Tạp chí Châu Á – RFI
Đằng sau hình tượng châm biếm và sức lan tỏa trên mạng xã hội là những nỗi bất bình sâu sắc về thất nghiệp, bất bình đẳng trong giáo dục và niềm tin vào các thể chế dân chủ. Vì sao một sáng kiến trực tuyến có thể chuyển hóa thành làn sóng huy động xã hội trên quy mô lớn ? Để hiểu thêm tình hình, RFI tiếng Việt phỏng vấn nhà xã hội học Floriane Zaslavsky.
Bà cũng là một nhà báo và là chuyên gia nghiên cứu về tác động của công nghệ số đối với các hoạt động đấu tranh xã hội và văn hóa ở Ấn Độ. Zaslavsky là tác giả cuốn sách « Forcer les portes de l’espace public. Comment le mouvement dalit investit les espaces numériques », tạm dịch là « Mở cánh cửa bước vào không gian công cộng. Phong trào Dalit và cách thức chiếm lĩnh không gian số » (NXB Presses des Mines, 2023).
RFI : Tại sao phong trào này lại có tên là Đảng Nhân Dân Con Gián ? Phong trào ra đời như thế nào và bằng cách nào một sáng kiến trên mạng xã hội lại trở thành một phong trào phản kháng tại Ấn Độ ?
Floriane Zaslavsky : Trước hết, về tên Đảng Nhân Dân Con Gián. Mọi chuyện bắt nguồn từ một lời xúc phạm của chánh án Tòa án Tối cao Ấn Độ, ông Souria Kant. Ông đã ví những thanh niên Ấn Độ thất nghiệp, những người theo ông là đã chuyển sang hoạt động đấu tranh xã hội và dành nhiều thời gian trên mạng xã hội, như những con gián, những loài ký sinh trùng. Chuyện này xẩy ra ngày 15/05/2026.
Ngay ngày hôm sau, một sinh viên Ấn Độ đang sống tại Mỹ đã lập một trang web, sau đó tạo các tài khoản Twitter và Instagram mang tên Cockroach Janata Party, tức là Đảng Nhân Dân Con Gián. Có thể thấy đây là cách chơi chữ, biến tấu từ tên gọi BJP, viết tắt của Bharatiya Janata Party, tức Đảng Nhân Dân Ấn Độ, đảng cầm quyền của thủ tướng Narendra Modi. Phong trào đã dựa vào chính tên gọi này để tạo ra tên của mình.
Trên trang web, người sáng lập phong trào đăng tải một bản tuyên ngôn của Đảng Nhân Dân Con Gián, cùng các tiêu chí gia nhập mang tính châm biếm, tự trào, khai thác những định kiến và lời xúc phạm mà chánh án Tòa án Tối Cao Ấn Độ đã đưa ra hôm trước đó. Các tiêu chí để gia nhập đảng Cockroach Janata Party là thất nghiệp, lười biếng và thường hiện diện trên mạng internet. Mọi chuyện bắt đầu như vậy, và cái tên của phong trào cũng xuất phát từ đó.
Những sinh viên khởi xướng phong trào là ai ?
Đây là điều thú vị. Sinh viên này tên là Abhijeet Dipke, và đang theo học ngành truyền thông chính trị. Anh hiểu rất rõ lĩnh vực này, bởi bản thân từng được đào tạo và hoạt động trong một phong trào chính trị khác của Ấn Độ, mang tên Aam Aadmi Party. Abhijeet Dipke từng phụ trách truyền thông trên các nền tảng mạng xã hội.
Vì vậy, có thể nói, thanh niên này rất thành thạo các phương thức hoạt động, đặc biệt là cách tận dụng và khai thác không gian số.
Điều này thể hiện rất rõ qua việc phong trào nhanh chóng được lan tỏa trên mạng nhờ nhiều meme (ý tưởng, biểu cảm, hình ảnh hoặc hành vi văn hóa được lan truyền nhanh chóng từ người này sang người khác, đặc biệt là qua môi trường Internet), đặc biệt với hình tượng linh vật là một con gián đeo kính râm. Bằng cách tận dụng những cách giao tiếp phổ biến trên mạng, tài khoản Instagram của phong trào đã nhanh chóng thành công. Chỉ trong vài ngày, tài khoản này đã có hàng chục triệu người theo dõi. Theo tôi nhớ, đến tháng 06/2026, con số này đã vượt quá 22 triệu, gần gấp đôi số người theo dõi tài khoản của đảng cầm quyền, vốn nổi tiếng về khả năng làm truyền thông rất mạnh.
