Quân đội là đối tượng chủ yếu của các thanh trừng trong nội bộ chế độ Trung Quốc, theo chủ trương của ông Tập Cận Bình từ nhiền năm nay. Quy mô thanh trừng đạt đến mức chưa từng có kể từ thời Mao Trạch Đông. Vì sao lãnh đạo Trung Quốc tiến hành không khoan nhượng các thanh trừng, bao gồm việc loại bỏ cả những người được coi là thân cận nhất ?
Hôm nay, 26/10/2026, đảng Cộng Sản Trung Quốc họp hội nghị Ban Chấp hành Trung ương, chuyên về các vấn đề nội bộ trong đảng. Theo giới quan sát, tướng Trương Hựu Hiệp (Zhang Youxia ), 76 tuổi, nhân vật số hai trong Quân ủy Trung ương Trung Quốc, tức cơ quan phụ trách Quân đội của đảng Cộng Sản, dự kiến sẽ bị trục xuất vĩnh viễn khỏi Quân đội và đảng Cộng sản.
Tướng Trương Hựu Hiệp thuộc nhóm ‘‘hồng nhị đại’’, tức con cháu các lãnh đạo cách mạng thế hệ đầu, giống như Tập Cận Bình. Tướng Trương, cùng quê Thiểm Tây với lãnh đạo họ Tập, có cha là người đồng ngũ với Tập Trọng Huân, cha của ông Tập Cận Bình, trong Quân đoàn Đông Bắc thuộc Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc thời kỳ trước khi đảng Cộng sản giành được chính quyền. Việc Trương Hựu Hiệp là một chỉ huy hiếm hoi có kinh nghiệm chiến trường, từng tham gia cuộc chiến Trung–Việt năm 1979, đã mang lại cho viên tướng này một uy tín và tầm ảnh hưởng đáng kể.
Từ cuối năm 2025, tướng Trương không còn xuất hiện trước công chúng. Việc một viên tướng có vị thế như Trương Hựu Hiệp bị hạ bệ đã gây bất ngờ ngay cả trong giới chuyên gia hiểu biết nhiều về nội tình Trung Quốc. Về mặt chính thức, Trương Hựu Hiệp bị cáo buộc ‘‘tham nhũng’’, một tội danh rất thường được sử dụng để loại trừ người không cùng phe cánh trong Đảng, tuy nhiên, nhiều câu hỏi đặt ra về những nguyên nhân thực sự đằng sau quyết định này.
Thanh trừng chưa từng có kể từ thời Mao
Tướng Trương chỉ là một trong số các tướng lĩnh cấp cao Trung Quốc bị thanh trừng. Theo chuyên gia về Trung Quốc đương đại, Emmanuel Véron, được nhật báo Pháp La Croix dẫn lại, chiến dịch thanh trừng do lãnh đạo tối cao họ Tập khởi xướng là ‘‘chưa từng có tiền lệ từ thời Mao, không chỉ về quy mô mà cả về cấp bậc của những người bị động đến’’. Trong ba năm qua, theo thống kê của viện tư vấn Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS), Mỹ, trong số 47 tướng lĩnh đương nhiệm hồi năm 2022, 41 người đã bị thanh trừng hoặc không còn xuất hiện trước công chúng.
Trong bảy thành viên của Quân ủy Trung ương Trung Quốc, ngoài tướng Trương còn có bốn người khác bị loại trừ. Cơ quan có thẩm quyền cao nhất với Quân đội tại Trung Quốc, nay chỉ còn lại hai người, gồm chủ tịch Tập Cận Bình và thượng tướng Trương Thăng Dân (Zhang Shengmin).
