Khủng hoảng tại Eo biển Hormuz không chỉ là một cuộc đối đầu giữa Mỹ và Iran. Nó đang trở thành một phép thử nguy hiểm đối với toàn bộ trật tự hàng hải quốc tế. Nếu cách hành xử tại Hormuz phá vỡ các nguyên tắc pháp lý nền tảng, hiệu ứng domino có thể lan sang Eo biển Đài Loan và Eo biển Malacca — hai tuyến huyết mạch của kinh tế toàn cầu.
Hormuz: Điểm khởi đầu của một tiền lệ
Hormuz từ lâu đã được xem là một “choke point” chiến lược, nơi khoảng 20% dầu mỏ thế giới đi qua mỗi ngày. Nhưng giá trị thực sự của nó không chỉ nằm ở địa lý, mà ở quy chế pháp lý.
Theo United Nations Convention on the Law of the Sea, Hormuz là eo biển quốc tế, nơi áp dụng nguyên tắc “transit passage” — quyền đi qua liên tục, không bị cản trở của mọi tàu thuyền.
Nguyên tắc này không chỉ áp dụng cho Hormuz. Nó là nền tảng cho toàn bộ hệ thống thương mại hàng hải toàn cầu.
Vì vậy, bất kỳ hành động nào làm suy yếu nguyên tắc này — dù từ phía Iran hay Mỹ — đều có thể tạo ra một tiền lệ vượt xa khu vực Trung Đông.
Khi luật bị “diễn giải lại” bằng sức mạnh
Iran đã nhiều lần sử dụng chiến thuật vùng xám: không chính thức tuyên bố phong tỏa, nhưng tạo ra rủi ro đủ lớn để làm gián đoạn lưu thông.
Ở chiều ngược lại, Hoa Kỳ — trong nỗ lực kiểm soát tình hình — cũng đang đứng trước cám dỗ sử dụng các biện pháp mạnh, từ kiểm soát lưu thông đến ý tưởng “blockade”.
Vấn đề không nằm ở việc ai đúng ai sai trong từng hành động cụ thể. Vấn đề nằm ở chỗ:
khi cả hai bên đều hành xử vượt ra ngoài khuôn khổ luật quốc tế, luật sẽ mất đi giá trị điều chỉnh.
Và khi luật không còn là điểm tựa, trật tự sẽ được quyết định bởi sức mạnh.
Đài Loan: Mặt trận tiếp theo của tiền lệ
Trung Quốc từ lâu đã tìm cách mở rộng kiểm soát tại Eo biển Đài Loan, nơi Bắc Kinh coi là “vùng nước nội địa” hoặc ít nhất là vùng chịu kiểm soát đặc biệt.
Nếu tại Hormuz, logic “an ninh cho phép hạn chế lưu thông” được chấp nhận, Trung Quốc sẽ có một lập luận mạnh mẽ:
- Mỹ cũng kiểm soát eo biển vì lý do an ninh
- Vậy tại sao Trung Quốc không thể làm điều tương tự ở Đài Loan?
Đây là nguy cơ lớn nhất: không phải hành động riêng lẻ, mà là sự hợp pháp hóa (normalization) của một logic nguy hiểm.
Malacca: Tuyến huyết mạch dễ tổn thương nhất
Nếu Hormuz là điểm nóng chính trị, thì Eo biển Malacca là “động mạch kinh tế” của châu Á.
Khoảng 25–30% thương mại toàn cầu đi qua tuyến này, bao gồm phần lớn năng lượng cung cấp cho Nhật Bản, Hàn Quốc và Trung Quốc.
Hiện tại, Malacca vẫn vận hành dựa trên nguyên tắc tự do hàng hải. Nhưng nếu tiền lệ Hormuz lan rộng:
- các quốc gia ven eo biển có thể tăng kiểm soát
- các cường quốc có thể tìm cách hiện diện quân sự nhiều hơn
- rủi ro gián đoạn sẽ tăng lên đáng kể
Một khi Malacca bị chính trị hóa, hệ thống thương mại toàn cầu sẽ chịu tác động sâu rộng hơn nhiều so với Hormuz.
Đồng minh: Khi chính nghĩa trở thành yếu tố quyết định
Một yếu tố thường bị đánh giá thấp là vai trò của tính chính danh trong việc xây dựng liên minh.
Các đồng minh của Mỹ — từ châu Âu đến châu Á — không chỉ quan tâm đến lợi ích, mà còn quan tâm đến cơ sở pháp lý của hành động.
Nếu Mỹ:
- bảo vệ tự do hàng hải dựa trên luật quốc tế
→ đồng minh dễ dàng tham gia
Ngược lại, nếu Mỹ:
- hành động đơn phương
- hoặc góp phần hạn chế lưu thông
→ đồng minh sẽ:
- giữ khoảng cách
- hoặc chỉ hỗ trợ ở mức tối thiểu
Trong một thế giới phụ thuộc lẫn nhau, không có liên minh, không có chiến lược bền vững.
Sai lầm chiến lược: Từ “rule-setter” đến “power player”
Sức mạnh của Mỹ trong nhiều thập kỷ không chỉ đến từ quân sự, mà từ khả năng:
- thiết lập luật chơi
- xây dựng đồng thuận quốc tế
- và duy trì một trật tự dựa trên luật lệ
Nếu Mỹ từ bỏ vai trò này để chuyển sang cách tiếp cận thuần túy dựa trên sức mạnh:
→ họ sẽ trở thành một “power player” giống như các cường quốc khác, thay vì một “rule-setter”.
Đây là sự thay đổi mang tính cấu trúc — và cũng là sự suy giảm ảnh hưởng dài hạn.
Hormuz: Một bài kiểm tra toàn cầu
Hormuz không phải là một điểm nóng cô lập. Nó là một bài kiểm tra cho toàn bộ hệ thống hàng hải quốc tế.
Nếu nguyên tắc tự do hàng hải bị xói mòn tại đây:
- Đài Loan sẽ là nơi tiếp theo bị thử thách
- Malacca sẽ là nơi chịu hậu quả kinh tế lớn nhất
- và toàn bộ hệ thống thương mại toàn cầu sẽ trở nên mong manh hơn
Kết luận: Tiền lệ nguy hiểm nhất không phải là chiến tranh, mà là sự chấp nhận
Lịch sử cho thấy, các cuộc khủng hoảng không phá vỡ trật tự thế giới ngay lập tức. Điều phá vỡ trật tự là những tiền lệ được chấp nhận dần dần.
Hormuz hôm nay có thể là một ngoại lệ.
Nhưng nếu ngoại lệ đó trở thành bình thường, thì ngày mai, các eo biển khác sẽ không còn được bảo vệ bởi luật pháp, mà chỉ bởi sức mạnh.
Và khi đó, câu hỏi không còn là “ai đúng ai sai”, mà là:
ai đủ mạnh để áp đặt luật chơi — và ai phải chấp nhận sống trong một thế giới không còn luật lệ.