Thêm một điểm về hình tượng con gián : chúng ta có thể thấy rõ đây là cách mà phong trào đảo ngược ý nghĩa của lời xúc phạm. Những người trẻ tuổi, có bằng cấp này đã biến lời miệt thị theo hướng có lợi cho họ, biến nó thành biểu tượng của chính mình, nhấn mạnh khả năng sinh tồn của loài gián trong những điều kiện khắc nghiệt nhất và khả năng chúng không bao giờ rời đi. Qua đó, chúng ta cũng thấy được sức nặng biểu tượng của hình ảnh con gián trong phong trào này.
Phong trào này cho chúng ta biết điều gì về những mối quan tâm và kỳ vọng của giới trẻ Ấn Độ ngày nay ?
Phong trào này nhắc chúng ta về những vấn đề có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với giới trẻ Ấn Độ có bằng cấp hiện nay, về sự công nhận giá trị bằng cấp của họ và khả năng họ được tiếp cận thị trường lao động. Những người trẻ này đòi hỏi cơ hội có một tương lai nghề nghiệp.
Xin nhắc lại, bên cạnh những lời xúc phạm của vị chánh án Tòa án Tối Cao như tôi vừa đề cập ở trên, sự kiện thực sự châm ngòi cho làn sóng phản kháng là việc hủy kỳ thi tuyển sinh y khoa cấp quốc gia vào đầu tháng 5, sau khi đề thi bị rò rỉ. Kỳ thi này dự kiến có hơn 2 triệu sinh viên tham dự. Đề thi bị rò rỉ, vì vậy kỳ thi buộc phải bị hủy bỏ. Trong những tuần tiếp theo, báo chí Ấn Độ ghi nhận gần một chục trường hợp thí sinh tự vẫn. Sự việc này cho thấy nhiều vấn đề bất cập đang tồn tại trong xã hội Ấn Độ hiện nay.
Các kỳ thi này, không chỉ tuyển sinh y khoa cấp quốc gia, mà cả các kỳ thi tuyển dụng vào bộ máy hành chính của Ấn Độ, đều có tính cạnh tranh cực kỳ cao. Đôi khi, gần một triệu người đăng ký dự thi nhưng chỉ có khoảng một trăm người trúng tuyển. Những vụ bê bối liên quan đến việc rò rỉ đề thi thường xuyên xảy ra ở cấp bang hoặc cấp liên bang. Điều này phản ánh những vấn đề liên quan đến tham nhũng.
Đối với những người trẻ chuẩn bị cho những kỳ thi tuyển này, thường thì cuộc sống của họ chỉ xoay quanh việc chuẩn bị, đôi khi kéo dài suốt nhiều năm. Gia đình họ đầu tư rất nhiều thời gian và tiền bạc vào quá trình ôn luyện này. Việc hủy kỳ thi vừa qua, theo một nghĩa nào đó, chính là giọt nước tràn ly, khiến những thanh niên này vùng lên phản kháng trước một Nhà nước không thực hiện những cam kết của mình.
Theo tôi, đó thực sự là cách chúng ta nên nhìn nhận phong trào này. Chính điều đó đã khiến các sinh viên yêu cầu ông Pradhan, bộ trưởng Giáo Dục, từ chức. Cuối cùng, ông ấy đã từ chức vào ngày 25/07.
Để có cái nhìn tổng quát hơn về vấn đề thất nghiệp tại Ấn Độ, quý vị có thể hình dung là quốc gia này hiện nay có dân số lên tới gần 1,5 tỷ người, mà có đến một nửa là dưới 31 tuổi. Số người có bằng cấp tại Ấn Độ đang tăng lên vô cùng nhanh chóng, mặc dù không phải bằng cấp nào cũng có giá trị như nhau. Tuy nhiên, xét theo tốc độ gia tăng này, Ấn Độ cần tạo ra khoảng 8 triệu việc làm mỗi năm để những người có bằng cấp có thể tìm được việc làm sau khi tốt nghiệp.
