Góc nhìn cận cảnh
Vào tháng 11 năm 2021, Bảo tàng Quốc gia về Lịch sử Hoa Kỳ thuộc Viện Smithsonian đã khai mạc triển lãm mang tên “The Electric Dr. Franklin” (tạm dịch: Tiến sĩ Franklin và Điện học), nhằm giới thiệu “những đóng góp tiên phong của Benjamin Franklin đối với ngành khoa học điện”. Triển lãm giải thích rằng, trước khi trở thành người ủng hộ bãi nô, ông từng sở hữu nô lệ trong gia đình mình. Triển lãm khẳng định: “Những thành tựu khoa học xuất sắc của Benjamin Franklin, một phần nào đó, có được là nhờ chế độ nô lệ”.
Triển lãm đưa ra giả thuyết rằng Franklin có thể đã sử dụng nô lệ trong các nghiên cứu về điện của mình. Nội dung triển lãm — vốn đã kết thúc vào năm 2025 nhưng vẫn có thể xem trực tuyến — nêu rõ: “Franklin từng viết về các thí nghiệm mà trong đó ông tự mình chịu những cú sốc điện và sử dụng người thân, bạn bè theo cách tương tự, mặc dù hiếm khi ông nêu đích danh ai là người hỗ trợ mình. Những người làm thuê theo hợp đồng (indentured servants) và nô lệ trong gia đình ông cũng có thể đã tham gia, dù chúng ta có lẽ sẽ không bao giờ biết chắc chắn”.
Đó là một giả thuyết gây chú ý mạnh mẽ: một trong những vị Cha lập quốc được kính trọng nhất lại để những người bị giam giữ trái ý muốn phải chịu đựng những cú sốc điện có thể gây đau đớn. Đây cũng là một trong nhiều chi tiết bị chỉ trích gay gắt trong bản báo cáo dài 162 trang do Nhà Trắng công bố vào tháng 7. Báo cáo này lập luận rằng bảo tàng đã trở thành nạn nhân của sự “thâu tóm về mặt tư tưởng”, khiến “sứ mệnh của Bảo tàng chệch hướng khỏi mục tiêu giáo dục lịch sử và nghiên cứu học thuật thuần túy để chuyển sang hoạt động chính trị cực đoan nhằm thay đổi đất nước”.
Trong nhiều thập kỷ, Viện Smithsonian — nơi thu hút khoảng 15 triệu lượt khách mỗi năm đến với hệ thống gồm 21 bảo tàng (một quy mô không có đối thủ nào trên thế giới sánh kịp) — đã luôn giữ được vị thế tách biệt khỏi các tranh cãi chính trị. Dù vẫn có những ngoại lệ hiếm hoi, chẳng hạn như làn sóng phản đối dữ dội đối với kế hoạch triển lãm chiếc máy bay Enola Gay (chiếc B-29 đã thả quả bom nguyên tử đầu tiên xuống Hiroshima) tại Bảo tàng Hàng không và Vũ trụ Quốc gia vào năm 1995, nhưng nhìn chung, Viện vẫn duy trì được sự ủng hộ từ cả hai đảng phái chính trị với tư cách là người gìn giữ lịch sử, trí tuệ sáng tạo và di sản thiên nhiên của nước Mỹ, ngay cả khi tình trạng phân cực chính trị gia tăng và các cuộc chiến văn hóa bùng phát dữ dội.
Tuy nhiên, vị thế đặc biệt đó của Viện hiện đang bị đe dọa nghiêm trọng hơn bao giờ hết. Vào tháng 3 năm 2025, Tổng thống Donald Trump đã ký một sắc lệnh hành pháp tuyên bố rằng Smithsonian đã sa đà vào “hệ tư tưởng gây chia rẽ và lấy vấn đề chủng tộc làm trọng tâm”. Và vào ngày 4 tháng 7 năm đó — đúng dịp kỷ niệm 250 năm ngày Tuyên ngôn Độc lập — bản báo cáo của Nhà Trắng đã được công bố. Vào cuối tháng 7, hai ủy ban của Hạ viện đã tổ chức các phiên điều trần liên tiếp về bản báo cáo; tại đây, các nghị sĩ Đảng Cộng hòa thay phiên nhau chỉ trích gay gắt giám đốc bảo tàng, bà Anthea Hartig, và buộc bà phải trả lời các câu hỏi về những hiện vật trưng bày, chẳng hạn như một “bộ dây đai bằng crôm và cao su dùng cho vùng kín” được thiết kế cho các hoạt động tình dục bạo dâm (S&M). Cũng trong tuần đó, ông Trump đã ký một sắc lệnh hành pháp chỉ đạo Bộ Nội vụ dựng biển báo bên ngoài bảo tàng nhằm “cảnh báo du khách về sự chi phối bởi hệ tư tưởng” trong các nội dung trưng bày tại đây. Dù các tấm biển này vẫn chưa được lắp đặt, nhưng vào cuối tháng 8, Bộ trưởng Nội vụ Doug Burgum đã gửi thư cho Hội đồng Quản trị Smithsonian, tuyên bố rằng các cơ quan liên bang khác “không thể tiếp tục ủng hộ Smithsonian dưới sự lãnh đạo hiện tại nếu xét đến lương tâm và trách nhiệm.”
