Hơn 100 vị trí đại sứ Hoa Kỳ trên thế giới vẫn còn bỏ trống. Đại sứ quán Mỹ, được coi là những kênh truyền thống, cũng không thể giải đáp thắc mắc của các chính phủ về chính sách, đường lối ngoại giao của Hoa Kỳ sau hàng loạt sự kiện chấn động kể từ đầu năm 2026. Cơ quan ngoại giao Mỹ chỉ còn là hình thức ? Ai đang điều hành thực sự ngành ngoại giao ?
Tháng 04/2025, ngoại trưởng Marco Rubio mô tả bộ Ngoại Giao là bộ máy quan liêu « cồng kềnh » và trở thành một trong những mục tiêu chính của chiến dịch « tinh gọn » trong nhiệm kỳ hai của tổng thống Donald Trump. Đến ngày 11/07/2025, hơn 1.350 nhân viên bộ Ngoại Giao tại Mỹ bị sa thải nhằm phục vụ chương trình « Nước Mỹ trên hết », đồng thời nhiều chương trình viện trợ nước ngoài cũng bị đình chỉ.
Thực trạng hiện nay của bộ Ngoại Giao Mỹ như thế nào ?
Sau khi sa thải nhân viên, đến lượt các đại sứ Hoa Kỳ. Trên tổng số 195, hơn 100 vị trí đại sứ Mỹ vẫn bỏ trống. Theo Reuters ngày 21/05, khoảng 30 đại sứ Mỹ bất ngờ nhận được thông báo trước Giáng Sinh 2025 yêu cầu rời vị trí vào giữa tháng 01/2026, trong đó phần lớn là các nhà ngoại giao chuyên nghiệp. Một số người gọi sự kiện này là « Vụ thảm sát đêm thứ Bảy », cụm từ thời Watergate được dùng để mô tả việc sa thải hàng loạt quan chức. Bộ Ngoại Giao Mỹ cho biết những người thay thế sẽ đại diện cho Trump và « thúc đẩy chương trình nghị sự “Nước Mỹ trên hết” » nhằm « bảo vệ lợi ích cốt lõi của Hoa Kỳ ».
Đại sứ Hoa Kỳ gồm hai nhóm chính : các nhà ngoại giao chuyên nghiệp, giàu kinh nghiệm và theo truyền thống giữ lập trường trung lập ; và những người được bổ nhiệm vì lý do chính trị, thường là nhà tài trợ lớn cho chiến dịch tranh cử, đồng minh của tổng thống hoặc cựu nghị sĩ dù có thể thiếu kinh nghiệm ngoại giao. Tất cả đều do tổng thống đề cử và được Thượng Viện phê chuẩn.
Trong nhiệm kỳ thứ hai của Trump, chỉ có khoảng 9% đại sứ được bổ nhiệm là nhà ngoại giao chuyên nghiệp, thấp hơn rất nhiều so với tỉ lệ 57-74% của các chính quyền Mỹ suốt gần 50 năm qua, theo Hiệp hội Ngoại giao Hoa Kỳ. Điều này cho thấy sự suy giảm đáng kể vai trò chuyên môn trong nền ngoại giao Mỹ.
Bộ Ngoại Giao Mỹ bị giảm quyền lực ? Và hiện giữ vai trò như thế nào ?
Chính quyền Trump cho rằng việc cải tổ giúp ngành ngoại giao Mỹ hiệu quả hơn và đơn giản hóa quá trình ra quyết định. Tuy nhiên, quyết định lại nằm hết trong tay tổng thống Trump, người thường đưa ra thông điệp qua mạng xã hội Truth Social thay vì các kênh chính thức.
Điều này khiến đồng minh châu Âu gặp khó khăn trong việc hiểu và phản ứng trước các tuyên bố cứng rắn của ông, như lời đe dọa Iran ngày 07/04 « cả một nền văn minh sẽ bị diệt vong đêm nay ». Khi tìm cách liên lạc với bộ Ngoại Giao Mỹ hoặc các đại sứ quán, họ thường không nhận được thông tin rõ ràng vì các đầu mối ngoại giao vắng mặt, im lặng hoặc không được thông tin đầy đủ. Nhiều nước lo ngại rằng ngay cả giới chức Mỹ cũng khó đoán trước ý định và hành động của tổng thống Trump.
Ai đang thay thế ngành ngoại giao làm đối ngoại của Mỹ ?
Có thể thấy tổng thống Trump ngày càng bỏ qua vai trò truyền thống của các đại sứ quán và giao các hồ sơ ngoại giao quan trọng cho những đặc phái viên thân cận. Jared Kushner, con rể ông Trump, dù không giữ chức vụ chính thức trong chính phủ, cùng Steve Witkoff – bạn chơi golf thân thiết và không có kinh nghiệm ngoại giao – đã trở thành những nhà đàm phán chủ chốt của Mỹ trong các vấn đề Ukraina, Gaza và Iran.
Hơn 90% đại sứ được bổ nhiệm trong nhiệm kỳ này là những người trung thành về chính trị thay vì các nhà ngoại giao chuyên nghiệp. Nhiều người thuộc vòng thân cận của tổng thống, như Charles Kushner – thông gia của Trump và hiện là đại sứ Mỹ tại Pháp. Ông từng thể hiện mối quan hệ gần gũi với quyền lực bằng cách gọi trực tiếp cho Jared Kushner trước mặt đối tác nước ngoài trong một cuộc họp năm 2025.
