Bởi Phân Tích Viên Bàn Cờ Chiến Lược
Trên bàn cờ địa chính trị toàn cầu, không một xung đột nào tồn tại như một hòn đảo cô lập. Những gì diễn ra trên chiến trường đầm lầy ở Đông Âu không chỉ định hình lại cấu trúc an ninh châu Âu, mà còn đang thầm lặng tái cấu trúc ma trận địa chính trị tại Trung Đông. Xung đột Ukraine–Nga đang tác động sâu sắc đến động lực đối đầu và đàm phán giữa Mỹ và Iran trên cả ba tầng nấc then chốt: quân sự, năng lượng và ngoại giao.
Tuy nhiên, bức tranh địa chính trị này sẽ không thể hoàn chỉnh nếu thiếu đi mảnh ghép quan trọng từ Bắc Kinh. Cuộc gặp thượng đỉnh Mỹ–Trung gần đây đã vô tình — hoặc cố ý — trở thành chất xúc tác mở ra không gian cho những chuyển động ngoại giao mới giữa Washington và Tehran.
Tầng 1: Quân Sự — Khi Chiến Trường Ukraine Tái Định Hình Cán Cân Trung Đông
Ở tầng nấc quân sự, cuộc chiến Ukraine đã biến quan hệ Nga–Iran từ một đối tác chiến lược thận trọng thành một liên minh quân sự thực dụng và khăng khăng hơn bao giờ hết. Sự phụ thuộc của Moscow vào máy bay không người lái (UAV) Shahed và công nghệ tên lửa của Tehran để duy trì sức ép lên hạ tầng Ukraine đã mang lại cho Iran hai lợi ích chiến lược vô giá:
-
Thực chiến và hoàn thiện công nghệ: Tehran thu thập được dữ liệu thời gian thực về cách vũ khí của mình đối phó với hệ thống phòng không chuẩn NATO.
-
Sự trao đổi công nghệ từ Nga: Đổi lại, Iran gia tăng vị thế đàm phán để tiếp cận các công nghệ quân sự tiên tiến của Nga (như chiến đấu cơ Su-35 hay hệ thống phòng không S-400).
Tuy nhiên, sự gắn kết này cũng tạo ra một nghịch lý chiến lược cho Mỹ. Washington nhận ra rằng nếu tiếp tục dồn Iran vào thế chân tường bằng chính sách “sức ép tối đa”, họ chỉ vô tình đẩy Tehran sâu hơn vào vòng tay của Moscow, làm trầm trọng thêm cuộc chiến ở Ukraine. Để làm suy yếu trục Nga–Iran, Mỹ buộc phải xem xét việc mở ra một kênh thoát ngoại giao với Tehran.
Tầng 2: Năng Lượng — Dòng Chảy Dầu Mỏ Và Bài Toán Lạm Phát Của Washington
Tại tầng nấc năng lượng, cuộc chiến Ukraine đã làm đảo lộn thị trường hàng hóa toàn cầu. Các lệnh trừng phạt của phương Tây đối với năng lượng Nga buộc Washington phải đối mặt với bài toán kinh tế – chính trị nội địa gay gắt: giữ giá dầu thế giới ổn định để tránh lạm phát đỉnh điểm.
Trong kịch bản đó, dầu mỏ Iran trở thành một “van xả áp” không thể bỏ qua. Việc vô tình “nhắm mắt” cho phép một lượng dầu mỏ nhất định của Iran chảy vào thị trường toàn cầu — đặc biệt là sang Trung Quốc — đã giúp Washington duy trì sự ổn định tương đối của giá nhiên liệu.
Ngược lại, Tehran hiểu rõ lợi thế này. Khả năng ảnh hưởng đến Eo biển Hormuz và lượng dầu dự trữ khổng lồ biến Iran thành một nhân tố quyết định an ninh năng lượng. Cả hai bên đều nhận thức được rằng một cuộc xung đột quân sự trực diện Mỹ–Iran sẽ đẩy giá dầu lên mức không thể kiểm soát, tàn phá nền kinh tế toàn cầu và gây tổn hại nghiêm trọng đến chính trị nội địa Mỹ.
Tầng 3: Ngoại Giao — Cuộc Gặp Mỹ–Trung Và Lối Thoát Cho Bàn Cờ Mỹ–Iran
Tầng nấc ngoại giao là nơi các chuyển động địa chính trị đan xen phức tạp nhất. Cuộc xung đột Ukraine đã tiêu tốn đáng kể nguồn lực và sự chú ý ngoại giao của Mỹ. Washington không thể cùng lúc gánh vác ba cuộc khủng hoảng lớn: cuộc chiến tiêu hao ở Ukraine, căng thẳng gia tăng với Trung Quốc tại Thái Bình Dương, và một ngòi nổ chực chờ phát nổ ở Trung Đông.
Chính trong bối cảnh này, cuộc gặp thượng đỉnh Mỹ–Trung đã đóng vai trò như một điểm xoay chuyển cục diện:
-
Sự đồng thuận ngầm giữa các cường quốc: Cả Mỹ và Trung Quốc đều không muốn thấy một cuộc chiến toàn diện bùng nổ tại Trung Đông — nơi cung cấp nguồn năng lượng حیati cho Bắc Kinh và là điểm nóng an ninh đối với Washington.
-
Vai trò trung gian và tạo khoảng trống: Sau những trao đổi thẳng thắn giữa Washington và Bắc Kinh, không gian ngoại giao giữa Mỹ và Iran dần được giải phóng. Trung Quốc — với vị thế là đối tác kinh tế hàng đầu của Iran và là bên duy trì quan hệ ngoại giao thực dụng với Mỹ — đã góp phần tạo môi trường thuận lợi để hai bên hạ nhiệt căng thẳng.
Nhận thức được rằng Nga đang bị sa lầy ở Ukraine và không thể cung cấp một chiếc “dù an ninh” tuyệt đối, trong khi Trung Quốc ưu tiên sự ổn định kinh tế, Tehran hiểu rằng một thỏa thuận thực dụng với Mỹ là con đường tốt nhất để dỡ bỏ các rào cản kinh tế và tránh nguy cơ đối đầu quân sự trực diện.
Lời Kết: Khái Niệm Mới Về “Thỏa Thuận” Trong Kỷ Nguyên Đa Cực
Khác với Hiệp định Hạt nhân JCPOA năm 2015 vốn dựa trên kỳ vọng về một sự hội nhập diện rộng, bất kỳ thỏa thuận hay hiểu biết chung nào giữa Mỹ và Iran hiện nay sẽ mang tính thực dụng, giới hạn và phân mảnh.
Đó sẽ không phải là một “hòa bình vĩnh cửu”, mà là một sự quản lý rủi ro tính toán:
-
Mỹ muốn kiềm chế chương trình hạt nhân của Iran và làm gián đoạn chuỗi cung ứng quân sự Iran–Nga.
-
Iran muốn giảm bớt trừng phạt kinh tế và bảo vệ vị thế địa chính trị khu vực.
-
Trung Quốc muốn bảo đảm an ninh năng lượng và duy trì sự ổn định toàn cầu.
Cuộc chiến tại Ukraine đã chứng minh rằng trong một thế giới đa cực, các cuộc khủng hoảng không còn vận hành riêng rẽ. Quyết định của Washington và Tehran trên bàn đàm phán hôm nay không chỉ là câu chuyện của riêng hai quốc gia, mà là kết quả của một phương trình đại chiến lược đan xen giữa Đông Âu, Đông Á và Trung Đông.