Smithsonian là tổ chức độc lập với nhánh hành pháp, được điều hành bởi một hội đồng gồm 17 thành viên do Chánh án Tòa án Tối cao đứng đầu; hội đồng này bao gồm sáu nghị sĩ Quốc hội (mỗi đảng ba người), chín công dân tư nhân và Phó Tổng thống. Tuy nhiên, tổ chức này phụ thuộc vào chính phủ liên bang để có 62% nguồn kinh phí—nhận hơn 1 tỷ USD mỗi năm—và những cảnh báo về việc cắt giảm ngân sách mạnh tay ngày càng trở nên dồn dập. Cuối cùng, vào ngày 8 tháng 9, ông Lonnie Bunch—Tổng thư ký Smithsonian và cũng là người Mỹ gốc Phi đầu tiên lãnh đạo tổ chức này—đã tuyên bố từ chức ở tuổi 73, với lý do công việc “gây nhiều áp lực.”
Nhìn từ một góc độ, cuộc chiến xoay quanh Smithsonian chỉ là một ví dụ nữa cho thấy nỗ lực của ông Trump—với phong cách khoa trương đặc trưng—nhằm in đậm dấu ấn cá nhân lên các thể chế tại Washington; điều này diễn ra song song với các kế hoạch như đóng cửa Trung tâm Kennedy, thay thế Cánh Đông của Nhà Trắng bằng một phòng khiêu vũ khổng lồ và xây dựng một cổng vòm cao 250 feet (khoảng 76 mét) gần Nghĩa trang Quốc gia Arlington.
Tuy nhiên, khác với một số cuộc xung đột do ông Trump khơi mào, vấn đề này đã âm ỉ từ nhiều năm trước—hoàn toàn độc lập với ông—thông qua các khiếu nại từ các thành viên hội đồng quản trị ngay cả trước khi ông trở lại nắm quyền. Bảo tàng Lịch sử Hoa Kỳ—tâm điểm khiến chính quyền bất bình—đã phải vật lộn suốt nhiều năm với câu hỏi liệu có nên (và làm thế nào để) trình bày một câu chuyện quốc gia mang tính gắn kết hay không; chính sự lưỡng lự này đã khiến bảo tàng dễ trở thành mục tiêu cho những đợt công kích dữ dội từ phía chính quyền. Trong khi đó, Viện Smithsonian đã trải qua một bước ngoặt về nhận thức chính trị trong giai đoạn biến động năm 2020—thời điểm đại dịch COVID-19 bùng phát và vụ sát hại George Floyd gây chấn động—với những phản ứng tương đồng với giới học thuật và các cộng đồng có tư tưởng tiến bộ khác.
Tình thế này khiến viện trở nên dễ bị tổn thương trước một chính quyền mới vốn coi mình là lực lượng chấn chỉnh những thái quá của trào lưu “woke” (nhận thức về các vấn đề công bằng xã hội). “Tôi đã nhiều lần cảnh báo rằng sẽ có một ngày phải đối mặt với sự phán xét,” Garret Graves—cựu nghị sĩ Đảng Cộng hòa đại diện bang Louisiana, người từng phục vụ trong hội đồng quản trị Smithsonian giai đoạn 2023-2024—chia sẻ trong một cuộc phỏng vấn. “Các vị có thể chủ động tham gia, giúp định hướng lại Smithsonian theo hướng hợp lý hơn, hoặc chấp nhận một cuộc thay đổi đột ngột và cưỡng ép. Tôi không ngờ rằng lời cảnh báo của mình lại sớm trở thành sự thật đến vậy.”
Giờ đây, thay vì là năm đánh dấu lễ kỷ niệm trọng đại nhân dịp 250 năm thành lập đất nước, Smithsonian lại đang rơi vào tầm ngắm của ông Trump. Và câu hỏi về việc bảo tàng lịch sử hàng đầu quốc gia nên kể câu chuyện về đất nước mình như thế nào bỗng chốc trở thành vấn đề gây tranh cãi gay gắt.
