I. Tóm tắt nội dung

Tom Moore, chuyên gia cao cấp của Center for American Progress, trình bày chiến lược pháp lý mang tên Corporate Power Reset — tái thiết lập quyền lực doanh nghiệp — nhằm hạn chế dòng tiền của các tập đoàn và nguồn tài trợ chính trị không minh bạch trong hệ thống bầu cử Mỹ.

Mục tiêu của CAP là làm suy giảm ảnh hưởng của tiền doanh nghiệp trong chính trị mà không cần chờ Tối cao Pháp viện đảo ngược phán quyết Citizens United v. FEC năm 2010, hoặc phải sửa đổi Hiến pháp liên bang.

Theo CAP, các tiểu bang có một quyền lực pháp lý ít được khai thác: quyền thành lập doanh nghiệp và xác định những quyền hạn mà doanh nghiệp được phép thực hiện.

Từ đó, CAP đề xuất sử dụng luật doanh nghiệp cấp tiểu bang để rút lại quyền chi tiêu chính trị của các công ty được thành lập theo luật của tiểu bang đó.

CAP mô tả chiến lược này bằng một tuyên bố đáng chú ý:

Không cần lật ngược Citizens United. Hãy khiến phán quyết đó trở nên không còn tác dụng thực tế.

Đây là luận điểm của CAP, không phải một kết luận pháp lý đã được Tối cao Pháp viện công nhận.

II. Vì sao Citizens United trở thành mục tiêu?

Năm 2010, trong vụ Citizens United v. Federal Election Commission, Tối cao Pháp viện Mỹ phán quyết rằng chính phủ không thể cấm doanh nghiệp và công đoàn thực hiện các khoản chi tiêu độc lập nhằm ủng hộ hoặc phản đối ứng viên chính trị.

Phán quyết này không đồng nghĩa doanh nghiệp được phép đóng góp trực tiếp không giới hạn vào chiến dịch tranh cử liên bang. Chi tiêu độc lập và đóng góp trực tiếp là hai vấn đề pháp lý khác nhau.

Tuy nhiên, phán quyết đã tạo điều kiện cho sự phát triển của các Super PAC, tổ chức có thể huy động và chi tiêu số tiền không giới hạn cho hoạt động chính trị độc lập, đồng thời làm thay đổi sâu sắc môi trường tài trợ bầu cử.

Theo số liệu CAP trích dẫn, chi tiêu độc lập được báo cáo của các nhóm bên ngoài tăng từ 144 triệu USD năm 2008 lên 4,21 tỷ USD năm 2024 — hơn 28 lần.

Vấn đề mà CAP đặt ra không đơn giản là doanh nghiệp có quyền phát biểu hay không.

Vấn đề là liệu một pháp nhân được nhà nước tạo lập để phục vụ hoạt động kinh tế có mặc nhiên phải được trao toàn bộ quyền sử dụng nguồn lực doanh nghiệp vào cuộc cạnh tranh chính trị hay không.

III. Chiến lược pháp lý của Tom Moore: Đánh vào quyền lực doanh nghiệp, không đánh trực tiếp vào quyền tự do ngôn luận

Đây là điểm cốt lõi trong đề xuất của CAP.

CAP công bố cả dự luật mẫu và ngôn ngữ sửa đổi hiến pháp tiểu bang để triển khai chiến lược.

Nhưng tiền đen sẽ bị chặn bằng cách nào?

Dark money là tiền tài trợ chính trị mà nguồn gốc người tài trợ cuối cùng không được công khai đầy đủ.

Một phần dòng tiền này đi qua các tổ chức phi lợi nhuận, các tổ chức trung gian và mạng lưới tài trợ phức tạp.

Chiến lược của CAP muốn xử lý vấn đề từ gốc: không chỉ yêu cầu công khai người tài trợ, mà còn hạn chế quyền sử dụng tiền của doanh nghiệp cho hoạt động chính trị.

Tuy nhiên, đây là chỗ cần thận trọng.