Thế nhưng, hiện nay, Ấn Độ còn cách rất xa mục tiêu đó. Những số liệu được công bố, tương đối mới, đặc biệt là số liệu của Tổ chức Lao động Quốc tế, cho thấy những người có bằng cấp chiếm tỷ lệ cao hơn hẳn trong nhóm người thất nghiệp tại Ấn Độ. Gần 40% những người có bằng cấp dưới 25 tuổi ở Ấn Độ đang thất nghiệp. Cũng cần nhấn mạnh rằng trong nhóm này phụ nữ chịu ảnh hưởng nặng nề hơn nam giới. Họ không được đại diện đầy đủ ở cấp lãnh đạo của Đảng Nhân Dân Con Gián, trong đội ngũ những người phát ngôn, nhưng chúng ta lại thấy họ xuất hiện rất đông trên đường phố, đặc biệt là tại Delhi, bởi họ là những người chịu tác động nghiêm trọng nhất. Phụ nữ chiếm gần ba phần tư số người trẻ có bằng cấp thất nghiệp tại Ấn Độ.
Đây thực sự là một vấn đề vô cùng cấp bách tại Ấn Độ hiện nay, thậm chí gần như là một quả bom nổ chậm đối với chính phủ nước này.
Về thành công của phong trào, trước hết là việc bộ trưởng từ chức. Bên cạnh đó, những yêu sách của giới trẻ đã tạo được tiếng vang và sức lan tỏa ở cả cấp quốc gia và quốc tế. Theo tôi, đây là hai trong số những thành công của phong trào cho đến thời điểm hiện tại.
Mạng xã hội đã góp phần như thế nào vào sự phát triển của phong trào này ?
Mạng xã hội đóng vai trò vô cùng quan trọng trong quá trình hình thành và phát triển của phong trào. Phong trào này cho thấy rằng những gì diễn ra trên mạng hiện nay, trong không gian số, hoàn toàn không tách rời những gì diễn ra trên đường phố, trong không gian đấu tranh thực tế. Hai không gian này có sự tương tác và củng cố lẫn nhau. Đây là điều chúng ta có thể quan sát rất rõ qua phong trào này.
Mạng xã hội đã tạo ra một không gian khuếch đại tiếng nói của phong trào và những yêu sách của phong trào ở cả cấp quốc gia và quốc tế, giúp phong trào thu hút sự chú ý rộng rãi. Mạng xã hội cũng tạo điều kiện thuận lợi cho việc tổ chức các hoạt động tập thể có sự phối hợp, không chỉ tại nhiều thành phố khác nhau ở Ấn Độ mà còn trên phạm vi quốc tế. Đồng thời, các nền tảng này cũng giúp ghi lại và lưu trữ những hoạt động tập thể đó.
Chẳng hạn, việc theo dõi các tài khoản khác nhau của Đảng Nhân Dân Con Gián được lập riêng cho từng thành phố tại Ấn Độ là điều rất đáng chú ý. Hiện nay, có các tài khoản Instagram như CJP Calcutta, CJP Chandigarh và CJP Mumbai. Những tài khoản này cho phép theo dõi gần như theo thời gian thực các cuộc vận động đang diễn ra, chia sẻ thông tin về chúng và tạo ra một hiệu ứng lan tỏa theo cấp số nhân. Mạng xã hội cũng giúp ghi lại các hành vi bạo lực của cảnh sát.
Đây thực sự là những hiện tượng rất đáng chú ý. Xét về khía cạnh cộng đồng người Ấn ở nước ngoài và phạm vi quốc tế của phong trào, thì mạng xã hội cũng tạo điều kiện thuận lợi cho phong trào lan rộng ra nước ngoài. Chúng ta đã chứng kiến các cuộc biểu tình diễn ra tại Luân Đôn, cũng như Manchester, Glasgow, Dublin, New York hay Berlin.
Như vậy, phong trào vận động trên không gian số thực sự đã vươn ra phạm vi quốc tế, một diễn biến rất đáng chú ý. Một lần nữa, chúng ta thấy được cách thức hoạt động mà tôi đã đề cập trước đó, với việc sử dụng các meme và hình ảnh được sao chép, lan truyền rộng rãi trên mạng, thu hút sự hưởng ứng ở khắp nơi trên thế giới.