Bảo tàng Lịch sử và Công nghệ Quốc gia (tiền thân của Bảo tàng Lịch sử Hoa Kỳ) mở cửa tại khu National Mall vào năm 1964. Vào thời điểm đó, ông Remington Kellogg—cựu trợ lý giám đốc Smithsonian—cho biết sứ mệnh của bảo tàng là khơi dậy “sự hiểu biết thấu đáo về câu chuyện đầy cảm hứng của Hoa Kỳ—bao gồm nguồn gốc, những cuộc đấu tranh, quá trình phát triển, các truyền thống và sức mạnh của quốc gia.” Đúng như tên gọi, ngay từ đầu bảo tàng đã mang trong mình hai sứ mệnh song hành nhưng có phần đối lập: vừa giới thiệu những tiến bộ công nghệ của Hoa Kỳ, vừa kể lại câu chuyện lịch sử theo nghĩa rộng hơn.
Năm 1980, bảo tàng được đổi tên thành Bảo tàng Quốc gia về Lịch sử Hoa Kỳ, nhưng những mâu thuẫn vẫn còn đó. “Ban đầu nó là một bảo tàng công nghệ và đến nay vẫn còn lưu giữ rất nhiều thiết bị; việc chuyển đổi từ mô hình đó sang bảo tàng lịch sử Hoa Kỳ là một thay đổi vô cùng lớn,” Ivan Selin, cựu chủ tịch hội đồng quản trị bảo tàng, nhận định. “Nếu không vứt bỏ mọi thứ để làm lại từ đầu, bạn sẽ tạo ra một tổng thể thiếu sự nhất quán. Nếu thiếu một chiến lược rõ ràng, kết quả sẽ là sự pha trộn khập khiễng giữa những thứ chẳng hề liên quan đến nhau.”
Hai thập kỷ sau khi đổi tên, việc thiếu một cách tiếp cận thống nhất đã trở thành vấn đề đáng ngại. Năm 1999, David Brooks đã viết một bài phê bình gay gắt trên tạp chí *Weekly Standard*, bày tỏ sự tiếc nuối khi bảo tàng trưng bày quá ít tư liệu về những cột mốc quan trọng của đất nước (như Hội nghị Lập hiến, chuyến thám hiểm của Lewis và Clark, cuộc Đại Suy thoái, v.v.) cũng như những nhân vật kiệt xuất đã tạo nên các sự kiện đó (như Thomas Jefferson, Abraham Lincoln, Martin Luther King Jr., v.v.). Ông viết: “Bảo tàng này phớt lờ hoặc gần như bỏ qua hầu hết các sự kiện trọng đại trong lịch sử Hoa Kỳ. Đây là nơi trưng bày những nỗi bất bình mang tính đa văn hóa; nó đơn thuần lướt qua bất kỳ chủ đề, cá nhân hay ý tưởng nào—dù có tầm quan trọng sống còn đối với lịch sử Hoa Kỳ—nếu những điều đó không liên quan đến sự áp bức nhắm vào các nhóm sắc tộc thiểu số hay những giới tính chịu nhiều thiệt thòi.”
Để phản hồi lại những lời chỉ trích này, năm 2001, Viện Smithsonian đã thành lập một ủy ban đặc biệt gồm các nhà sử học và nhiều chuyên gia khác, do Richard Darman—cựu cố vấn cấp cao dưới thời các chính quyền Cộng hòa tại Nhà Trắng—dẫn dắt. Năm 2002, ủy ban công bố báo cáo, khẳng định rằng bảo tàng “cần một cuộc ‘chuyển mình’ như chính ban lãnh đạo bảo tàng đã mô tả. Nó thiếu sức hấp dẫn về mặt thẩm mỹ, thiếu sự mạch lạc trong tổ chức và thiếu sự cân bằng thực chất trong cách thể hiện.” Báo cáo đề xuất, cùng nhiều nội dung khác, việc xây dựng một khu trưng bày dẫn nhập theo trình tự thời gian; khu vực này cần bao hàm “các chủ đề cốt lõi để xem xét và diễn giải lịch sử Hoa Kỳ,” đồng thời “phải tôn vinh những thế mạnh và thành tựu phi thường của nước Mỹ, song cũng cần nhìn nhận một cách công bằng và có trách nhiệm về những khía cạnh mà nước Mỹ chưa đạt được các tiêu chuẩn cao đẹp mà chính mình đã đề ra.”
Tuy nhiên, thực hiện điều này lại khó khăn hơn nhiều so với lời nói. Trước hết, bản thân cấu trúc vật lý của bảo tàng chưa bao giờ tạo được sự nhất quán — nhà phê bình kiến trúc Ada Louise Huxtable của tờ *New York Times* từng viết vào thời điểm khánh thành rằng đó là “một nỗ lực gượng ép nhằm kết hợp giữa phong cách cổ điển và hiện đại, để rồi rốt cuộc tòa nhà chẳng thuộc hẳn về phong cách nào cả”. Brent Glass, người nhậm chức giám đốc ngay sau khi bản báo cáo của hội đồng chuyên gia được công bố năm 2002, chia sẻ với ProPublica: “Đó là một không gian đầy thách thức”.
