữa quyền lực mạnh và quyền lực yếu.

Vấn đề là quyền lực phải đủ mạnh để điều hành đất nước, nhưng không được mạnh đến mức tự loại bỏ những giới hạn được thiết kế để bảo vệ người dân.

X. Tương lai nền dân chủ Mỹ: Không thể chỉ thay đổi người cầm quyền

Một bài học lớn từ lịch sử chính trị Mỹ là những thay đổi trong Nhà Trắng không tự động giải quyết được những vấn đề cấu trúc của nền dân chủ.

Một chính quyền mới có thể thay đổi chính sách nhập cư, thuế, năng lượng, giáo dục hoặc y tế.

Nhưng nếu các vấn đề về tài chính chính trị, xung đột lợi ích, quyền tiếp cận thông tin và sự độc lập của các cơ quan giám sát không được giải quyết, những rủi ro về tập trung quyền lực vẫn tồn tại.

Đó là lý do tại sao Democracy 2028 đáng được theo dõi như một nỗ lực xây dựng chương trình cải cách dài hạn.

Tuy nhiên, dự án này cũng phải đối diện với những câu hỏi khó:

Làm thế nào để biến những nguyên tắc dân chủ thành luật pháp cụ thể?

Làm thế nào để cải cách tài chính vận động tranh cử khi chính các nghị sĩ phải thông qua những thay đổi có thể ảnh hưởng đến nguồn lực chính trị của họ?

Làm thế nào để bảo vệ tính độc lập của công chức mà không biến hệ thống hành chính thành một bộ máy thiếu trách nhiệm trước cử tri?

Làm thế nào để kiểm soát quyền lực của các tập đoàn công nghệ mà không tạo ra một chính phủ có quyền kiểm duyệt quá mức?

Và quan trọng nhất, làm thế nào để một chương trình cải cách không trở thành một dự án chính trị chỉ phục vụ một phe phái khác?

Nếu không trả lời được những câu hỏi này bằng các đề xuất cụ thể, Democracy 2028 sẽ vẫn là một tầm nhìn đáng chú ý nhưng chưa phải một chương trình cải cách có khả năng triển khai.

XI. Kết luận: Dân chủ không chỉ là quyền được bầu, mà còn là quyền kiểm soát người được bầu

Project 2025 và Democracy 2028 thể hiện hai cách tiếp cận khác nhau đối với tổ chức và vận hành chính phủ Mỹ.

Project 2025 tập trung vào khả năng kiểm soát bộ máy hành pháp, thực hiện chương trình chính trị của Tổng thống và thay đổi cấu trúc quản trị liên bang theo định hướng bảo thủ.

Democracy 2028 đặt trọng tâm vào trách nhiệm giải trình, tính độc lập của các thiết chế, minh bạch, chống tham nhũng và khả năng tham gia của công dân.

Nhưng tương lai của nền dân chủ Mỹ không thể được quyết định chỉ bằng việc dự án nào có tầm nhìn hấp dẫn hơn.

Nó phải được đánh giá bằng những câu hỏi thực tế:

Một chính quyền có tôn trọng giới hạn quyền lực của mình không?

Quốc hội có thực hiện được vai trò giám sát không?

Tòa án có thể bảo vệ Hiến pháp trước sức ép chính trị không?

Công chức có thể thực thi pháp luật mà không phải lựa chọn giữa nghĩa vụ công vụ và lòng trung thành cá nhân không?

Tiền bạc có đang làm suy yếu sự bình đẳng chính trị của công dân không?

Và những doanh nghiệp tư nhân kiểm soát hạ tầng thông tin, dữ liệu và công nghệ có phải chịu trách nhiệm tương xứng với quyền lực mà họ nắm giữ không?

Một nền dân chủ trưởng thành không đòi hỏi Tổng thống phải yếu. Nó đòi hỏi Tổng thống phải chịu trách nhiệm.

Không đòi hỏi chính phủ phải bất lực. Nó đòi hỏi chính phủ phải minh bạch.

Không đòi hỏi thị trường phải bị loại bỏ. Nó đòi hỏi quyền lực kinh tế không được biến thành quyền lực chính trị không kiểm soát.

Và không chỉ bảo vệ quyền của đa số, mà còn phải bảo vệ quyền hiến định của những người không thuộc phe đa số.

Sự khác biệt căn bản giữa một chính phủ được bầu và một chính phủ thực sự dân chủ nằm ở chỗ: Người dân không chỉ trao quyền cho người lãnh đạo, họ còn phải có khả năng kiểm soát, chất vấn và thay thế người lãnh đạo đó theo Hiến pháp và pháp luật.

Đó mới là phép thử thực sự đối với tương lai nền dân chủ Mỹ.

NGUỒN TÀI LIỆU VÀ ĐỐI CHIẾU

A. Tài liệu gốc

1. Heritage Foundation, Mandate for Leadership: The Conservative Promise, Project 2025, 2023: https://static.heritage.org/project2025/2025_MandateForLeadership_FULL.pdf
2. Heritage Foundation, Project 2025 Publishes Comprehensive Policy Guide, 21/4/2023: https://www.heritage.org/press/project-2025-publishes-comprehensive-policy-guide-mandate-leadership-the-conservative-promise
3. Democracy 2028, A Blueprint for the Country We Can Be: https://democracyproject2028.org/
4. Democracy 2028, The 45-Chapter Framework: https://democracyproject2028.org/framework/
5. Democracy 2028, About: https://democracyproject2028.org/about/

B. Văn bản chính phủ và nghiên cứu pháp lý

6. White House, Executive Order 14171, 20/1/2025 – Restoring Accountability to Policy-Influencing Positions Within the Federal Workforce.
7. Congressional Research Service, A New Civil Service “Policy/Career” Schedule: Issues for Lawmakers, LSB11262, 29/1/2025.
8. Office of Personnel Management, Final Rule: Schedule Policy/Career, tháng 2/2026.
9. White House, Executive Order 14410, 3/6/2026 – Implementing Schedule Policy/Career in the Excepted Service.
10. Congressional Research Service, Organizing Executive Branch Agencies: Structure and Delegations of Authority, R48523, 2/5/2025.
11. FactCheck.org, A Guide to Project 2025, 10/9/2024.

C. Những vấn đề cần tiếp tục theo dõi

• Khả năng thực thi và giới hạn pháp lý của Schedule Policy/Career.
• Quyền giám sát ngân sách và hoạt động hành pháp của Quốc hội.
• Tính độc lập của công chức sự nghiệp và cơ chế bảo vệ người tố giác.
• Cải cách tài chính vận động tranh cử sau Citizens United.
• Minh bạch xung đột lợi ích giữa quan chức, nhà tài trợ và doanh nghiệp.
• Quyền riêng tư, quản trị AI và trách nhiệm của các nền tảng công nghệ.

Ghi chú biên tập: Democracy 2028 là một dự án đang phát triển, không phải chương trình chính thức của Đảng Dân chủ hay một ứng cử viên Tổng thống. Các đề xuất trong bản thảo được phân biệt với những chính sách đã được chính quyền ban hành. Cần cập nhật tình trạng các chương dự thảo trước khi trích dẫn như chính sách chính thức.