Việt Nam đang chuẩn bị một chiến lược tuyên truyền mới

Theo tài liệu, mục tiêu cốt lõi là tạo ra cái mà nhà nước gọi là “miễn dịch tư tưởng” cho toàn xã hội trước những thông tin bị cho là “độc hại, sai lệch và thù địch”. Dự thảo cũng thừa nhận sự thay đổi quá nhanh của công nghệ đang buộc hệ thống tuyên truyền phải thay đổi cách tiếp cận để truyền bá ý thức hệ đến thế hệ trẻ. Chi tiết đáng chú ý nằm ở chỗ nhà nước dường như đã hiểu rằng mô hình tuyên truyền cũ, vốn dựa chủ yếu vào báo chí chính thống và các khẩu hiệu một chiều, đang tỏ ra mất tác dụng trước một thế hệ lớn lên cùng văn hóa TikTok, Facebook, YouTube, Twitter, Instagram và những clip video ngắn. Khi phần lớn thanh niên không còn tiếp nhận thông tin qua báo đảng hay truyền hình nhà nước như trước, bộ máy tuyên truyền buộc phải dịch chuyển vào chính môi trường mà nhiều năm qua họ vừa tìm cách kiểm soát vừa ra sức ngăn chặn.

Kế hoạch xuất hiện trong bối cảnh bộ máy an ninh ngày càng gia tăng ảnh hưởng dưới thời tổng bí thư, chủ tịch nước Tô Lâm – một cựu bộ trưởng Công an – nhân vật được mô tả là nhà lãnh đạo quyền lực nhất Việt Nam trong nhiều thập niên gần đây. Chiến lược này nhằm siết chặt hơn nữa khả năng kiểm soát diễn ngôn công cộng tại quốc gia mà quyền tự do báo chí thường xuyên bị xếp vào nhóm yếu kém nhất thế giới. Nhà nước hiện kiểm soát dòng thông tin thông qua việc định hướng báo chí và kiểm duyệt mạng xã hội. Những người bày tỏ quan điểm bất đồng có thể bị phạt tiền hoặc bị tạm giữ. Một đơn vị quân đội chuyên trách cũng đang hoạt động trên mạng để phản bác các nội dung bị xem là có hại.

Theo dự thảo, đến cuối thập niên này, chính quyền muốn ít nhất 80% nội dung tiếng Việt trên không gian mạng phải phản ánh “xu hướng tích cực”. Trí tuệ nhân tạo sẽ được sử dụng như một công cụ để bảo đảm tối thiểu 90% nội dung được cho là đi ngược định hướng của đảng Cộng sản sẽ lập tức bị gỡ bỏ trong vòng 24 giờ. Các công cụ AI do doanh nghiệp công nghệ Việt Nam phát triển sẽ được sử dụng để “dẫn dắt thảo luận xã hội”. Đồng thời, chính sách nhà nước sẽ được giải thích bằng ngôn ngữ đơn giản hơn qua podcast, video ngắn và các nội dung nhắm vào từng nhóm công chúng trên mạng xã hội. Bản dự thảo thể hiện nỗ lực trẻ hóa phương thức tuyên truyền khi tận dụng mạng lưới influencer và đội ngũ cán bộ thạo kĩ năng số để thích ứng với xu hướng nghe nhìn trực quan của giới trẻ hiện nay.

Việt Nam hiện là một trong những thị trường lớn nhất của Facebook trên thế giới. Theo số liệu từ DataReportal, cho đến tháng Mười năm ngoái, Việt Nam có khoảng 79 triệu tài khoản mạng xã hội đang hoạt động, tương đương gần 80% dân số. Trong một xã hội nơi đời sống chính trị không tìm thấy tiếng nói trọng lượng tại nghị trường hay báo chí tự do độc lập mà chỉ hiển thị và trôi nổi trên newsfeed mỗi ngày, việc kiểm soát trực tiếp hay gián tiếp những thuật toán viral, xu hướng dư luận và cảm xúc đám đông đã trở thành một phần tất yếu của ý chí quyền lực nhà nước. Điều đó cũng lí giải vì sao chiến lược mới không còn chỉ nhấn mạnh vào chuyện “gỡ bỏ nội dung xấu”, mà chuyển sang tham vọng chủ động “dẫn dắt thảo luận xã hội”, một khái niệm mang tính can thiệp sâu hơn nhiều vào đời sống tinh thần công chúng.