Tuy nhiên, quan trọng hơn cả là các khuyến nghị của ủy ban đã vấp phải sự phản đối từ đội ngũ giám tuyển của bảo tàng đối với cách tiếp cận tập trung vào “những vĩ nhân lịch sử” — kiểu cách mà Brooks và những người khác hằng mong muốn. Khi ấy, trong ngành bảo tàng học đã xuất hiện xu hướng rời bỏ lối tiếp cận này cũng như cách trình bày theo trình tự thời gian thuần túy. John Gray, người kế nhiệm Glass vào năm 2012, nói với ProPublica: “Đó là một phong trào chung trong giới bảo tàng nhằm thoát khỏi lối kể chuyện theo dòng thời gian tuyến tính để chuyển sang những câu chuyện mang tính giai đoạn hoặc tập trung vào các chủ đề cụ thể. Mục đích không phải là bỏ qua câu chuyện lịch sử, mà là tìm cách khơi dậy sự quan tâm của công chúng”.
Ngoài ra, các giám tuyển của bảo tàng thường chuyên sâu về văn hóa vật chất — tức công việc sưu tầm và nghiên cứu hàng triệu hiện vật — hơn là về nghệ thuật kể chuyện dựa trên các ý tưởng chủ đạo. Để khắc phục điều này, nhóm của Gray đã cố gắng mời một số nhà sử học uy tín tham gia nhằm xây dựng một cấu trúc tự sự bao trùm hơn. Tuy nhiên, họ đã từ chối vì lo ngại rằng cách tiếp cận như vậy có thể mang màu sắc tự tôn thái quá và trở thành công cụ cổ xúy cho tư tưởng “Nước Mỹ trên hết”. Gray chia sẻ: “Chúng tôi đã cố gắng tổ chức [bảo tàng] xoay quanh các ý tưởng và lý tưởng — những lý tưởng mang tính khát vọng. Và chúng tôi đã thất bại nhiều lần”. Giải pháp cuối cùng mà bảo tàng đưa ra là chia câu chuyện lịch sử quốc gia thành các chủ đề, mỗi chủ đề được thể hiện qua một khu trưng bày cố định: “American Enterprise” (Doanh nghiệp Mỹ) về kinh doanh và đổi mới sáng tạo, “American Democracy” (Dân chủ Mỹ) về chính trị, “Many Voices, One Nation” (Nhiều tiếng nói, Một quốc gia) về vấn đề nhập cư, “The American Presidency” (Tổng thống Mỹ), “The Price of Freedom” (Cái giá của Tự do) về các cuộc chiến tranh của đất nước, “Entertainment Nation” (Quốc gia Giải trí) về văn hóa, và “America on the Move” (Nước Mỹ Chuyển động) về giao thông vận tải.
Các cựu giám đốc cho biết việc xây dựng những khu trưng bày này đòi hỏi quá trình thảo luận và tranh luận rất kỹ lưỡng. Một số nhà tài trợ cho khu trưng bày về doanh nghiệp Mỹ đã tỏ ra không hài lòng khi thấy khu vực này dành quá nhiều không gian để nói về vai trò của chế độ nô lệ trong nền kinh doanh của Mỹ. Khi xây dựng khu trưng bày “The Price of Freedom”, bảo tàng đã tham vấn các hội cựu chiến binh nhằm tránh vấp phải làn sóng phản đối dữ dội như từng xảy ra với triển lãm về chiếc máy bay Enola Gay. Theo ông Glass, nỗ lực này đã thành công, bất chấp việc khu trưng bày thể hiện quan điểm thẳng thắn về những khía cạnh đen tối trong lịch sử quân sự của đất nước. Ông nói: “Mọi người hoàn toàn có thể tiếp nhận những vấn đề phức tạp. Họ không hề cảm thấy tiêu cực về đất nước khi được nghe kể toàn bộ câu chuyện, trái lại, họ còn cảm thấy biết ơn vì được tiếp cận những thông tin đó.”