Liệu mạng xã hội có thể thực sự biến một cuộc vận động trực tuyến thành một lực lượng chính trị bền vững tại Ấn Độ hay không ?
Liên quan đến khả năng chuyển hóa sự vận động trực tuyến thành một lực lượng chính trị bền vững, đây là vấn đề rất khó trả lời. Điều chúng ta có thể khẳng định ở thời điểm hiện tại là hoạt động vận động trực tuyến đã chuyển thành các cuộc huy động lực lượng ngoài đời thực, trên đường phố, trong suốt nhiều tuần, thậm chí nhiều tháng. Đó đã là một thành quả rất lớn.
Tuy nhiên, khả năng chuyển hóa thành một lực lượng chính trị bền vững lại là một vấn đề khác. Chúng ta có thể đặt câu hỏi về khả năng các đảng phái và tổ chức truyền thống tận dụng phong trào này để tạo dựng ảnh hưởng. Chúng ta đã thấy Rahul Gandhi, thuộc đảng Quốc Đại, tích cực tham gia và thường xuyên có mặt bên cạnh những người biểu tình. Đồng thời, cũng có thể thấy rõ vai trò của các tổ chức công đoàn sinh viên cánh tả trong việc tổ chức các cuộc biểu tình.
Điều chúng ta cần theo dõi là cách các tổ chức chính trị tồn tại trong đời sống chính trị Ấn Độ sẽ xác định lập trường của họ đối với phong trào này. Tiếp theo, còn có vấn đề về vị thế chính trị, đặc biệt là của Abhijeet Dipke và những người lãnh đạo phong trào. Vị thế của họ có thể đang thay đổi cùng với sự phát triển của phong trào mới này.
Phong trào quy tụ những người trẻ thuộc nhiều tầng lớp xã hội và có những khuynh hướng chính trị khác nhau tại Ấn Độ. Làm thế nào để giải thích khả năng vượt qua những chia rẽ về đẳng cấp, tôn giáo và xu hướng chính trị trong xã hội Ấn Độ của phong trào này ?
Tôi nghĩ điều này đưa chúng ta trở lại với nguyên nhân huy động lực lượng ban đầu : đó là mong muốn và nhu cầu của giới trẻ Ấn Độ hiện nay trong việc đấu tranh cho tương lai và cơ hội nghề nghiệp của mình. Đây là một vấn đề có khả năng gắn kết mọi người. Nó đòi hỏi chúng ta phải nhìn nhận một cách toàn diện hơn về vấn đề giáo dục tại Ấn Độ hiện nay, cũng như về khế ước xã hội của đất nước này.
Đây đúng là một phong trào vượt qua ranh giới đảng phái, tạo nên một hình thức gắn kết giữa những người cùng thế hệ. Theo tôi, điều này chủ yếu được lý giải bởi vấn đề cốt lõi nói trên. Phong trào tạo ra một làn sóng hy vọng xoay quanh những vấn đề này. Tuy nhiên, chúng ta cũng không nên quên những ý kiến chỉ trích đã được đưa ra, đặc biệt là quan điểm cho rằng đây là một phong trào mang tính đô thị cao, chủ yếu được tầng lớp trung lưu ủng hộ, trong khi các nhóm thiểu số ít được đại diện.
Nếu nhìn vào những người phát ngôn chủ chốt của phong trào này, có một điểm đáng chú ý là Abhijeet Dipke là người Dalit, tức thuộc một đẳng cấp từng bị gạt ra bên lề trước kia. Đây là một yếu tố đáng quan tâm mà chính những người trong phong trào cũng chủ động nhấn mạnh. Như tôi đã nói lúc trước, số phụ nữ giữ vai trò phát ngôn của phong trào không nhiều, nhưng họ lại xuất hiện rất đông trên đường phố. Đây cũng là một nét mới. Như vậy, phong trào đã tập hợp được nhiều người xung quanh một vấn đề chung : giáo dục, khế ước xã hội của Ấn Độ và những gì đất nước này đang mang lại cho thế hệ trẻ hiện nay.
