Sự thể chế hóa quyền kiểm soát của Iran chống lại trật tự tự do hàng hải quốc tế.

Eo biển Hormuz – huyết mạch năng lượng toàn cầu nơi trung chuyển gần 20% lượng dầu mỏ và khí hóa lỏng (LNG) thế giới – đang trở thành tâm điểm của một cuộc khủng hoảng địa chính trị nghiêm trọng nhất kể từ cuộc khủng hoảng dầu mỏ thập niên 1970. Sau khi xung đột quân sự trực tiếp nổ ra vào đầu năm nay giữa Mỹ – Israel và Iran, cục diện tại Hormuz đã không còn là một cuộc tranh chấp giao thông đường biển thông thường, mà đã dịch chuyển sang một trạng thái “bình thường mới” đầy nguy hiểm: Sự thể chế hóa quyền kiểm soát của Iran chống lại trật tự tự do hàng hải quốc tế.

Dưới đây là bài phân tích sâu về toàn cảnh cục diện chính trị, pháp lý và kinh tế đang diễn ra tại eo biển chiến lược này.

1. Bản chất cuộc khủng hoảng: Từ phong tỏa quân sự đến “Thể chế hóa thu phí”

Nếu như vào giai đoạn đầu của cuộc chiến (tháng 2 và tháng 3), Iran chọn cách đóng cửa eo biển bằng vũ lực để trả đũa các cuộc không kích của Mỹ và Israel, thì hiện nay, chiến lược của Tehran đã tinh vi hơn rất nhiều. Iran không còn chặn hoàn toàn dòng chảy thương mại, mà chuyển sang thương mại hóa và hợp pháp hóa quyền kiểm soát.

• Cơ chế PGSA (Cơ quan Quản lý Eo biển Ba Tư): Iran đã thành lập cơ quan này để áp đặt các quy định hành chính và kỹ thuật lên tất cả tàu thuyền qua lại. Tàu thương mại muốn đi qua vùng biển hẹp này (rộng chỉ khoảng 39 km ở điểm hẹp nhất) phải khai báo thông tin, nhận sự phê duyệt của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC).

• Hệ thống thu phí (Tolling System) triệu đô: Iran đang áp đặt mức phí quá cảnh (transit fees/protection fees) cực kỳ đắt đỏ, có trường hợp lên tới 1 đến 2 triệu USD cho mỗi tàu để đổi lấy quyền “bảo an” và đi qua an toàn.

• Lôi kéo Oman để tạo tính chính danh: Tehran đang tích cực đàm phán với Oman – quốc gia đồng sở hữu chủ quyền lãnh hải đối với Eo biển Hormuz – để thiết lập một cơ chế thu phí cố định mang tính lâu dài dưới danh nghĩa “góp quỹ đảm bảo an ninh hàng hải khu vực”. Nếu Oman đồng ý, Iran sẽ biến một biện pháp cưỡng chế tạm thời trong chiến tranh thành một quyền chủ quyền hợp pháp lâu dài, trực tiếp thách thức luật pháp quốc tế (Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển – UNCLOS).

2. Phản ứng của các bên và sự rạn nứt trong liên minh phương Tây

Chiến lược “thu phí” này của Iran đang đặt Mỹ và các đồng minh vào thế cờ vô cùng hóc búa, làm bộc lộ những rạn nứt sâu sắc về lợi ích kinh tế lẫn chiến lược quân sự.

Mỹ: Coi hệ thống thu phí là “Lằn ranh đỏ” ngoại giao

Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio vừa đưa ra tuyên bố đanh thép rằng Washington coi việc Iran thu phí tại Hormuz là “hoàn toàn bất hợp pháp” và là mối đe dọa với toàn cầu. Mỹ đặt điều kiện tiên quyết: Iran phải gỡ bỏ hoàn toàn hệ thống này thì một thỏa thuận hòa bình/ngoại giao nhằm chấm dứt chiến tranh mới có thể khả thi.

• Tổng thống Donald Trump đã cảnh báo các tập đoàn vận tải biển quốc tế rằng việc trả tiền phí cho Iran sẽ kích hoạt các biện pháp trừng phạt thứ cấp (secondary sanctions) nghiêm khắc từ Bộ Tài chính Mỹ (OFAC).

• Tuy nhiên, Washington đang đứng trước áp lực lớn khi các phương án quân sự nhằm “mở cửa eo biển bằng vũ lực” không mang lại hiệu quả tuyệt đối, do rủi ro tên lửa và UAV của Iran có thể vô hiệu hóa bất kỳ hạm đội nào trong không gian hẹp của vùng Vịnh.