Rải rác khắp bảo tàng là vô số hiện vật nổi bật: chiếc bàn nơi Jefferson soạn thảo Tuyên ngôn Độc lập; chiếc mũ chóp cao mà Lincoln đã đội khi đến Nhà hát Ford vào đêm cuối cùng của cuộc đời ông; quầy phục vụ ăn uống thực tế từng diễn ra cuộc biểu tình ngồi (sit-in) đòi quyền công dân tại Greensboro, Bắc Carolina vào năm 1960; và một bổ sung gần đây là chiếc pháo hạm bị chìm trong Chiến tranh Cách mạng hiện đang được phục dựng ngay tại chỗ. Tuy nhiên, tổng thể trải nghiệm lại có phần rời rạc và gây cảm giác mất phương hướng. Thêm vào đó, với hệ thống chiếu sáng mờ nhạt, công nghệ lỗi thời và những khu vực chưa được khai thác hiệu quả, đôi khi du khách có cảm giác như đang lang thang trong một trung tâm thương mại đã qua thời hoàng kim hoặc một góc khuất bị lãng quên tại nhà ga sân bay.
Điều này tạo nên sự tương phản rõ rệt với Bảo tàng Quốc gia về Lịch sử và Văn hóa Người Mỹ gốc Phi – nơi mở cửa vào năm 2016 dưới sự chỉ đạo của ông Bunch và đặc biệt sở hữu lối thiết kế mạch lạc theo trình tự thời gian. Theo lời ông Selin, cựu chủ tịch hội đồng quản trị bảo tàng lịch sử Hoa Kỳ, thì bảo tàng về người Mỹ gốc Phi cũng như Bảo tàng Quốc gia về Người Mỹ bản địa (mở cửa năm 2004) có lợi thế là tập trung vào một chủ đề cụ thể; điều này càng làm mờ nhạt vai trò còn lại của bảo tàng lịch sử Hoa Kỳ – nơi vốn đang chứng kiến lượng khách tham quan sụt giảm trong những năm gần đây. “Bạn sẽ không thể tìm thấy trong bất kỳ tài liệu nào của Smithsonian một lý thuyết định hướng về những gì nên có tại bảo tàng lịch sử Hoa Kỳ hay các bảo tàng chuyên đề cụ thể hơn, cũng như quy định về số lượng các bảo tàng chuyên đề này,” ông Selin nhận định. “Hoàn toàn không có văn bản quy chế nào quy định cách thức kết nối và phối hợp giữa chúng.”
Vào tháng 3 năm 2020, Smithsonian đã đóng cửa các bảo tàng của mình do đại dịch. Vài tháng sau đó, Washington và các thành phố khác bùng nổ các cuộc biểu tình phản đối vụ sát hại Floyd ở Minneapolis. Ông Bunch – người nhậm chức lãnh đạo cao nhất (Secretary) của Smithsonian vào năm 2019 – cùng các quan chức cấp cao khác đã bắt đầu nỗ lực xem xét lại các ưu tiên của tổ chức; điều này được phản ánh trong biên bản các cuộc họp của Hội đồng Quản trị (Board of Regents) – vốn lúc bấy giờ được tổ chức trực tuyến. Biên bản cuộc họp tháng 6 năm 2020 ghi nhận rằng ông Bunch đã “báo cáo với Hội đồng về những nỗ lực của mình trong việc giải quyết ‘đại dịch kép’: đại dịch do virus corona gây ra và các vấn đề xoay quanh chủng tộc, nạn phân biệt chủng tộc cũng như bản sắc chủng tộc.” Ông cũng công bố ra mắt “Smithsonian Cares” – một nguồn tài nguyên kỹ thuật số nhằm “cung cấp các công cụ và hướng dẫn để thúc đẩy cũng như truyền cảm hứng cho những cuộc đối thoại về sự đa dạng, công bằng, khả năng tiếp cận và sự hòa nhập.”
Vào tháng 10 năm đó, hội đồng đã thảo luận về “việc có thể thành lập vị trí Giám đốc phụ trách Đa dạng (Chief Diversity Officer); rà soát các quy trình và chính sách tổ chức có thể vô tình tạo ra rào cản đối với sự hòa nhập; tích hợp và chuẩn hóa hoạt động đào tạo về DEAI (Đa dạng, Công bằng, Tiếp cận và Hòa nhập) trên toàn tổ chức; tăng cường kỹ năng giám sát về DEAI; nâng cao sự chú trọng của ban lãnh đạo cấp cao đối với vấn đề hòa nhập; cũng như xác định các chiến lược về nguồn vốn và nguồn lực để triển khai các nỗ lực DEAI trong mọi chức năng và hoạt động của tổ chức.” Vào tháng 2 năm 2021, ông Bunch thông báo với hội đồng rằng năm ưu tiên chiến lược của Smithsonian sẽ bao gồm việc định vị tổ chức này như một “nguồn tin cậy cho các cuộc đối thoại quan trọng, đồng thời hỗ trợ quốc gia giải quyết những vấn đề trọng yếu như chủng tộc và bản sắc.”
