Khi Pentagon chuẩn bị cho cả kịch bản trước và sau ngày 3/11, còn Tehran vẫn chưa trả lời đề nghị mới của Washington, cuộc chơi Mỹ–Iran có thể đang bước vào một cuộc đấu về thời điểm: bên nào buộc phải chốt trước khi chiếc đồng hồ chính trị hết giờ?
Có một điều đã thay đổi rất rõ trong vài ngày qua: câu hỏi về khả năng Mỹ đánh Iran trở lại không còn chỉ nằm trong những lời đe dọa chính trị.
Ngày 7/10, Axios đưa tin Bộ Quốc phòng Mỹ đã yêu cầu CENTCOM hoàn tất các chuẩn bị cho khả năng nối lại những hoạt động quân sự quy mô lớn chống Iran. The Atlantic cùng ngày cho biết Nhà Trắng đã yêu cầu Pentagon xây dựng các phương án tấn công những mục tiêu Iran có thể thực hiện trước cuộc bầu cử giữa kỳ ngày 3/11.
Nhưng cả hai nguồn đều nhấn mạnh một điểm: Donald Trump chưa ra quyết định cuối cùng và chưa có ngày tấn công cụ thể. Các phương án cũng bao gồm khả năng hành động sau bầu cử.
Vì vậy, câu hỏi đúng lúc này không phải đơn giản là:
“Mỹ có đánh Iran trước bầu cử hay không?”
Mà là:
“Tại sao Washington phải chuẩn bị cả hai kịch bản — đánh trước và đánh sau 3/11 — trong khi vẫn còn một cửa ngoại giao?”
Câu trả lời có thể nằm ở chính chiếc đồng hồ chính trị.
MỘT BÊN ĐANG CHỜ, MỘT BÊN ĐANG CHUẨN BỊ
Washington đã chuyển phản hồi cho Tehran thông qua các kênh trung gian. Iran chưa đưa ra câu trả lời.
Đây là điểm không nên đọc đơn giản là “đàm phán bế tắc”.
Reuters cho biết các cuộc thương lượng hiện vẫn xoay quanh những vấn đề rất khó: chương trình hạt nhân, mức độ làm giàu uranium, trừng phạt và đặc biệt là trình tự thực hiện các cam kết liên quan tới eo biển Hormuz. Tehran hiện tuyên bố Hormuz sẽ chưa mở lại cho tới khi các điều kiện trong thỏa thuận tháng 6 được thực hiện.
Điều đó tạo ra một thế cờ đặc biệt.
Mỹ đã đưa đề nghị.
Iran chưa trả lời.
Pentagon chuẩn bị phương án quân sự.
Nhưng Washington vẫn cần một thỏa thuận.
Và Iran biết điều đó.
IRAN CÓ THỂ ĐANG GIỮ NHỊP
Chúng ta không có bằng chứng công khai để kết luận Tehran cố tình trì hoãn câu trả lời nhằm chờ đến sát ngày bầu cử.
Nhưng về mặt chiến lược, đây là một khả năng đáng xem xét.
Giả sử Iran đã xác định những yêu cầu tối thiểu của mình.
Nếu Tehran đưa toàn bộ yêu cầu ra ngay hôm nay, Washington còn nhiều thời gian để phản bác, đưa ra phản đề nghị, tăng sức ép hoặc chuyển sang phương án quân sự.
Nhưng nếu câu trả lời được đưa ra khi ngày 3/11 đã rất gần, Washington sẽ phải cân nhắc một vấn đề khác:
Có nên tiếp tục chiến tranh khi thời gian để tạo ra một kết quả kinh tế trước bầu cử gần như không còn?
Đó chính là deadline bargaining — đàm phán dưới áp lực hạn chót.
Và chiếc đồng hồ ở đây không chỉ chạy đối với Iran.
Nó cũng chạy đối với Washington.
14/6 LÀ MỘT TIỀN LỆ ĐÁNG NHỚ
Điều này khiến diễn biến ngày 14/6 cần được nhớ lại.
Ngày 14/6, Mỹ và Iran công bố một khuôn khổ thỏa thuận nhằm chấm dứt chiến tranh, dỡ bỏ phong tỏa và mở lại Hormuz. Thỏa thuận mở ra một giai đoạn 60 ngày để thương lượng những vấn đề khó hơn, đặc biệt là chương trình hạt nhân và trừng phạt. Reuters ghi nhận ngay sau thông báo, giá dầu giảm mạnh khi thị trường phản ứng với khả năng chiến tranh và rủi ro Hormuz giảm xuống.