Châu Âu và NATO: Tiến thoái lưỡng nan vì kiệt quệ kinh tế

Các quốc gia châu Âu hiện là bên chịu tổn thất trực tiếp nhất từ cuộc khủng hoảng năng lượng do chuỗi cung ứng qua Hormuz bị bóp nghẹt. Giá dầu neo cao làm lạm phát phi mã tại EU.

• Sự rạn nứt nội bộ NATO: Mỹ đang gây áp lực buộc các đồng minh châu Âu phải cho phép sử dụng các căn cứ quân sự hải ngoại để phục vụ chiến dịch răn đe chống Iran. Tuy nhiên, một số thành viên (như Tây Ban Nha) đã thẳng thừng từ chối.

• Tâm lý phản kháng: Nhiều nước EU và NATO cho rằng cuộc khủng hoảng này bắt nguồn từ các quyết định đơn phương của Washington (rút khỏi JCPOA trước đây và các hành động quân sự đơn phương đầu năm nay mà không tham vấn đồng minh). Do đó, châu Âu rất ngần ngại trong việc đứng ra “gánh vác” chi phí quân sự hay đổ máu cho một cuộc chiến không thuộc điều khoản phòng thủ tập thể (Điều 5) của NATO.

Các cường quốc khác: Ngoại giao chọn lọc

Trong khi phương Tây bị bế tắc, Iran đang áp dụng chính sách phân hóa đối xử. Các tàu hàng thuộc các quốc gia duy trì quan hệ tốt với Tehran như Nga hoặc Trung Quốc được cho là nhận được các cơ chế miễn trừ hoặc ưu đãi thuế phí đặc biệt từ PGSA. Điều này tạo ra một “eo biển hai lối đi” (bifurcating strait), gián tiếp phá vỡ thế bao vây cô lập kinh tế mà Mỹ muốn áp đặt lên Iran.

3. Hệ lụy địa chính trị và Kinh tế toàn cầu

Cục diện tại eo biển Hormuz hiện tại không còn là một cuộc khủng hoảng ngắn hạn mà đang định hình lại cấu trúc an ninh quốc tế:

• Đòn giáng vào tự do hàng hải toàn cầu: Nếu thế giới chấp nhận để Iran thiết lập tiền lệ thu phí tại một eo biển quốc tế, trật tự hàng hải dựa trên luật pháp quốc tế sẽ sụp đổ. Nó sẽ tạo ra tiền lệ xấu cho các quốc gia khác đang nắm giữ các eo biển chiến lược trên thế giới (như eo biển Malacca, Bab-el-Mandeb hay Biển Đen) tiến hành các biện pháp áp đặt tương tự để tống tiền quốc tế.

• Khủng hoảng lạm phát kéo dài: Việc hơn 2.000 tàu thuyền bị kẹt hoặc phải chọn giải pháp “đi đêm” (chạy tắt định vị – đi tối) làm chi phí bảo hiểm tăng vọt, đẩy giá năng lượng và hàng hóa toàn cầu vào một chu kỳ bất ổn mới.

• Thách thức cho vai trò bảo an của Mỹ: Việc các quốc gia vùng Vịnh Arab (như Saudi Arabia, UAE) nhìn thấy Mỹ bất lực trong việc bảo vệ dòng chảy tự do tại Hormuz đang làm xói mòn nghiêm trọng các cam kết an ninh của Washington tại Trung Đông, thúc đẩy các nước này tìm kiếm các giải pháp ngoại giao độc lập với cả Iran lẫn Trung Quốc.

Kết luận

Eo biển Hormuz hiện tại là một “bàn cờ thế” mà ở đó không bên nào có lợi thế tuyệt đối. Iran có lợi thế địa lý và quân sự tại chỗ nhưng đang vắt kiệt nền kinh tế vốn đã rách nát vì chiến tranh. Mỹ sở hữu sức mạnh toàn cầu nhưng thiếu sự đồng thuận từ các đồng minh châu Âu và đang đối mặt với nguy cơ sa lầy.

Lời cảnh báo của Ngoại trưởng Marco Rubio cho thấy Mỹ đang tìm một lối thoát ngoại giao thông qua trung gian (như Pakistan) để tiến tới một “thỏa thuận tốt”. Tuy nhiên, chừng nào Iran còn coi quyền kiểm soát kinh tế tại Hormuz là quân bài chiến lược để sinh tồn và mặc cả, thì ngòi nổ tại vùng Vịnh vẫn sẽ là mối đe dọa thường trực đối với nền hòa bình và ổn định kinh tế thế giới.