Không chỉ mạng xã hội, báo chí nhà nước truyền thống cũng được yêu cầu thay đổi cách làm. Một chỉ đạo nội bộ hồi đầu tháng Năm này kêu gọi truyền thông chính thống phải sáng tạo hơn trong việc đưa tin về hoạt động của lãnh đạo cấp cao, đồng thời xem influencer như một mô hình tham khảo. Bộ Công an trước đó cũng từng đề cập khả năng sử dụng influencer để hỗ trợ ổn định tâm lí thị trường trong bối cảnh kinh tế biến động. Một influencer nói rằng anh từng được mời tham gia mạng lưới này nhưng đã từ chối để giữ tính độc lập. Theo người này, phía nhà nước thường yêu cầu đăng tải các nội dung đã được duyệt sẵn hoặc quảng bá cho hoạt động chính thức. Những người tham gia có thể được hưởng các chuyến đi tham quan được tài trợ, nhưng không nhận thù lao trực tiếp. Nguồn tin này cũng cho biết hồi tháng Tư, Trung ương đoàn Thanh niên Cộng sản đã mời một số influencer Việt Nam tham gia chuyến đi nghiên cứu tại Trung Quốc, nối tiếp nhiều chuyến tương tự trong thời gian gần đây.

Tuy nhiên, nghịch lí của mọi guồng máy tuyên truyền hiện đại nằm ở chỗ một khi đã bước vào logic của mạng xã hội, nhà nước cũng buộc phải chấp nhận những rủi ro mà chính môi trường ấy tạo ra. Tuyên truyền kiểu cũ có thể kiểm soát từ trên xuống, nhưng tuyên truyền trong thời đại influencer lại hoạt động bằng cảm xúc, hiệu ứng đám đông và nguy cơ khuếch tán ngoài dự kiến những hành vi quá khích. Một ví dụ là ca khúc “Bác tôi” phát hành hồi tháng trước để ca ngợi ông Tô Lâm. Bài hát ví ông Tô Lâm với cố chủ tịch Hồ Chí Minh và được thể hiện bởi ca sĩ Du Thiên, người có khoảng 850.000 người theo dõi trên Facebook. Trong bài hát có đoạn: “Bác dẫn đường, soi sáng lối đi cho dân tộc”, đi kèm hình ảnh ông Tô Lâm gặp ông Tập Cận Bình và ông Vladimir Putin.

Việc ca khúc của Du Thiên ngang nhiên ví von ông Tô Lâm với lãnh tụ Hồ Chí Minh không chỉ là một kiểu tán dương kệch cỡm mà còn dễ bị xem như hành vi xâm phạm đến tính tôn nghiêm của biểu tượng và tính chính danh lịch sử mà đảng Cộng sản từ lâu vẫn cố gìn giữ quanh hình ảnh người được tôn vinh là “cha già dân tộc”. Những sản phẩm nịnh nọt kiểu này thường tạo ra phản ứng ngược trong dư luận, dễ bị diễn giải thành biểu hiện của chủ nghĩa sùng bái cá nhân, vốn là một khu vực cực kì nhạy cảm trong văn hóa chính trị của chế độ. Chính vì vậy, ngay sau vụ việc này, báo chí nhà nước đã được cơ quan quản lí chỉ đạo tránh đưa tin hoặc khuếch đại những “sản phẩm văn hóa định hướng không phù hợp” có thể ảnh hưởng đến uy tín của lãnh đạo và hệ tư tưởng cộng sản. Động thái chấn chỉnh này cho thấy chính quyền Việt Nam dường như cũng đang nhận ra rằng trong thời đại mạng xã hội, tuyên truyền quá đà đôi khi lại trở thành một dạng phản tuyên truyền ngoài ý muốn.

— tino