Quan trọng hơn, thỏa thuận ngày 14/6 không giải quyết tất cả mọi thứ trong một lần.
Nó tạo ra một cơ chế:
ngừng chiến → mở Hormuz → giảm áp lực kinh tế → tiếp tục thương lượng những vấn đề khó hơn.
Đây có thể là mô hình đáng chú ý khi nhìn vào cuộc đàm phán hiện nay.
Bởi vì nếu hai bên muốn giảm áp lực trước 3/11, họ không nhất thiết phải giải quyết toàn bộ vấn đề Iran trong một hiệp ước cuối cùng.
Họ có thể cần một interim deal — thỏa thuận tạm thời đủ để:
- giảm hoặc chấm dứt giao tranh;
- khôi phục an toàn hàng hải;
- đưa dầu trở lại thị trường;
- giảm rủi ro Hormuz;
- rồi tiếp tục thương lượng các vấn đề hạt nhân và trừng phạt.
Nhưng lần này có một vấn đề khó hơn.
HORMUZ KHÔNG PHẢI LÀ TOÀN BỘ BÀI TOÁN
Nếu chỉ có Mỹ và Iran, Washington và Tehran có thể thỏa thuận về Hormuz.
Nhưng khu vực hiện nay có thêm một chiến trường đang thay đổi nhanh chóng:
Bab el-Mandeb.
Saudi Arabia đã mở chiến dịch quân sự lớn nhằm giành lại những khu vực ven Biển Đỏ và quyền kiểm soát Bab el-Mandeb từ Houthi. Reuters cho biết lực lượng Yemen được Saudi hậu thuẫn đang tiến hành chiến dịch, với không quân Saudi và hỗ trợ tình báo từ Mỹ; Pakistan và Türkiye cung cấp hỗ trợ quân sự nhưng chưa trực tiếp tham chiến.
Ngày 7/10, Reuters cho biết giao tranh tiếp tục leo thang, trong khi Houthi tiến hành các cuộc tấn công bằng tên lửa và drone vào những mục tiêu ở Saudi Arabia và Yemen.
Và Axios cho biết Saudi Arabia cùng Syria còn đang thảo luận khả năng Syria đưa 10.000–20.000 quân vào Yemen để hỗ trợ chiến dịch chống Houthi.
Điều này có ý nghĩa rất lớn đối với đàm phán Mỹ–Iran.
Bởi vì:
Washington không chỉ đang đàm phán với Tehran.
Washington còn đang hỗ trợ một đồng minh — Saudi Arabia — trong một cuộc chiến mà Iran có quan hệ với lực lượng đối địch là Houthi.
PATRIOT VÀ BÀI TOÁN SAUDI
Mỹ cũng đã triển khai thêm hai khẩu đội Patriot tới Saudi Arabia và Qatar để bảo vệ các cơ sở dầu khí quan trọng. Axios cho biết động thái này nhằm bảo vệ hạ tầng năng lượng trước nguy cơ Iran trả đũa nếu chiến tranh tái diễn.
Về mặt chính thức, đây là phòng thủ.
Nhưng về mặt chiến lược, nó tạo ra một hiệu ứng thứ hai:
bảo vệ hậu phương năng lượng của Saudi → Saudi có thể tập trung nhiều hơn vào chiến trường Yemen.
Washington cũng đang cung cấp tình báo và dữ liệu mục tiêu cho Saudi, trong khi chưa trực tiếp tham chiến trong chiến dịch chống Houthi.
Nếu Saudi và các lực lượng đồng minh thực sự giành lại Bab el-Mandeb, Iran sẽ mất một phần đòn bẩy khu vực.
Khi đó:
Houthi còn giữ Bab el-Mandeb → Iran có thêm một biến số.
Saudi giành lại Bab el-Mandeb → Iran phải đàm phán trong một không gian hẹp hơn.
Đây là lý do chiến trường Yemen có thể quan trọng đối với bàn đàm phán Iran dù Houthi không phải là một bên trực tiếp trong đàm phán Mỹ–Iran.
ĐIỂM YẾU CỦA HOUTHI LÀ KHẢ NĂNG GIỮ ĐẤT
Houthi rất nguy hiểm khi tiến hành sea denial — phủ nhận quyền sử dụng biển bằng tên lửa, drone, xuồng không người lái và các phương tiện bất đối xứng.
Nhưng đó không đồng nghĩa với sea control — kiểm soát biển.