Như biên bản cuộc họp cho thấy, việc tổ chức này chú trọng hơn đến vấn đề bản sắc đã nhận được sự khuyến khích từ chính quyền Biden mới nhậm chức. Vào tháng 10 năm 2021, Văn phòng Quan hệ Chính phủ của Smithsonian báo cáo rằng tổ chức này đã “mang các hiện vật từ Bảo tàng Lịch sử Quốc gia Hoa Kỳ đến Nhà Trắng để tổ chức một cuộc triển lãm tạm thời nhằm tôn vinh Tháng Tự hào (Pride Month) của cộng đồng Đồng tính nữ, Đồng tính nam, Song tính, Chuyển giới và Queer (LGBTQ).” Ba tháng sau, văn phòng này cho biết họ “tiếp tục hợp tác chặt chẽ” với Nhà Trắng trong “các nỗ lực về đa dạng, khả năng tiếp cận và sự hòa nhập.” Smithsonian cũng đề cập đến kế hoạch tổ chức các triển lãm tại Nhà Trắng để kỷ niệm “Tháng Lịch sử Người Da đen (tháng 2), Tháng Lịch sử Phụ nữ (tháng 3), Tháng Di sản Người Mỹ gốc Á và Người dân Đảo Thái Bình Dương (tháng 5), tháng dành cho cộng đồng LGBTQ (tháng 6) và Tháng Di sản Lịch sử Người gốc Tây Ban Nha/Latinh (tháng 9).” Sự thay đổi sau năm 2020 cũng lan rộng đến các bảo tàng, nơi bắt đầu mở cửa đón khách trở lại vào mùa xuân năm 2021. Đơn cử như Phòng trưng bày Chân dung Quốc gia (National Portrait Gallery) đã sửa đổi phần chú thích cho bức chân dung của Henry Laurens – đại diện bang South Carolina tại Quốc hội Lục địa – để phản ánh thực tế rằng ông đã làm giàu nhờ chế độ nô lệ. “Khi Floyd bị sát hại, mọi người đều nhận thấy đây là lúc cần đặt câu hỏi: Chúng ta đang kể những câu chuyện gì, và liệu chúng ta có trung thực, công bằng khi kể lại những câu chuyện đó không? Tất cả chúng tôi đều nhìn nhận vấn đề dưới góc độ này,” Kim Sajet, người nhậm chức giám đốc Phòng trưng bày Chân dung vào năm 2013, chia sẻ với ProPublica. “Mọi người đều cảm thấy được tiếp thêm động lực từ điều đó. Chúng ta không thể thay đổi quá khứ, nhưng cần thừa nhận những gì đã xảy ra để không lặp lại điều đó trong tương lai.”
Tuy nhiên, định hướng mới này lại gây ra những lo ngại cho một số người ủng hộ bảo tàng thuộc phe bảo thủ, chẳng hạn như ông Graves – người gia nhập hội đồng quản trị vào năm 2023 với tư cách là một trong ba thành viên do các nghị sĩ Đảng Cộng hòa bổ nhiệm. Graves chia sẻ với ProPublica rằng ông rất nể trọng ông Bunch — “những thành tựu của ông ấy với bảo tàng về người Mỹ gốc Phi thật đáng nể” — nhưng ông bắt đầu lo ngại rằng Smithsonian đang hoạt động như thể tách biệt khỏi thực tế bên ngoài. Nhân viên bảo tàng sống tại một khu vực đô thị nơi đa số cử tri bỏ phiếu chống lại Trump (và nhân viên bảo tàng thường là nhóm có tư tưởng thiên tả nhất trong mọi ngành nghề), song họ lại có nhiệm vụ tổ chức triển lãm cho du khách từ khắp cả nước và thế giới; đây là sự thiếu kết nối mà dường như bảo tàng chưa nhận thức đầy đủ.
Nhiều cuộc họp hội đồng thường bắt đầu bằng các chuyến tham quan một bảo tàng cụ thể, và ông Graves cùng một thành viên khác thuộc Đảng Cộng hòa là Adrian Smith (đại diện bang Nebraska) thường cảm thấy sửng sốt trước những gì họ chứng kiến. “Có tới 75% thời gian, khi đi tham quan cùng nhau, tôi và Adrian thường thốt lên: ‘Các bạn đang đùa đấy à?'” Graves kể lại. “Cách thể hiện ở đó không phải là diễn giải về khoa học hay lịch sử. Nó dường như mang một ý đồ định hướng tư tưởng, và đó không phải là bản chất của một bảo tàng.” Theo ông, điều còn thiếu chính là sự ghi nhận những thành tựu của đất nước. “Đất nước này là một thử nghiệm phi thường,” ông nói. “Chúng ta từng phạm phải những sai lầm nghiêm trọng, nhưng quả thực, nước Mỹ đã mang lại lợi ích to lớn cho thế giới. Những gì đã diễn ra tại đây trong suốt 250 năm qua thật đáng kinh ngạc và rất đáng để chúng ta tôn vinh.”
