Bài phân tích của
Stephen Collinson
Iran dường như đang dùng chính chiêu bài của Donald Trump để đối phó lại ông.
Hôm thứ Hai, Tổng thống phàn nàn rằng không thể tin tưởng Cộng hòa Hồi giáo sẽ tuân thủ thỏa thuận, đồng thời chỉ trích giới lãnh đạo nước này về một hành động vốn là “thương hiệu” của chính ông.
“Đó là một thỏa thuận đã chốt xong, rồi họ lại phá vỡ nó. Họ lúc nào cũng phá vỡ thỏa thuận,” ông nói với đài Fox News khi đề cập đến bản ghi nhớ (MOU) từng tạm thời chấm dứt cuộc chiến. Trump dường như không nhận ra sự trớ trêu trong lời chỉ trích của mình, xét đến thói quen rút khỏi hàng loạt thỏa thuận quốc tế, bao gồm cả Hiệp định Khí hậu Paris (hai lần). Một số nhà phê bình cho rằng tình thế khó khăn hiện nay của Mỹ bắt nguồn từ quyết định trong nhiệm kỳ đầu của Trump về việc hủy bỏ thỏa thuận thời Obama nhằm hạn chế chương trình hạt nhân của Iran.
Sau đó cùng ngày, trong tâm trạng bực bội, Trump tuyên bố sẽ áp đặt mức phí riêng đối với các tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz. Iran — với giọng điệu đầy mỉa mai — đã nhanh chóng đưa ra mức giá “hời” hơn cả tác giả cuốn “Nghệ thuật Đàm phán” (Art of the Deal).
“Tổng thống Mỹ hoàn toàn đúng,” Ngoại trưởng Abbas Araghchi viết trên mạng xã hội X, lập luận rằng Trump đã hợp thức hóa quan điểm của Tehran về việc thu phí đi qua tuyến đường thủy huyết mạch này. Ông Araghchi nói thêm đầy ẩn ý: “Tất nhiên mức 20% là quá cao. Chúng tôi sẽ đưa ra mức phí hợp lý.”
Trump đang nhận ra rằng Iran là đối thủ đàm phán rất cứng rắn và có cách hiểu riêng về nội dung bản ghi nhớ. Và ông vẫn chưa giải thích rõ ràng cho người dân Mỹ lý do tại sao ông lại khơi lại cuộc chiến mà trước đó ông từng nhiều lần tuyên bố đã thắng lợi.
Chỉ vài tuần sau khi tuyên bố rằng bản ghi nhớ (MOU) được ký kết đầy phô trương kia đồng nghĩa với việc chấm dứt vĩnh viễn chương trình hạt nhân của Iran và mang lại hòa bình cho Trung Đông lần đầu tiên sau 3.000 năm, ông đã thay đổi giọng điệu. Trong chương trình phát thanh của Hugh Hewitt hôm thứ Hai, Trump nói rằng thỏa thuận đó chỉ là một “phép thử” mà Iran đã thất bại và “không có nhiều ý nghĩa.”
Trước đây, những người ủng hộ có thể lập luận rằng những mâu thuẫn gay gắt trong hành động của Trump là bằng chứng cho thấy ông đang chơi một ván cờ ngoại giao đa chiều phức tạp. Còn giờ đây, ở kịch bản tốt nhất, ông cũng chỉ đang rơi vào thế bế tắc.
Trump không thể thay đổi thực tế của cuộc chiến.
T
Bản ghi nhớ (MOU) đã đổ vỡ vì Iran hành động nhằm bảo vệ thắng lợi lớn nhất của mình trong cuộc chiến: quyền kiểm soát thực tế đối với eo biển này. Điều này củng cố một thực tế khắc nghiệt đối với Mỹ: Bất chấp mọi lời đe dọa và sức mạnh quân sự của ông Trump, Tehran vẫn là bên chi phối cục diện của cuộc đối đầu. Và phương trình định hình cuộc chiến vẫn không thay đổi: Cộng hòa Hồi giáo đang tận dụng lợi thế địa lý cùng sự hiểu biết thấu đáo về nguồn lực hạn chế của chính mình để vượt mặt đối thủ là một siêu cường.
Cuộc đọ sức về ý chí mới này một phần bắt nguồn từ việc chính quyền vội vã đàm phán một bản ghi nhớ có ngôn từ thiếu chính xác. Đội ngũ đàm phán xuất thân từ lĩnh vực bất động sản của ông Trump, dưới sự dẫn dắt của Phó Tổng thống JD Vance, dường như đã bỏ qua điều mà các nhà phê bình am hiểu lịch sử và ngoại giao nhận ra ngay lập tức: rằng Iran sẽ tận dụng văn bản này để giành lấy lợi thế mới.
Ví dụ, thỏa thuận yêu cầu Tehran “thu xếp” cho tàu thuyền thương mại qua lại eo biển một cách tự do và an toàn trong vòng 60 ngày, đồng thời yêu cầu nước này phối hợp với Oman để “xác định cơ chế quản lý và các dịch vụ hàng hải trong tương lai” tại eo biển. Nhìn bề ngoài, điều này mang lại cho Mỹ những gì họ muốn — sự vận hành bình thường của eo biển. Tuy nhiên, Iran dường như coi đó là sự xác nhận rằng họ sẽ kiểm soát tuyến đường thủy này sau khi đạt được thỏa thuận chính thức lâu dài. Do đó, không có gì ngạc nhiên khi họ đang đấu tranh để định hình lại hiện trạng mới.
