Ngày 26/9/2026, Tổng thống Donald Trump tuyên bố bác đề nghị mới nhất của Iran nhằm mở lại eo biển Hormuz trong vòng bảy ngày và đưa cuộc chiến trở lại con đường đàm phán. Tehran nói kế hoạch đã được chuyển tới Washington qua Qatar; Ngoại trưởng Abbas Araghchi cho biết Iran sẵn sàng mở lại tuyến hàng hải nếu những điều kiện cần thiết được đáp ứng. (Al Jazeera)
Thoạt nhìn, quyết định của Trump có vẻ là một biểu hiện của thế mạnh thương lượng: Washington không chấp nhận một thỏa thuận mà họ cho rằng chưa đáp ứng những mục tiêu cốt lõi của Mỹ. Nhưng nếu nhìn sâu hơn, câu hỏi khó hơn xuất hiện:
Trump đang dùng ưu thế quân sự để buộc Iran nhượng bộ — hay đang từ chối một cơ hội ngoại giao có thể làm giảm chi phí chiến tranh cho chính nước Mỹ?
Câu trả lời hiện chưa thể khẳng định. Nhưng có một điều đã rõ: Washington đang có đòn bẩy, trong khi thời gian cũng đang trở thành một loại đòn bẩy chống lại Washington.
Iran thực sự đề nghị điều gì?
Đề nghị này là một gói trao đổi.
Theo các thông tin được công bố, Iran đề nghị mở lại Hormuz và khôi phục đàm phán hạt nhân trong vòng bảy ngày nếu Washington giảm áp lực quân sự, dỡ phong tỏa các cảng Iran, nới lỏng hoặc miễn một số trừng phạt đối với dầu Iran, giải phóng khoảng 12 tỷ USD tài sản bị phong tỏa và chấp nhận một lệnh ngừng bắn rộng hơn trong khu vực. (Al Jazeera)
Nói cách khác:
Tehran:
Mỹ giảm sức ép → Iran mở Hormuz → ngừng bắn → trở lại bàn đàm phán.
Trong khi Washington muốn một thứ tự khác:
Washington:
Iran phải giải quyết những vấn đề hạt nhân và an ninh trước → Hormuz được mở → Mỹ mới giảm sức ép.
Đây chính là điểm bế tắc.
Washington đang có lợi thế thật
Có lý do để Trump không vội chấp nhận.
Trong nhiều tháng chiến tranh, Hormuz đã trở thành đòn bẩy chiến lược lớn nhất của Iran. Nhưng Washington hiện muốn chứng minh rằng Iran không thể đóng hoặc mở tuyến hàng hải quốc tế chỉ theo điều kiện của Tehran.
Trump cũng đang cố tạo một vị thế trong đó Mỹ không phải trả giá quá lớn để đạt được việc mở Hormuz.
Ngay trước khi đề nghị 7 ngày xuất hiện, Trump đã thúc đẩy chính sách cô lập kinh tế Iran và nói ông tin một thỏa thuận có thể đạt được sau cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ tháng 11. Reuters cho biết trong khi Iran phát tín hiệu muốn nối lại đàm phán, Trump khi phát biểu tại Đại hội đồng LHQ vẫn giữ lập trường cứng rắn. (Reuters)
Vì thế, từ góc nhìn của Washington, chấp nhận đề nghị của Iran ngay lúc này có thể tạo ra một vấn đề:
Iran có được Hormuz mở lại và giảm áp lực quân sự trước khi Mỹ nhận được những cam kết đủ mạnh về chương trình hạt nhân hay không?
Đó là một rủi ro mà Nhà Trắng có lý do để cân nhắc.
Nhưng thắng một vòng đàm phán không đồng nghĩa thắng cả cuộc chiến
Đây mới là điểm quan trọng.
Một quốc gia có thể có ưu thế quân sự nhưng vẫn phải đối mặt với chi phí của một cuộc chiến kéo dài.
Hormuz không chỉ gây thiệt hại cho Iran.