Tuy nhiên, chúng ta cũng cần thận trọng với hiệu ứng phóng đại do góc nhìn hạn hẹp tạo ra. Vẫn tồn tại một bộ phận giới trẻ Ấn Độ khác có lập trường gần như đối lập với phong trào này, đồng thời là những người ủng hộ nhiệt thành chủ nghĩa dân tộc Hindu và chủ nghĩa thượng đẳng Hindu mà chính phủ của Narendra Modi theo đuổi. Bộ phận giới trẻ này cũng tồn tại và không thể bỏ qua. Vì vậy, chúng ta nên tránh vội vàng khẳng định rằng toàn bộ giới trẻ Ấn Độ đều đứng sau phong trào này. Thực tế phức tạp hơn nhiều.
Giờ đây, làn sóng phản kháng đã mở rộng sang các cáo buộc thao túng danh sách cử tri và những chỉ trích nhằm vào Ủy ban Bầu cử. Phong trào này cho thấy điều gì về niềm tin của người dân đối với các thể chế dân chủ Ấn Độ, cũng như những khó khăn mà chính phủ của Narendra Modi đang phải đối mặt ?
Đúng vậy, tình hình đã thay đổi kể từ tháng 05-06. Sau khi Dharmendra Pradhan, bộ trưởng Giáo Dục, từ chức hồi mùa hè vừa rồi, Abhijeet Deepke đã nhấn mạnh ý định tiếp tục đấu tranh thông qua Đảng Nhân Dân Con Gián, đồng thời vẫn tập trung vào các vấn đề giáo dục. Abhijeet Deepke đặc biệt nhấn mạnh đến tầm quan trọng của trường học và sự cần thiết phải phát triển những chính sách giáo dục thực sự dân chủ. Đây vẫn là trọng tâm trong những mối quan tâm, cũng như nỗ lực huy động lực lượng của thanh niên này.
Phong trào hiện đã chuyển sang một vấn đề khác, không chỉ liên quan đến tham nhũng mà còn liên quan đến tính liêm chính trong bầu cử. Thực tế, một đợt rà soát danh sách cử tri đã được tiến hành tại Ấn Độ từ năm ngoái. Trong một thời gian, phe đối lập đã cáo buộc Ủy ban Bầu cử Ấn Độ xóa tên hàng triệu cử tri khỏi danh sách mà không thông báo cho họ, đồng thời bổ sung những người khác mà không tiến hành xác minh, nhằm tạo lợi thế cho đảng cầm quyền.
Một vụ bê bối đã bùng phát trong những tuần gần đây. Theo đó, 130 triệu tên đã bị xóa khỏi danh sách cử tri. Chính phủ khẳng định rằng phần lớn trong số đó là những người đã qua đời hoặc không thể tìm thấy. Trên thực tế, tình hình phức tạp hơn một chút. Trong số những người bị xóa tên khỏi danh sách, có một tỷ lệ rất lớn thuộc các cộng đồng thiểu số hoặc, nói chung, là những người phản đối chính sách của chính phủ. Đặc biệt, trong số đó có các công dân Hồi giáo Ấn Độ và những người thuộc các đẳng cấp thấp.
Vì vậy, phong trào hiện tiếp tục tập trung vào vấn đề tính liêm chính trong bầu cử và việc tôn trọng nhà nước pháp quyền. Đảng Nhân Dân Con Gián đã đưa ra một tối hậu thư mới, yêu cầu chủ tịch Ủy ban Bầu cử từ chức. Khi không nhận được phản hồi, phong trào tuyên bố tổ chức các cuộc huy động lực lượng trên toàn quốc và tiếp tục hoạt động. Phong trào hiện đã lan rộng khắp Ấn Độ. Kể từ đầu tháng 10, trong bối cảnh các hoạt động phản kháng diễn ra mạnh mẽ, số người bị bắt giữ được ước tính từ 5.000 đến 15.000 người. Người ta cũng đang chứng kiến tình trạng đàn áp ngày càng mạnh tay hơn.
Theo những nghiên cứu của bà về các phong trào xã hội tại Ấn Độ, liệu sự đàn áp có nguy cơ làm suy yếu phong trào, hay ngược lại sẽ giúp phong trào được chú ý nhiều hơn và huy động thêm nhiều người trẻ tham gia ?
Rất khó để đưa ra nhận định chắc chắn. Điều chúng ta có thể nói ở thời điểm hiện tại về tình trạng đàn áp này, đồng thời cũng quay lại câu hỏi đặt ra lúc đầu về mối liên hệ với hoạt động huy động lực lượng trên mạng, là sự đàn áp diễn ra cả trong không gian đấu tranh thực và trong không gian số.