Graves rời Quốc hội vào cuối năm 2024. Trong bài phát biểu chia tay Hội đồng Quản trị vào tháng 10 năm đó, ông đã cảnh báo về việc để Smithsonian bị coi là có liên hệ với một đảng phái hay khuynh hướng tư tưởng nhất định. “Tôi cảm thấy họ đang gây ra những vấn đề đe dọa sự bền vững của tổ chức này,” ông nói. “Việc chính trị hóa Smithsonian là một ý tưởng cực kỳ tồi tệ, bởi khi đó, tổ chức sẽ chỉ nhận được ngân sách khi Đảng Dân chủ nắm quyền đa số. Đây là bảo tàng của nước Mỹ và lẽ ra không nên có bất kỳ yếu tố đảng phái nào dính líu đến nó.”
Một tuần sau, ông Trump thắng cử và trở lại Nhà Trắng.
Trong nhiệm kỳ đầu tiên, ông Trump hầu như không quan tâm đến Smithsonian. Năm 2017, ông Bunch đã dẫn ông Trump đi tham quan bảo tàng mới dành cho người Mỹ gốc Phi; sau này, ông Bunch kể lại trong cuốn hồi ký của mình: “Tổng thống dừng lại trước khu vực trưng bày nói về vai trò của người Hà Lan trong nạn buôn bán nô lệ. Khi thấy ông chăm chú đọc tấm bảng chú thích, tôi đã nghĩ rằng có lẽ ông đang thực sự quan tâm đến công việc của bảo tàng. Nhưng ông nhanh chóng chứng minh tôi đã lầm. Khi quay người rời khỏi khu vực trưng bày, ông nói với tôi: ‘Anh biết không, người Hà Lan rất yêu mến tôi đấy.’ Tất cả những gì tôi có thể nói lúc đó chỉ là: ‘Chúng ta tiếp tục đi thôi’.”
Ông Trump không mất nhiều thời gian để làm rõ rằng, cũng như trên các phương diện khác trong nhiệm kỳ thứ hai, mọi thứ lần này sẽ rất khác biệt. Đầu tiên là sắc lệnh hành pháp ban hành vào tháng 3 năm 2025, chỉ đạo Phó Tổng thống J.D. Vance loại bỏ “hệ tư tưởng không phù hợp” khỏi Smithsonian. Hai tháng sau, ông Trump tuyên bố sa thải bà Sajet – giám đốc Phòng trưng bày Chân dung Quốc gia – với lý do bà là “người mang nặng quan điểm đảng phái và ủng hộ mạnh mẽ DEI (Đa dạng, Công bằng và Hòa nhập), những điều hoàn toàn không phù hợp với cương vị của bà.” Phía Smithsonian cho rằng ông Trump không có thẩm quyền cách chức bà Sajet, nhưng bà vẫn quyết định rời đi với hy vọng bảo vệ tổ chức này khỏi rắc rối.
Vào tháng 8 năm 2025, Nhà Trắng đưa ra tối hậu thư với thời hạn 120 ngày, yêu cầu thay thế “những ngôn từ gây chia rẽ hoặc mang nặng tính ý thức hệ bằng các mô tả mang tính gắn kết, chính xác về mặt lịch sử và có tính xây dựng.” Tuy nhiên, yêu cầu này không được theo sát thực hiện, và trong gần một năm sau đó, tưởng chừng như cơn bão đã thực sự qua đi. Thế rồi, Nhà Trắng công bố bản báo cáo về Bảo tàng Lịch sử Hoa Kỳ, trong đó liệt kê hàng loạt chỉ trích gay gắt nhắm vào ông Hartig (giám đốc bảo tàng từ năm 2018) và ông Bunch; bản báo cáo chi tiết đến mức cho thấy các tác giả đã rà soát rất kỹ lưỡng mọi phát ngôn công khai của họ cũng như các hoạt động của bảo tàng. (Thông qua người phát ngôn, ông Bunch đã từ chối trả lời phỏng vấn. Các đại diện của bảo tàng cũng không phản hồi các yêu cầu được trao đổi với bà Hartig.)
Ngoài việc đề cập đến triển lãm về Franklin, báo cáo còn lưu ý rằng một triển lãm có tên “Girlhood (It’s Complicated)” (tạm dịch: Tuổi thiếu nữ – Chuyện chẳng đơn giản) đã trưng bày “những trang nhật ký của một bé gái 6 tuổi, trong đó em bày tỏ nỗi sợ hãi về việc ‘mọc ngực’ và ước mong cho ‘dương vật’ – thứ vốn dĩ không tồn tại ở cơ thể em – được ‘mọc ra’.” Một triển lãm khác về lịch sử của cộng đồng người đồng tính thì “có trưng bày một bộ đai đeo vùng kín làm bằng crôm và cao su, được thiết kế dành cho các hoạt động tình dục bạo dâm – khổ dâm (S&M).”