Nguy cơ đảo chính và tham nhũng : Hoài nghi cao độ với quân đội
Có ba lý do chính được giới quan sát nêu bật để giải thích vì sao Tập Cận Bình thanh trừng nội bộ ở tầm mức chưa từng có. Thứ nhất là lo ngại về nguy cơ quân đội chống lại đảng Cộng Sản. Chuyên gia Kerry Brown, giám đốc Viện Nghiên cứu Trung Quốc thuộc Đại học King’s College London, Vương quốc Anh, lưu ý chiến dịch thanh trừng quyết liệt này diễn ra ‘‘trong bối cảnh tình hình quốc tế khó khăn, nền kinh tế Trung Quốc căng thẳng và những tin đồn về tình trạng sức khỏe của Tập Cận Bình’’. Theo chuyên gia này, ‘‘đảng Cộng Sản vẫn còn ghi nhớ mưu toan đảo chính quân sự ở Liên Xô vào thời chế độ sụp đổ. Một trong những mục tiêu của Đảng là quân đội không bao giờ được trở thành một quyền lực đối trọng’’.
Lý do thứ hai là tình trạng tham nhũng phổ biến trong Quân đội, khiến sức chiến đấu suy giảm. Theo Kerry Brown, ‘‘tham nhũng trong quân đội là một vấn đề có thật. Và nếu Quân đội Giải phóng Nhân dân được hưởng những khoản tăng ngân sách khổng lồ, điều này dễ tạo mảnh đất cho tham nhũng, với hệ quả là năng lực của Quân đội thường xuyên không đáp ứng trông đợi trong các cuộc diễn tập’’. Viện tư vấn Mỹ CSIS cũng cùng nhận định : ‘‘Quy mô của cuộc thanh trừng cho thấy bất mãn về năng lực của giới lãnh đạo Quân đội có thể là một yếu tố quan trọng trong tính toán của ông Tập Cận Bình’’.
Nhà chính trị học Thomas J. Christensen, nguyên phó trợ lý ngoại trưởng Mỹ phụ trách các vấn đề Đông Á và Thái Bình Dương, tổng hợp vấn đề, ‘‘tướng Trương bị coi là người bất trung với ông Tập Cận Bình, trong cả hai trường hợp, hoặc trở thành mối đe dọa chính trị trực tiếp, hoặc đã không có đủ nỗ lực trong hành động’’. Tướng Trương không chỉ bị buộc tội tham nhũng, vi phạm kỉ luật Đảng, mà còn bị khép tội trực tiếp thách thức quyền lãnh đạo tối cao, ‘‘làm suy yếu hệ thống trách nhiệm tối cao thuộc về chủ tịch Quân ủy Trung ương’’, theo một bài xã luận của báo Quân đội Trung Quốc.
Bất đồng sâu sắc về chiến lược với Đài Loan
Lý do thứ ba liên quan đến quyền chỉ đạo chiến lược đối với Quân đội của lãnh đạo Đảng. Hạ bệ các lãnh đạo cao cấp nhất trong Quân đội, mục tiêu của ông Tập, khi phát đi tín hiệu rõ ràng ‘‘không ai, kể cả ở cấp cao nhất, được an toàn’’, là để bảo đảm ‘‘sự trung thành tuyệt đối’’ của Quân đội với lãnh đạo tối cao, theo chuyên gia Emmanuel Véron.
Đài Loan có thể là một lĩnh vực mà lãnh đạo tối cao Trung Quốc cảm thấy tuột khỏi tầm tay. Cựu cố vấn về Trung Quốc của Nhà Trắng, Matt Turpin, hồi đầu năm nay nêu giả thuyết về bất đồng sâu sắc của tướng Trương với chiến lược gia của Đảng, Vương Hỗ Ninh, được phân công phụ trách Đài Loan.
Một năm trước kỳ Đại hội đảng Cộng Sản Trung Quốc, dự kiến vào cuối năm 2027, Tập Cận Bình không ngừng tiến hành các thanh trừng, đặc biệt nhắm vào giới tướng lĩnh cao cấp, để thâu tóm trọn vẹn quyền lực. Quyền lực tập trung toàn bộ vào tay lãnh đạo tối cao để lại những hệ quả nào cho chế độ Trung Quốc ? Riêng về Đài Loan, một số chuyên gia cảnh báo, điều này có nhiều nguy cơ dẫn đến chỗ Quân đội Trung Quốc nhắm mắt thực thi các mệnh lệnh của lãnh đạo họ Tập bất chấp rủi ro đến mức nào.