Tương tự, Houthi có thể rất khó bị đánh bại trong vùng núi nơi họ có thể phân tán, che giấu và phục kích.
Nhưng chiến trường ven biển Bab el-Mandeb lại khác.
Một lực lượng phải giữ lãnh thổ rộng, duy trì hậu cần và di chuyển lực lượng trên địa hình tương đối trống trải sẽ dễ bị ISR và không kích hơn.
Vì vậy, mục tiêu của Saudi không nhất thiết phải là “đánh bại Houthi trên toàn Yemen”.
Một mục tiêu hạn chế hơn có thể là:
đẩy Houthi khỏi Bab el-Mandeb và các khu vực ven biển chiến lược.
Nếu làm được điều đó, Saudi không cần phải chiếm Sana’a để đạt mục tiêu chiến lược.
VÀ ĐÂY LÀ LÚC HAI CHIẾC ĐỒNG HỒ GẶP NHAU
Washington đang nhìn vào:
3/11 — bầu cử giữa kỳ.
Tehran cũng nhìn vào:
3/11 — thời điểm áp lực chính trị Mỹ có thể thay đổi.
Nhưng chiến trường Yemen cũng đang chạy theo một chiếc đồng hồ khác:
Saudi có thể giành lại Bab el-Mandeb nhanh đến đâu?
Ba chiếc đồng hồ này tạo thành một cuộc đua.
Nếu Saudi giải quyết được bài toán Houthi trước khi Mỹ–Iran chốt thỏa thuận, Tehran có thể mất một phần đòn bẩy.
Nếu Washington đạt được thỏa thuận đủ sớm để Hormuz mở lại và dòng dầu phục hồi, áp lực kinh tế có thể giảm trước bầu cử.
Nhưng nếu thỏa thuận chỉ được ký vài ngày trước 3/11, thì một vấn đề khác xuất hiện:
thị trường có thể phản ứng nhanh hơn cử tri.
Giá dầu có thể giảm trong vài giờ.
Giá xăng có thể bắt đầu giảm sau đó.
Nhưng một cử tri đã hình thành đánh giá về giá xăng, lạm phát và chiến tranh trong nhiều tuần có thể không thay đổi quyết định chỉ vì một thỏa thuận được công bố ngay trước ngày bỏ phiếu.
Đây là sự khác biệt giữa:
economic timing
và
electoral timing.
VÌ VẬY, ĐÒN THÔNG TIN CÓ THỂ QUAN TRỌNG KHÔNG KÉM ĐÒN QUÂN SỰ
Chúng ta không thể xác nhận rằng Nhà Trắng hoặc Pentagon cố tình rò rỉ kế hoạch đánh Iran để ép Tehran.
Nhưng tác dụng của thông tin này rất rõ:
Iran biết Mỹ có phương án.
Saudi biết Mỹ đang chuẩn bị.
Israel biết Mỹ đang chuẩn bị.
Thị trường biết chiến tranh có thể quay lại.
Và Tehran biết Washington đang phải tính đến ngày 3/11.
Do đó, một thông tin về kế hoạch quân sự có thể vừa là:
deterrence — răn đe
vừa là:
bargaining leverage — đòn bẩy đàm phán.
Thông điệp gửi Tehran có thể được hiểu đơn giản:
Nếu anh không trả lời, chúng tôi vẫn có phương án khác.
Nhưng Tehran có thể đọc ngược:
Nếu các ông đánh quá sớm, các ông phải chịu chi phí kinh tế và chính trị trước ngày bầu cử.
Đó là lý do cùng một chiếc đồng hồ lại trở thành đòn bẩy của cả hai bên.
VẬY MỸ CÓ ĐÁNH IRAN TRƯỚC BẦU CỬ KHÔNG?
Hiện tại, câu trả lời chính xác nhất là:
Chưa biết.
Pentagon đang chuẩn bị.
Nhà Trắng đã yêu cầu các phương án có thể thực hiện trước bầu cử.
Nhưng Trump chưa ra quyết định cuối cùng.
Và chính điều đó làm cho việc chuẩn bị quân sự có giá trị đàm phán.
Nếu Trump thực sự muốn đánh trước 3/11, Washington có thể cần phải hành động đủ sớm để tạo ra kết quả chiến lược và kinh tế trước ngày bỏ phiếu.
Nếu đánh quá gần ngày bầu cử, chiến dịch có nguy cơ chỉ tạo thêm một cú sốc dầu mỏ và một vòng trả đũa mới mà không đủ thời gian để biến kết quả thành lợi ích kinh tế.
