Thông tin hành lang về khả năng Mỹ và Iran công bố dự thảo thỏa thuận ngừng bắn do Pakistan làm trung gian đang đẩy bầu không khí chính trị tại Washington và thị trường tài chính toàn cầu vào trạng thái hồi hộp cực độ. Phản ứng tích cực của thị trường chủ yếu đến từ tâm lý giải tỏa ngắn hạn khi nguy cơ một cuộc chiến tranh tổng lực làm gián đoạn nguồn cung dầu mỏ tạm thời được đẩy lùi.
Tuy nhiên, giới phân tích địa chính trị kỳ cựu và các nhà quan sát độc lập lại nhìn thấy một bức tranh đáng lo ngại hơn nhiều đằng sau các điều khoản cốt lõi này. Dưới đây là bài bình luận chính luận, phân tích sâu sắc về bản chất của dự thảo thỏa thuận dành cho Vietnamweek.net:
GÓC NHÌN VIETNAMWEEK: THỎA THUẬN MỸ–IRAN – “LÀN RANH ĐỎ” BỊ BỎ NGỎ VÀ CÁI BẪY CHIẾN THUẬT CỦA TEHRAN
Thông tin về một dự thảo thỏa thuận ngừng bắn sắp được công bố trong vài giờ tới đang làm hạ nhiệt những cái đầu nóng tại Trung Đông sau hơn 80 ngày giao tranh ác liệt. Việc thị trường chứng khoán và giá dầu phản ứng tích cực là điều dễ hiểu, nhưng đối với giới quan sát chiến lược, đây có thể là một “chiến thắng địa chính trị quan trọng” của Tehran và là một canh bạc đầy rủi ro của chính quyền Donald Trump.
1. Cái bẫy “Đặt hồ sơ hạt nhân ra ngoài rìa”
Điểm đáng chú ý và cũng là sai lầm chiến lược lớn nhất của Washington nếu dự thảo này được ký kết chính là việc Iran đã thành công trong việc tách biệt hồ sơ hạt nhân ra khỏi thỏa thuận ngừng bắn.
Trước đó, cả Tổng thống Trump lẫn Phó Tổng thống JD Vance đều khẳng định mục tiêu cốt lõi của Mỹ là “Zero Enrichment” (Iran phải chấm dứt hoàn toàn việc làm giàu Uranium). Tuy nhiên, bằng cách đẩy vấn đề hạt nhân vào mục “đàm phán các vấn đề còn lại trong vòng 7 ngày”, Iran đã thực hiện xuất sắc chiến thuật trì hoãn. Trong thế giới ngoại giao, “7 ngày” chỉ là cái cớ để kéo dài thời gian. Khi súng đã im tiếng và lệnh trừng phạt được nới lỏng từng bước, Mỹ sẽ mất đi đòn bẩy quân sự trực tiếp để ép Iran nhượng bộ về hạt nhân.
2. Ai đang nắm cán dao tại eo biển Hormuz?
Nhìn vào điều khoản “Bảo đảm tự do hàng hải qua Vịnh Ba Tư và eo biển Hormuz”, có vẻ như Mỹ đã đạt được mục đích khai thông lộ trình năng lượng thế giới. Nhưng thực tế lại chứng minh điều ngược lại: Iran mới là bên đang bình thường hóa quyền kiểm soát tại “yết hầu” này.
Các báo cáo tình báo và thực địa cho thấy, trong suốt thời gian ngừng bắn tạm thời vừa qua, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) đã âm thầm thiết lập một “hệ thống quá cảnh đa tầng” tại Hormuz. Họ ưu tiên cho tàu của các đồng minh chiến lược như Nga và China, trong khi ép buộc các quốc gia phương Tây phải ký thỏa thuận song phương hoặc đóng những khoản “phí giao thông” lên tới $150.000 USD cho mỗi lượt qua lại. Bằng cách chấp nhận một thỏa thuận ngừng bắn mà không giải quyết triệt để sự hiện diện áp đặt của Iran tại Hormuz, Mỹ vô hình trung đã thừa nhận vị thế “người gác cổng” thực tế của Tehran tại đây.
3. Chiến lược “Nghỉ giữa hiệp” để phục hồi kinh tế và quân sự
Đối với Iran, thỏa thuận này không phải là sự đầu hàng, mà là một “khoảng lặng chiến lược” (Strategic Pause) cần thiết.
-
Về quân sự: Tình báo Mỹ thừa nhận ngành công nghiệp quốc phòng của Iran đang phục hồi và tái thiết nhanh hơn dự kiến. Việc ngừng bắn ngay lập tức giúp họ có thời gian sửa chữa các cơ sở hạ tầng bị không kích, bổ sung kho tên lửa hành trình và drone cảm tử – những vũ khí đã chứng minh được hiệu quả khi đối đầu với các hệ thống phòng thủ tiên tiến như F-35 của Mỹ và Israel.
-
Về kinh tế: Việc nới lỏng trừng phạt từng bước sẽ bơm một lượng “oxy” tài chính quan trọng vào nền kinh tế đang kiệt quệ của Iran, xoa dịu những bất ổn xã hội trong nước và củng cố quyền lực cho phe bảo thủ tại Tehran.
4. Rủi ro lớn cho đồng minh và sự mâu thuẫn trong nội bộ Mỹ
Một thỏa thuận “bỏ lửng” vấn đề hạt nhân và proxy (lực lượng ủy nhiệm) chắc chắn sẽ vấp phải sự phản đối giận dữ từ Israel. Đã có những rò rỉ về cuộc điện thoại nảy lửa và căng thẳng giữa ông Trump và Thủ tướng Netanyahu về chiến lược đối phó với Iran. Israel lo ngại rằng Mỹ đang rút lui quá sớm khi chưa bẻ gãy được “Trục kháng cự” của Iran tại Lebanon và Yemen.
Bên cạnh đó, tại chính trường Washington, Ngoại trưởng Marco Rubio dù ca ngợi “dấu hiệu tốt” của ngoại giao nhưng vẫn cảnh báo “các phương án khác vẫn nằm trên bàn”. Phe diều hâu tại Quốc hội Mỹ sẽ không ngồi yên nhìn ông Trump ký một bản thỏa thuận bị coi là “yếu thế” trước Iran, đặc biệt là ngay sau vụ bê bối Bộ Tư pháp lập quỹ đen 1,776 tỷ USD để đền bù chính trị trong nước.
Lời kết của Vietnamweek.net: Thị trường tài chính có thể hân hoan trước một nền hòa bình ngắn hạn, nhưng lịch sử Trung Đông đã chứng minh những thỏa thuận vội vã, thiếu các cam kết ràng buộc cốt lõi thường là bước đệm cho một cuộc xung đột lớn hơn. Khi Iran đã phục hồi được kinh tế và củng cố xong lực lượng quân sự mà không bị trói buộc về hạt nhân, Washington sẽ sớm nhận ra họ đã trao cho đối phương cả thời gian lẫn không gian chiến lược – những thứ không thể mua lại được bằng tiền.