Nó gây sức ép lên:
- giá dầu;
- vận tải biển;
- bảo hiểm tàu;
- lạm phát;
- các nền kinh tế đồng minh;
- chuỗi cung ứng toàn cầu;
- và cuối cùng là chính nền kinh tế Mỹ.
Ngay khi Iran đưa ra đề nghị mở Hormuz, giá dầu đã phản ứng theo hướng giảm vì thị trường kỳ vọng nguồn cung có thể được khôi phục. (Reuters)
Điều đó cho thấy ngoại giao Hormuz có giá trị kinh tế thực, chứ không chỉ là một cuộc đấu khẩu giữa Trump và Tehran.
Và Iran cũng đang chịu sức ép
Điều này cũng phải được nói rõ.
Tehran không đưa đề nghị 7 ngày từ vị thế hoàn toàn thoải mái.
Iran đang phải đối mặt với sức ép quân sự, kinh tế và ngoại giao rất lớn. Việc Tehran chủ động đưa ra một lộ trình cụ thể cho thấy Iran cũng có nhu cầu phá thế bế tắc.
Trump nói Iran muốn mở Hormuz vì đang chịu tổn thất nặng nề; đó là cách diễn giải của tổng thống Mỹ về động cơ Tehran, không phải một kết luận độc lập. (inkl)
Nhưng ngay cả nếu giả định Tehran đang chịu sức ép, điều đó không có nghĩa Washington nên bỏ qua một đề nghị có khả năng tạo ra một cơ chế kiểm chứng được.
Đây là điểm đáng tiếc nhất nếu ngoại giao thất bại:
Một đề nghị có thể được kiểm chứng từng bước lại bị biến thành một cuộc đấu xem ai phải nhượng bộ trước.
Bảy ngày có thể chính là cơ chế kiểm chứng
Đây là chỗ tôi cho rằng cần nhìn đề nghị Iran khác với cách nhìn “Iran yêu cầu Mỹ đầu hàng”.
Nếu Tehran nói:
“Cho chúng tôi điều kiện X, và trong vòng bảy ngày Hormuz sẽ mở.”
thì Washington không nhất thiết phải tin Tehran.
Washington có thể thiết kế một cơ chế:
Ngày 1: giảm một phần phong tỏa.
Ngày 2–3: Iran mở một hành lang hàng hải được quốc tế giám sát.
Ngày 4: xác nhận lưu thông tàu thương mại.
Ngày 5: bắt đầu các cuộc đàm phán hạt nhân.
Ngày 6–7: thực hiện những bước tiếp theo nếu các điều kiện được kiểm chứng.
Nếu Iran không thực hiện, Mỹ có thể quay lại các biện pháp gây sức ép.
Nếu Iran thực hiện, Mỹ tiếp tục bước kế tiếp.
Đó chính là cách biến lòng tin thành cơ chế kiểm chứng.
Nhưng hiện tại, Washington đã bác toàn bộ gói đề nghị thay vì dùng nó làm điểm khởi đầu cho một tiến trình từng bước. Trump nói thẳng rằng ông bác đề nghị của Iran. (Reuters)
Oman đang cố cứu chính cơ chế này
Và đây là lý do tuyên bố của Ngoại trưởng Oman Badr Albusaidi tại LHQ rất đáng chú ý.
Ngay ngày 26/9, Albusaidi gặp Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi tại New York. Hai bên bàn về tiếp tục tiếp xúc ngoại giao, xây dựng lòng tin và các giải pháp thực tế; đồng thời thảo luận an toàn hàng hải và tự do đi lại qua Hormuz. (FM.gov.om)
Oman đồng thời tiếp xúc với phía Mỹ. Ngoại trưởng Oman gặp cố vấn của Tổng thống Trump về các vấn đề Arab và châu Phi, cũng như quan chức Bộ Ngoại giao Mỹ; phía Mỹ công khai đánh giá vai trò của Oman trong việc tạo điều kiện đối thoại và đưa các bên xích lại gần nhau. (FM.gov.om)
Điều đó có nghĩa:
Trump bác một đề nghị. Nhưng Washington chưa bác kênh Oman.