Dù có thế mạnh kinh doanh, các nhân vật này bị cho là thiếu chuyên môn trong những lĩnh vực phức tạp như hạt nhân. Bà Kelsey Davenport, chuyên gia của Hiệp hội Kiểm soát Vũ khí tại Washington, cho rằng các đặc phái viên đáng lẽ ra « nên cần có cố vấn chuyên môn bên cạnh ». Reuters dẫn lời một nhà ngoại giao châu Âu cho biết, trong các cuộc đàm phán cuối cùng với Iran tại Genève, phía Mỹ gặp khó khăn trong việc hiểu các khái niệm cơ bản như ngưỡng làm giàu uranium, buộc quan chức châu Âu phải giải thích. Người này đặt câu hỏi : « Làm sao có thể đàm phán khi không hiểu những điều cơ bản ? »
Sau khi xem các ghi chép và bản ghi âm từ các cuộc họp, bà Davenport nhận thấy Steve Witkoff thường đưa ra các phát biểu thiếu chính xác, hiểu sai đề xuất của Iran và phóng đại mối đe dọa hạt nhân của Teheran khi đánh đồng việc làm giàu uranium ở mức hạn chế với khả năng chế tạo vũ khí hạt nhân trong tương lai gần.
Nước ngoài, đối tác buộc phải thích nghi với cơ chế ngoại giao mới của chính quyền Trump và bỏ qua các kênh truyền thống ?
Hơn một năm sau khi Donald Trump bắt đầu nhiệm kỳ thứ hai, quyền lực và thông tin trong chính sách đối ngoại Mỹ ngày càng tập trung vào một số ít đặc phái viên và người thân cận với tổng thống. Theo Reuters, nhiều đồng minh và chính phủ nước ngoài hiện bỏ qua các đại sứ quán Mỹ để tìm cách tiếp cận trực tiếp vòng trong của Trump qua các kênh bí mật, không chính thức.
Hàn Quốc, khi phản đối mức thuế 25% của Mỹ, đã bỏ qua các nhà đàm phán thương vại mà tìm cách xây dựng quan hệ với chánh văn phòng Nhà Trắng Susie Wiles, người được xem là có thể giải thích chính xác ý định thực sự của Trump. Nhật Bản cũng sử dụng các kênh tương tự. Cựu thủ tướng Shigeru Ishiba cho biết Tokyo đã dựa vào Masayoshi Son – nhà sáng lập SoftBank và bạn chơi golf của Trump – như một trung gian bí mật để tiếp cận tổng thống Mỹ. Tương tự, trong quan hệ Mỹ – Trung, nhiều vấn đề ngoại giao quan trọng được David Perdue trao đổi trực tiếp với Trump qua điện thoại, trong khi ngay cả các nhà ngoại giao cấp cao của Mỹ cũng bị gạt khỏi quá trình này, theo tường thuật của ba nhà ngoại giao Mỹ.
Wolfgang Ischinger, cựu đại sứ Đức tại Washington, nhận định chính sách đối ngoại hiện nay của Mỹ phản ánh sự tập trung quyền lực mạnh mẽ vào cá nhân Trump. Ông cho rằng tổng thống « có thể đưa ra quyết định rất nhanh, đôi khi chỉ sau một đêm hoặc trong một cuộc họp chính thức, đôi khi thì không. Điều đó rất khác biệt, và tôi không chắc cách thức ra quyết định của Trump có thực sự bảo đảm cho những quyết định đúng đắn hay không ».
Ông Trump cũng làm thay đổi các chuẩn mực ngoại giao truyền thống bằng những tuyên bố cứng rắn và đe dọa không chỉ với đối thủ như Iran mà cả đồng minh như Canada, Đan Mạch hay Liên Minh Bắc Đại Tây Dương NATO. Điều này khiến nhiều chính phủ lúng túng trong cách phản ứng, vì phản bác công khai có thể làm căng thẳng leo thang. Và bài học rút ra : Im lặng có thể là phản ứng an toàn nhất đối với những lời đe dọa cực đoan nhất của Trump. Theo một số nhà ngoại giao châu Âu, chiến lược hiệu quả nhất hiện nay là « phương pháp Merkel » – giữ im lặng trước các phát ngôn gây sốc nhưng vẫn kiên quyết bảo vệ lợi ích quốc gia.
Theo giáo sư lịch sử quốc tế Margaret MacMillan, Đại học Oxford, dưới thời Trump, ngoại giao truyền thống – dựa trên xây dựng quan hệ, tìm kiếm thỏa hiệp và ngăn ngừa xung đột – đang trở nên khó vận hành như trước.
Đọc thêm Chấn động ngoại giao Hoa Kỳ : Đặc sứ Mỹ cố vấn cho điện Kremlin bảo vệ lợi ích của nước Nga
Tại Davos, tổng thống Pháp kêu gọi « tôn trọng pháp quyền » hơn là sự « thô bạo »
Nhà Trắng : Tổng thống Trump đang cân nhắc “mọi lựa chọn” để có Groenland, kể cả quân sự
Hòa bình cho Gaza và lợi ích của gia đình Trump : Một công đôi việc
Mỹ : Nghị sĩ Dân Chủ cảnh báo tổng thống Trump về việc triệu hồi hàng loạt đại sứ