• Nếu một doanh nghiệp không còn quyền chi tiêu chính trị, điều đó không tự động loại bỏ mọi hình thức tài trợ thông qua cá nhân hoặc tổ chức trung gian.

• Một tổ chức phi lợi nhuận có thể có cấu trúc pháp lý khác với công ty kinh doanh thông thường.

• Một Super PAC có thể nhận tiền từ cá nhân giàu có, không chỉ từ doanh nghiệp.

• Những cấu trúc tài trợ xuyên tiểu bang và các thực thể được thành lập ở nơi khác có thể tạo ra những lỗ hổng thực thi.

Do đó, mục tiêu loại bỏ tiền doanh nghiệp và tiền đen khỏi chính trị là một tham vọng lớn hơn nhiều so với việc sửa một điều khoản trong luật doanh nghiệp.

IV. Bình luận: CAP đang mở một mặt trận mới trong cuộc chiến chống quyền lực tài phiệt

Theo tôi, giá trị lớn nhất của chiến lược này là nó thay đổi câu hỏi chính trị.

Cuộc tranh luận về Citizens United lâu nay thường bị giới hạn trong hai lựa chọn: chấp nhận hệ thống tài trợ chính trị hiện tại, hoặc tìm cách đảo ngược phán quyết của Tối cao Pháp viện.

CAP đưa ra con đường thứ ba: sử dụng quyền lập pháp mà các tiểu bang vốn đã có đối với doanh nghiệp.

Đây là một cách tiếp cận đáng chú ý về mặt chiến thuật.

Nhưng cũng cần nhìn thẳng vào những giới hạn pháp lý và chính trị.

1. Lập luận của CAP có cơ sở, nhưng chưa phải chiến thắng pháp lý

Tối cao Pháp viện đã công nhận quyền lực rộng lớn của các tiểu bang trong việc xác định cơ cấu và quyền hạn của doanh nghiệp.

Tuy nhiên, từ nguyên tắc đó suy ra rằng tiểu bang có thể rút lại quyền chi tiêu chính trị mà không vi phạm Tu chính án thứ nhất là một bước lập luận khác.

Trong Citizens United, Tòa án bảo vệ quyền chi tiêu độc lập của các tập đoàn, dựa trên quyền tự do ngôn luận.

Một tòa án có thể xem xét liệu việc cấm doanh nghiệp chi tiêu chính trị trên diện rộng có thực chất là một cách né tránh phán quyết Citizens United hay không.

Đặc biệt, việc hạn chế quyền chi tiêu của một pháp nhân không đồng nghĩa với việc có thể xóa bỏ quyền phát biểu chính trị của những con người đứng sau pháp nhân đó.

Điểm dễ bị kiện nhất: Ranh giới giữa việc xác định quyền hạn doanh nghiệp và việc hạn chế quyền tự do ngôn luận được Hiến pháp bảo vệ.

Vì vậy, không nên mô tả Corporate Power Reset như một phương án đã chắc chắn vượt qua được Tối cao Pháp viện.

2. Tiền doanh nghiệp không phải toàn bộ tiền tài phiệt

Một tỷ phú có thể tài trợ chính trị bằng tiền cá nhân trong phạm vi luật cho phép.

Một tập đoàn có thể tài trợ các tổ chức vận động, các mạng lưới chính sách hoặc hoạt động truyền thông thông qua những cấu trúc pháp lý khác nhau.

Một hệ thống chính trị có thể bị chi phối mà không cần một khoản quyên góp trực tiếp nào cho ứng viên.

Đây là vấn đề quan trọng khi đánh giá những mạng lưới quyền lực giữa các tỷ phú, các tập đoàn công nghệ, các Super PAC và những nhóm vận động chính trị.

Nếu chỉ hạn chế chi tiêu của công ty mà không xử lý các kênh trung gian, ảnh hưởng của giới tài phiệt có thể thay đổi hình thức nhưng không biến mất.

3. Cuộc chiến thực sự sẽ diễn ra ở cấp tiểu bang

CAP đang tìm cách biến luật doanh nghiệp thành một mặt trận cải cách dân chủ.