Và đây là khác biệt rất quan trọng.
Trung Quốc cũng không muốn Hormuz trở thành chiến trường vô hạn
Trung Quốc có lợi ích rất cụ thể: dòng năng lượng Trung Đông phải tiếp tục lưu thông.
Trump và Tập Cận Bình đã thảo luận cuộc chiến Trung Đông trong cuộc gặp ngày 25/9, trong khi Iran đồng thời thúc đẩy kế hoạch bảy ngày. Các nguồn tin cho thấy Trung Quốc quan tâm trực tiếp đến việc khôi phục dòng dầu và ổn định các tuyến hàng hải. (The Straits Times)
Điều này tạo ra một nghịch lý:
Trung Quốc có thể không muốn Iran giành lợi thế chiến lược trước Mỹ, nhưng cũng không muốn Washington kéo dài một cuộc chiến làm gián đoạn nguồn năng lượng mà Trung Quốc cần.
Bởi vậy, Bắc Kinh có động cơ thúc đẩy ngoại giao mà không nhất thiết phải đứng hoàn toàn về phía Tehran.
Và Nga–Đức cũng đang mở lại một đường dây ngoại giao
Trong cùng kỳ họp LHQ này, Ngoại trưởng Nga Sergei Lavrov và Ngoại trưởng Đức Johann Wadephul đã gặp nhau — cuộc tiếp xúc cấp ngoại trưởng đầu tiên giữa Nga và Đức kể từ trước cuộc xâm lược toàn diện Ukraine năm 2022. (Reuters)
Điều đó không có nghĩa Nga–Đức đã hòa giải.
Nhưng nó cho thấy một hiện tượng rộng hơn:
Khi chiến tranh kéo dài và hệ thống quốc tế chịu sức ép, ngay cả những kênh tưởng như đóng băng cũng bắt đầu được mở lại.
Trong bối cảnh đó, Washington cần cân nhắc liệu có nên để kênh Iran–Mỹ trở thành một trong những kênh duy nhất tiếp tục đóng hay không.
Trump đang đứng trước một lựa chọn chiến lược
Không phải:
“Đánh hay đàm phán?”
Mà là:
Đàm phán từ thế mạnh hay tiếp tục dùng sức mạnh để tạo ra điều kiện đàm phán?
Đây là hai chiến lược khác nhau.
Trump có thể tin rằng áp lực tối đa sẽ khiến Iran đưa ra một thỏa thuận tốt hơn.
Nhưng chiến lược này có một rủi ro:
Nếu Tehran kết luận rằng dù nhượng bộ thế nào Washington cũng tiếp tục đòi hỏi, thì động lực ngoại giao sẽ giảm.
Tổng thống Masoud Pezeshkian hiện đã nói Iran không còn tin Washington sau những vòng đàm phán trước đó bị tiếp nối bằng các cuộc tấn công và trừng phạt. Đây là tuyên bố của phía Iran và cần được xem như một phần của lập trường đàm phán, nhưng nó cho thấy vấn đề lòng tin đang trở thành trở ngại thực chất. (Al Jazeera)
Cái giá của việc “đợi thêm”
Có một điều đáng chú ý trong đề nghị của Iran:
Bảy ngày là một thời hạn rất ngắn.
Nếu Washington không thích các điều kiện, họ có thể yêu cầu sửa đổi.
Nếu nghi ngờ Tehran, họ có thể yêu cầu cơ chế giám sát.
Nếu sợ Iran mở Hormuz rồi đóng lại, họ có thể yêu cầu bảo đảm quốc tế.
Nhưng nếu từ chối toàn bộ, Mỹ mất một thứ rất quý:
một đề nghị cụ thể mà Tehran đã đặt lên bàn.
Sau khi đề nghị bị bác, Tehran có thể không đưa ra đề nghị tương tự nữa.
Và nếu chiến tranh tiếp tục, chi phí của việc quay lại bàn đàm phán sẽ tăng lên cho cả hai bên.
