Chính trường Mỹ những ngày gần đây tiếp tục nóng lên xoay quanh một thỏa thuận gây tranh cãi giữa Bộ Tư pháp Hoa Kỳ (DOJ), Sở Thuế vụ Liên bang (IRS) và phía liên quan đến Tổng thống Donald Trump từ vụ Trump kiện Sở Thuế vụ 10 tỷ đô la về việc làm rò rỉ thông tin thuế của ông.
Điều khiến dư luận Mỹ sửng sốt không chỉ là quy mô quỹ “Anti-Weaponization Fund” được nhắc tới với con số khoảng 1,7–1,8 tỷ USD, mà còn là những điều khoản pháp lý bị cho là chưa từng có tiền lệ trong lịch sử chính trị hiện đại Hoa Kỳ. Đó là ông Trump sử dụng số tiền này để bồi thường thiệt hại cho những người gây ra cuộc bạo loạn trên đồi Capitol vào ngày 6 tháng 1 năm 2021.
Một số sĩ quan cảnh sát trong sự kiện này cũng đã nộp đơn kiện chính phủ của Trump.
1) Thỏa thuận gây sốc: IRS “vĩnh viễn không được điều tra”?
Theo các tài liệu và phụ lục được lan truyền trong giới truyền thông Mỹ, một phần của thỏa thuận giữa phía Trump và chính phủ liên bang được diễn giải theo hướng:
IRS không được tiếp tục theo đuổi một số hồ sơ tài chính trước thời điểm thỏa thuận có hiệu lực,
Chính phủ liên bang bị hạn chế trong việc yêu cầu hoặc tái khởi động các điều tra liên quan đến các hồ sơ thuế đã nằm trong phạm vi settlement, và điều này được áp dụng với Donald Trump, gia đình ông cùng các thực thể liên quan như Trump Organization.
Chính cụm từ mang tính “vĩnh viễn bị ngăn cản” trong phụ lục pháp lý đã khiến giới luật gia và truyền thông Mỹ bùng nổ tranh cãi.
Nhiều người đặt câu hỏi: “Nếu một công dân bình thường không bao giờ có thể được miễn trừ như vậy, thì tại sao một tổng thống và gia đình ông ta lại có thể đạt được một cơ chế đặc biệt đến thế?”
2) Làn sóng phản ứng trong Thượng viện
Điều đáng chú ý là phản ứng dữ dội không chỉ đến từ phe Dân chủ.
Theo nhiều nguồn tin tại Washington, khoảng hơn 20 Thượng nghị sĩ Cộng hòa đã nổi giận với cách xử lý của Nhà Trắng và DOJ, đặc biệt liên quan quỹ “Anti-Weaponization Fund”.
Một số nghị sĩ lo ngại Quốc hội gần như không có quyền kiểm soát thực tế đối với cơ chế chi trả, người dân sẽ xem đây là việc dùng tiền thuế để phục vụ lợi ích chính trị, và nguy hiểm hơn: nó tạo cảm giác tầng lớp quyền lực có thể thương lượng với chính hệ thống pháp luật mà họ đang kiểm soát.
Đó là lý do nhiều nghị sĩ Cộng Hoà đã trì hoãn các cuộc bỏ phiếu ngân sách liên quan DHS trước thời hạn mà Trump gây áp lực phải thông qua.
3) Dân chủ pháp quyền chỉ dành cho dân thường?
Đây chính là điểm đang làm dư luận Mỹ sôi sục.
Trong nhiều thập niên, nước Mỹ luôn tự xem mình là biểu tượng của nhà nước pháp quyền, tính minh bạch và nguyên tắc “không ai đứng trên pháp luật”.
Nhưng giờ đây, ngày càng nhiều người Mỹ hỏi “Liệu nguyên tắc ấy có còn áp dụng bình đẳng nữa hay không?”
Bởi nếu một công dân bình thường bị IRS nghi ngờ sai phạm thuế: họ có thể bị kiểm tra nhiều năm, bị phạt, thậm chí bị truy tố hình sự.
Trong khi đó, nếu các điều khoản hiện bị cáo buộc là đúng về bản chất pháp lý, thì một tổng thống cùng mạng lưới doanh nghiệp của ông ta dường như lại đạt được mức bảo vệ đặc biệt chưa từng có.
Đó là điều khiến không chỉ phe chống Trump, mà cả một bộ phận bảo thủ truyền thống cũng cảm thấy bất an.
3) Quốc hội Mỹ bất lực?
Câu trả lời hiện nay là: không hoàn toàn bất lực, nhưng rõ ràng đang bị hạn chế nghiêm trọng.
Trên lý thuyết Quốc hội có quyền điều tra, triệu tập điều trần, kiểm soát ngân sách, và sửa luật.
Nhưng trên thực tế hệ thống Mỹ đang bị phân cực cực mạnh, DOJ thuộc nhánh hành pháp, còn nhiều nghị sĩ Cộng hòa vẫn e ngại đối đầu trực diện với Trump vì áp lực từ cử tri MAGA.
Kết quả là các cơ chế kiểm soát vẫn tồn tại, nhưng vận hành chậm chạp và đầy tính phe phái.
Đó là lý do ngày càng nhiều người Mỹ cảm thấy hệ thống “checks and balances” nổi tiếng của Hoa Kỳ đang bị kéo căng tới giới hạn.
Một cuộc stress test của nền dân chủ Mỹ
Có lẽ điều đáng chú ý nhất không phải là riêng Donald Trump, mà là việc toàn bộ hệ thống Mỹ đang bước vào một cuộc thử nghiệm cực hạn.
Tòa án, Quốc hội, DOJ, IRS, FBI — những định chế từng được xem là gần như bất khả xâm phạm — giờ đây đều trở thành trung tâm của các cuộc chiến chính trị.
Và câu hỏi lớn nhất mà nước Mỹ phải đối diện lúc này là: Liệu nền dân chủ pháp quyền của Hoa Kỳ có đủ mạnh để vượt qua thời kỳ phân cực quyền lực chưa từng có này hay không?
Sau hơn 20 năm sống ở Mỹ, lần đầu tiên tôi có cảm giác ngành tư pháp Mỹ dưới thời Trump có gì đó na ná như tư pháp của CHXHCN Việt Nam!