Sai lầm này càng làm trầm trọng thêm một sai lầm trước đó: việc không lường trước được rằng Iran sẽ đóng cửa eo biển ngay từ đầu. Việc vấn đề này vẫn tồn tại một tháng sau khi bản ghi nhớ được thông qua cho thấy mốc thời gian 60 ngày để đạt được thỏa thuận toàn diện — bao gồm cả vấn đề chương trình hạt nhân của Iran — là phi thực tế một cách nực cười.
Những khó khăn của chính quyền trong việc buộc Iran thay đổi hành vi đã làm gia tăng những câu hỏi về việc ông Trump tái khởi động chiến tranh.
Chẳng hạn, liệu có cơ sở nào để tin rằng các cuộc tấn công vào mục tiêu của Iran và việc ông Trump tái áp đặt lệnh phong tỏa hải quân sẽ thành công hơn trong việc thay đổi toan tính của giới lãnh đạo mới tại Iran so với trước đây hay không? Suy cho cùng, Iran chỉ cần vài quả tên lửa và máy bay không người lái là đủ để đóng cửa eo biển một lần nữa.
Và liệu những chi phí kinh tế đang leo thang nhanh chóng — giá dầu thô và dầu diesel kỳ hạn đã tăng vọt vào thứ Hai — có một lần nữa thuyết phục Tổng thống phải nhượng bộ để tránh cái giá phải trả về mặt chính trị và kinh tế mà chính ông từng thẳng thắn tuyên bố vào tháng trước là mình không sẵn sàng gánh chịu?
Tại sao vẫn có thể tránh được một cuộc chiến tranh toàn diện
Một lý do để hy vọng là các cuộc đụng độ mới có thể cho thấy Mỹ và Iran đang tìm cách củng cố cách hiểu riêng của họ về bản ghi nhớ (MOU), nhằm tạo tiền đề cho các nỗ lực ngoại giao trong tương lai.
Ví dụ, ông Trump không hề tỏ ý sẵn sàng chấp nhận cái giá có thể rất đắt về mặt thương vong cho phía Mỹ nếu tấn công chiếm đóng trung tâm sản xuất dầu mỏ của Iran tại đảo Kharg — một phương án khả thi để khẳng định ưu thế của Mỹ. Ngược lại, một số tổng thống Mỹ thời hiện đại khác, bao gồm Lyndon Johnson và George W. Bush, từng leo thang các cuộc chiến vốn dĩ đang ở thế bế tắc.
Và không giống như người bạn là Tổng thống Nga Vladimir Putin, Tổng thống Mỹ đã không phản ứng trước sự bẽ bàng về mặt chiến lược — trong một cuộc chiến mà đối thủ bị đánh giá thấp — bằng cách phát động chiến tranh tổng lực nhắm vào dân thường. Thảm kịch thực sự đã xảy ra vào giai đoạn đầu cuộc chiến khi một cuộc tấn công sai lầm của Mỹ đánh trúng một trường học ở Iran, khiến 168 trẻ em và 14 giáo viên thiệt mạng, theo số liệu từ giới chức Iran. Ngoài ra, tổng số thương vong dân sự do các cuộc tấn công gây ra vẫn chưa được xác định đầy đủ.
Tuy nhiên, ông Trump đã không thực hiện các lời đe dọa trước đó về việc nhắm mục tiêu vào cơ sở hạ tầng như cầu cống và nhà máy điện — những hành động sẽ gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống dân thường. Về phía Iran, nước này cũng tự đặt ra giới hạn cho sự leo thang căng thẳng khi thực hiện các biện pháp đáp trả nhắm vào các căn cứ của Mỹ trong khu vực hoặc các nước láng giềng vùng Vịnh.
Trong khi đó, diễn biến trên chiến trường hiện nay cho thấy một cuộc xung đột đang âm ỉ hơn là bùng phát dữ dội ngoài tầm kiểm soát.
“Tôi cho rằng vẫn còn dư địa cho ngoại giao, bất chấp việc Mỹ mở rộng tấn công Iran (và) các hành động đáp trả của Iran,” Danny Citrinowicz, nhà nghiên cứu cấp cao thuộc Chương trình Iran và Trục Shiite tại Viện Nghiên cứu An ninh Quốc gia Israel, chia sẻ với Becky Anderson của đài CNN trong chương trình “Connect the World”. Tuy nhiên, ông nói thêm: “Tình hình có thể vượt khỏi tầm kiểm soát và leo thang, bởi khi các cuộc tấn công qua lại diễn ra hàng ngày, hàng đêm, thì chắc chắn rất khó để duy trì các ‘luật chơi’ đã định.”
Và ngay cả khi ngọn lửa xung đột mới này chỉ âm ỉ chưa bùng phát dữ dội, ông Trump vẫn phải giải quyết một vấn đề mà ông đã loay hoay tìm cách xử lý suốt gần năm tháng qua nhưng chưa thành công.
Làm thế nào để ông rút khỏi cuộc chiến này?
Nguồn : CNN