Ngược lại, nếu Washington chờ sau 3/11, Iran sẽ mất một phần sức ép thời hạn mà họ có thể tận dụng trong đàm phán.
Vì thế, thời điểm hành động có thể quan trọng không kém bản thân quyết định hành động.
IRAN CÓ ĐANG CHỜ ĐỒNG HỒ 3/11?
Đây là câu hỏi chưa thể trả lời bằng chứng cứ công khai.
Nhưng cấu trúc hiện nay cho phép đặt ra một giả thuyết:
Iran có thể đã có câu trả lời cho đề nghị của Mỹ nhưng chưa muốn đưa toàn bộ điều kiện ra ngay.
Nếu đưa ra quá sớm, Washington còn thời gian phản bác.
Nếu đưa ra quá muộn, Iran cũng có nguy cơ mất cơ hội.
Vì vậy, Tehran có thể đang tìm thời điểm tối ưu, nơi Washington phải lựa chọn giữa:
tiếp tục chiến tranh
hoặc
chấp nhận thêm một số điều kiện để có thỏa thuận trước bầu cử.
Nhưng Iran cũng phải tính ngược lại:
Nếu Saudi và đồng minh phá được thế Houthi tại Bab el-Mandeb, một trong những đòn bẩy khu vực của Tehran sẽ suy yếu.
Do đó, Iran không chỉ chờ Washington.
Iran cũng phải nhìn Yemen.
CUỘC ĐUA THỰC SỰ KHÔNG PHẢI LÀ MỸ ĐÁNH HAY KHÔNG ĐÁNH
Cuộc đua thực sự là:
Washington có đủ thời gian để vừa gây sức ép quân sự, vừa đạt một thỏa thuận, vừa đưa giá năng lượng xuống trước 3/11 hay không?
Trong khi đó:
Tehran có thể giữ câu trả lời đủ lâu để tối đa hóa nhượng bộ mà không đẩy cuộc đàm phán qua điểm không thể quay lại hay không?
Và Saudi đang chạy trên một chiếc đồng hồ thứ ba:
có thể giành lại Bab el-Mandeb trước khi Iran và Mỹ chốt thỏa thuận hay không?
Ba chiếc đồng hồ đang chạy cùng lúc.
KẾT LUẬN
Có thể Washington sẽ không cần phải đánh Iran trước bầu cử.
Chỉ cần chuẩn bị đủ đáng tin để Tehran tin rằng Mỹ có thể đánh.
Đó là giá trị của phương án quân sự.
Nhưng nếu Washington muốn biến sức ép thành một thỏa thuận có lợi về kinh tế, thời gian lại trở thành kẻ thù.
Một thỏa thuận quá muộn có thể mở Hormuz nhưng không đủ thời gian để đưa giá xăng xuống đáng kể trước ngày cử tri bỏ phiếu.
Một cuộc tấn công quá sớm có thể phá hỏng chính mục tiêu kinh tế mà Washington muốn đạt được.
Và một cuộc chiến Saudi–Houthi kéo dài có thể khiến một thỏa thuận Mỹ–Iran vẫn chưa đủ để mở lại toàn bộ hệ thống vận tải năng lượng từ Hormuz → East-West Pipeline → Yanbu → Bab el-Mandeb → Red Sea.
Vì thế, câu hỏi lớn nhất không phải:
“Trump có đánh Iran trước ngày 3/11 không?”
Mà là:
“Ai sẽ hết thời gian trước — Washington hay Tehran?”
Washington có sức mạnh quân sự, nhưng Tehran có thể có thời gian đàm phán.
Washington có thể gây sức ép trực tiếp lên Iran, nhưng không thể tự mình ra lệnh cho Saudi ngừng đánh Houthi.
Tehran có ảnh hưởng đối với Houthi, nhưng không có cơ sở để coi mình là cơ quan chỉ huy tuyệt đối của lực lượng này.
Và trong lúc hai bên mặc cả, Bab el-Mandeb vẫn là chiến trường, Hormuz vẫn là đòn bẩy, còn ngày 3/11 vẫn đang tiến tới.
Có lẽ đó mới là lý do Pentagon phải chuẩn bị cho cả hai khả năng:
đánh trước bầu cử — và đánh sau bầu cử.
Bởi trong cuộc chơi này, chuẩn bị cho chiến tranh cũng chính là một phần của đàm phán.