Chính quyền có thể can thiệp vào phạm vi phủ sóng Internet và khả năng truy cập mạng. Nhưng chúng ta cũng biết rằng mạng xã hội là nơi các cơ quan chức năng tiến hành điều tra và xác định danh tính những người biểu tình. Nhiều người biểu tình lo ngại chuyện bị chụp ảnh và hình ảnh của mình bị đăng tải lên mạng, bởi họ sợ rằng qua đó, chính quyền có thể lần ra danh tính và tìm được họ.
Chúng ta thấy rõ tính hai mặt của không gian số trong bối cảnh hoạt động đấu tranh xã hội này. Cũng trên không gian số, một số tài khoản đã bị chặn. Tôi muốn nhắc đến trường hợp tài khoản Instagram của Satish Acharya, một họa sĩ biếm họa có lập trường chỉ trích mạnh mẽ chính quyền đương nhiệm. Tài khoản Instagram, vốn là một trong những kênh thể hiện quan điểm chính của ông, đã bị chặn.
Như vậy, không gian số không phải là trung lập. Tôi nghĩ cần nhấn mạnh điều này trước khi đề cập đến sự đàn áp do lực lượng cảnh sát và chính quyền thực hiện trên đường phố các thành phố của Ấn Độ. Ngày 10/10, cảnh sát đã bắt giữ hàng ngàn người tại New Delhi nhằm ngăn chặn một cuộc biểu tình. Theo báo chí Ấn Độ, con số được đưa ra thậm chí lên tới hơn 20.000 người bị bắt giữ. Rất khó để xác định con số chính xác, nhưng chúng ta biết rằng số người bị bắt lên tới hàng ngàn người.
Abhijeet Deepke, người khởi xướng phong trào, cũng đã bị triệu tập, bị bắt giữ và giam nhốt trước khi được thả. Một YouTuber và 2 nhà hoạt động khác có tiếng nói nổi bật trong Đảng Nhân Dân Con Gián cũng rơi vào cảnh tương tự.
Chúng ta cũng thấy rằng Jantar Mantar, địa điểm thực sự là nơi tập trung của các nhà hoạt động tại Delhi, đã bị loại khỏi danh sách những địa điểm được phép tổ chức biểu tình.
Theo tôi, sự đàn áp này có thể dẫn đến nhiều hệ quả. Một mặt, nó có thể góp phần mở rộng phong trào. Ngày nay, CJP – Đảng Nhân Dân Con Gián – không còn hoạt động đơn độc nữa : gần như ngày nào họ cũng biểu tình cùng với các đảng đối lập và các tổ chức sinh viên cánh tả.
Các yêu sách của phong trào thực sự đã thay đổi tầm mức. Ban đầu, phong trào đòi quyền tiếp cận giáo dục, việc làm và yêu cầu một bộ trưởng từ chức. Ngày nay, phong trào lên án những hành vi xâm phạm nhà nước pháp quyền. Như vậy, quy mô và tầm vóc của phong trào đã thay đổi.
Có lẽ vị thế của Abhijeet Deepke cũng đang thay đổi. Thanh niên này trở thành nhân vật lãnh đạo phong trào vào tháng 05, khi lập một tài khoản châm biếm, đến nay Abhijeet Deepke đứng đầu một phong trào có quy mô lớn. Anh đã 2 lần bị bắt giữ, rồi được chính quyền trả tự do. Sẽ rất thú vị khi theo dõi nhân vật này tiến triển ra sao trong thời gian tới.
Diễn biến tiếp theo sẽ phụ thuộc vào mức độ đàn áp cũng như những phản ứng mà chính phủ của thủ tướng Narendra Modi quyết định đưa ra. Rất khó để đưa ra dự đoán vào lúc này. Tuy nhiên, một lần nữa, điều chúng ta có thể quan sát là phong trào đang mở rộng và vị thế của người lãnh đạo phong trào cũng đang thay đổi.
RFI tiếng Việt chân thành cảm ơn nhà xã hội học Floriane Zaslavsky, chuyên gia về tác động của công nghệ số đối với các hoạt động đấu tranh xã hội và văn hóa ở Ấn Độ, đã tham gia chương trình.