Vì vậy, Washington có đang thắng thế?
Về vị thế mặc cả trước mắt: có những dấu hiệu cho thấy Washington đang cố duy trì ưu thế.
Trump không chấp nhận một thỏa thuận mà ông cho là chưa đáp ứng mục tiêu của Mỹ. Iran lại là bên đưa ra một lộ trình cụ thể để tháo gỡ bế tắc. Điều đó cho thấy Tehran cũng đang tìm cách thay đổi tình trạng hiện tại. (Al Jazeera)
Nhưng:
Về ngoại giao dài hạn, chưa thể nói Washington đang thắng.
Bởi vì thắng thế ngoại giao không chỉ là khiến đối phương nhượng bộ.
Nó còn là khả năng chuyển ưu thế quân sự thành một thỏa thuận chính trị bền vững.
Nếu chiến tranh kéo dài mà Hormuz vẫn là điểm nghẽn, giá năng lượng tiếp tục chịu áp lực và Iran ngày càng mất niềm tin vào đàm phán, thì ưu thế quân sự sẽ khó tự động biến thành một giải pháp chính trị.
Cơ hội ngoại giao chưa mất — nhưng cửa đang hẹp lại
Tôi không cho rằng việc Trump bác đề nghị 7 ngày đồng nghĩa cơ hội hòa bình đã mất.
Oman vẫn đang làm trung gian.
Qatar vẫn truyền thông điệp.
Các quan chức Mỹ và Iran vẫn có những kênh tiếp xúc.
Trung Quốc đang thúc đẩy ngoại giao.
Ngay cả trong bối cảnh Nga–Đức mở lại tiếp xúc, hệ thống ngoại giao quốc tế đang cho thấy khả năng tái lập các đường dây đối thoại. (FM.gov.om)
Nhưng cửa sổ ngoại giao đang hẹp lại.
Và câu hỏi quan trọng nhất là:
Sau khi bác đề nghị 7 ngày, Washington có đưa ra một đề nghị đối ứng đủ cụ thể để giữ Iran ở lại bàn đàm phán hay không?
Nếu có, việc Trump bác gói đề nghị hiện tại có thể chỉ là một bước mặc cả để buộc Tehran đưa ra điều kiện tốt hơn.
Nếu không, Washington có nguy cơ biến một đề nghị có thể kiểm chứng thành một cơ hội bị bỏ qua.
Và Hormuz chính là chiếc đồng hồ đếm ngược
Cuộc chiến này cuối cùng có thể không được quyết định bởi tuyên bố nào của Trump hay Araghchi.
Nó có thể được quyết định bởi chi phí của việc tiếp tục chiến tranh.
Iran có thể chịu sức ép từ phong tỏa.
Mỹ phải chịu chi phí quân sự và kinh tế.
Các nước Arab phải chịu rủi ro an ninh.
Châu Âu chịu tác động năng lượng.
Trung Quốc chịu rủi ro nguồn cung.
Và thị trường toàn cầu phải trả giá cho mỗi ngày Hormuz không trở lại trạng thái bình thường.
Đó là lý do Oman đang cố giữ cửa ngoại giao mở.
Bởi Hormuz không chỉ là con đường vận chuyển dầu. Nó đang trở thành chiếc đồng hồ đếm ngược của cuộc chiến.
Trump vừa bác một đề nghị 7 ngày.
Bây giờ Washington phải chứng minh rằng bác một đề nghị không đồng nghĩa với bác bỏ ngoại giao.
Nếu Nhà Trắng có thể dùng sức mạnh hiện tại để buộc Tehran quay lại với một thỏa thuận chặt chẽ hơn, có kiểm chứng hơn và bền vững hơn, thì quyết định hôm nay có thể là một bước trong chiến lược mặc cả.
Nhưng nếu không có bước tiếp theo, lịch sử có thể nhìn sự kiện này theo cách khác:
Washington đã có đủ sức mạnh để từ chối một thỏa thuận — nhưng chưa chắc đã có đủ ngoại giao để tạo ra một thỏa thuận tốt hơn.