Hawaii và Montana là những địa bàn quan trọng trong nỗ lực này.

Theo CAP, Montana đã có sáng kiến hiến pháp được các nhà vận động đưa ra để cử tri xem xét trong năm 2026; Hawaii thúc đẩy hướng đi tương tự bằng cải cách luật doanh nghiệp. Nhưng việc thông qua luật, thực thi luật và bảo vệ luật trước các vụ kiện là ba giai đoạn khác nhau.

Đối với California, vấn đề sẽ đặc biệt đáng quan tâm vì đây là một trung tâm lớn của doanh nghiệp công nghệ, vốn đầu tư và các chiến dịch vận động chính trị.

Nếu một số tiểu bang thành công, những tiểu bang khác có thể chịu áp lực phải lựa chọn giữa cải cách và duy trì cơ chế tài trợ hiện hành.

V. Liên hệ với Trump, Musk và quyền lực của các tập đoàn công nghệ

Đây là góc bình luận mà tôi cho rằng đáng khai thác nhất đối với VietnamWeek.

Cuộc tranh luận về tiền doanh nghiệp trong chính trị không chỉ liên quan đến các chiến dịch bầu cử.

Nó còn liên quan đến cấu trúc quyền lực trong một nền dân chủ, nơi các tập đoàn tư nhân nắm giữ những nguồn lực có ảnh hưởng trực tiếp đến chính sách công.

Có thể nhìn vấn đề qua ba tầng:

Ba tầng này không hoàn toàn giống nhau và không thể xử lý bằng cùng một công cụ pháp lý.

Nhưng chúng có một điểm chung: quyền lực kinh tế tư nhân có thể chuyển hóa thành ảnh hưởng chính trị, rồi tiếp tục tác động đến chính sách công.

Trong trường hợp Elon Musk, việc tài trợ chính trị, quyền kiểm soát các nền tảng thông tin và vai trò của các công ty trong những lĩnh vực chiến lược là những vấn đề cần phân tích riêng biệt.

Không nên suy luận rằng mọi hoạt động của doanh nghiệp tư nhân đều là thao túng chính trị. Nhưng cũng không thể cho rằng thị trường tự do tự động bảo đảm một nền dân chủ công bằng.

VI. Kết luận bình luận

Corporate Power Reset là một nỗ lực đáng chú ý nhằm giải quyết một vấn đề cấu trúc của nền dân chủ Mỹ: sự mất cân bằng giữa quyền lực tài chính và quyền lực của cử tri.

Điểm mạnh của đề xuất là tìm cách sử dụng những công cụ pháp lý sẵn có, thay vì đặt toàn bộ hy vọng vào một cuộc đảo chiều tại Tối cao Pháp viện.

Điểm yếu là chiến lược này vẫn phải vượt qua những tranh chấp lớn về Tu chính án thứ nhất, phạm vi quyền lực của tiểu bang, các tổ chức trung gian và khả năng thực thi xuyên tiểu bang.

Và ngay cả khi thành công, nó cũng không thể tự mình giải quyết toàn bộ vấn đề tập trung quyền lực truyền thông, công nghệ và hạ tầng chiến lược.

Luận điểm kết: Một nền dân chủ không chỉ cần bảo đảm mỗi công dân có một lá phiếu. Nó còn phải bảo đảm rằng lá phiếu của người dân không bị áp đảo bởi khả năng mua ảnh hưởng chính trị của một số ít người sở hữu khối tài sản khổng lồ.

Đó là lý do cuộc tranh luận về Citizens United không đơn thuần là một cuộc tranh luận về tiền quyên góp. Nó là cuộc tranh luận về bản chất của quyền lực trong nền dân chủ Mỹ.

Nguồn đọc thêm

• CAP – The Corporate Power Reset

• Tom Moore – The Corporate Power Reset That Makes Citizens United Irrelevant

• CAP – Undoing Citizens United and Reining In Super PACs