Báo cáo chỉ trích bảo tàng vì đã đào tạo nhân viên sử dụng bộ tài liệu “Museums as a Site for Social Action Toolkit” (tạm dịch: Bộ công cụ biến bảo tàng thành nơi hành động vì xã hội) — một lộ trình dài hơn 200 trang hướng dẫn cách “thực sự chuyển đổi không gian bảo tàng” — vốn bị cho là có liên hệ với “chủ nghĩa da trắng thượng đẳng, chế độ gia trưởng dị tính, sự bóc lột sức lao động, chủ nghĩa thực dân, hành vi chiếm đoạt nghệ thuật và cổ vật mang tính đế quốc, sự hủy hoại hoặc gạt bỏ các cách diễn giải hay thể hiện khác về nghệ thuật và cổ vật, nạn phân biệt chủng tộc mang tính hệ thống cùng các hình thức áp bức khác.”
Tuy nhiên, trên hết, báo cáo chỉ trích bảo tàng dựa trên những lý lẽ tương đồng với quan điểm của Brooks và ủy ban đặc biệt năm 2002, cho rằng bảo tàng đã không mang đến cho khách tham quan một câu chuyện thống nhất về lịch sử quốc gia. “Câu chuyện đó cần là một quan điểm đồng thuận cơ bản, không mang tính ý thức hệ hay bị chính trị hóa, mà phải trình bày các sự kiện lịch sử — những gì thực sự đã diễn ra — một cách chính xác nhất có thể và hạn chế tối đa những định kiến của thời hiện đại,” báo cáo nêu rõ. “Nó cần kể lại toàn bộ câu chuyện về một quốc gia, bao gồm cả những mặt tốt và xấu, để khách tham quan bảo tàng có thể hiểu được quá trình phát triển đã đưa đất nước ta đến vị thế ngày nay.”
Trong nhiều năm, Smithsonian đã tránh được những cuộc tranh cãi gay gắt, một phần nhờ vào việc thực hiện điều mà một cựu quan chức gọi là công tác “chăm sóc và vun đắp mối quan hệ” với các nghị sĩ thuộc hai ủy ban có thẩm quyền giám sát bảo tàng: Ủy ban Phân bổ Ngân sách và Ủy ban Hành chính Hạ viện. Nếu có một triển lãm tiềm ẩn nguy cơ gây tranh cãi, bảo tàng sẽ mời các nghị sĩ đến xem trước để họ nắm được bối cảnh, phòng khi nhận được những lời phàn nàn từ công chúng. Tuy nhiên, các nỗ lực này đã bị gián đoạn một thời gian do việc đóng cửa vì đại dịch; đồng thời, bộ phận quan hệ chính phủ của Smithsonian cũng trải qua nhiều biến động nhân sự khi một giám đốc mắc ung thư và một người khác đột ngột qua đời.
Bối cảnh này, cộng thêm “ngòi nổ” từ báo cáo của Nhà Trắng, đã góp phần lý giải mức độ gay gắt của những lời chỉ trích mà bà Hartig phải đối mặt khi tham dự hai phiên điều trần vào cuối tháng Bảy. Ngay cả theo tiêu chuẩn của Quốc hội vốn đang thiếu vắng sự chuẩn mực trong thời gian gần đây, các phiên điều trần này vẫn diễn ra vô cùng hỗn loạn. Tại phiên điều trần đầu tiên do Tiểu ban Giám sát về Hiệu quả Chính phủ thuộc Hạ viện tổ chức, Chủ tịch Tim Burchett — một nghị sĩ Đảng Cộng hòa đại diện bang Tennessee — đã mở đầu bằng việc cho chiếu liên tiếp nhiều đoạn video ghi lại cảnh bà Hartig đọc lời tri ân các bộ lạc bản địa (thừa nhận quyền sở hữu đất đai của họ) trước khi bắt đầu các bài phát biểu. “Tôi tự hỏi, liệu bà có bao giờ có ý định chuyển nhượng quyền sở hữu bất kỳ tài sản cá nhân nào của mình hoặc tài sản của Smithsonian cho bất kỳ bộ lạc nào trong số đó hay không?” ông hỏi Hartig.
Bà chọn giọng điệu hòa giải, nói rằng Smithsonian “coi trọng những lo ngại được nêu trong báo cáo của Hội đồng Chính sách Đối nội thuộc Nhà Trắng” nhưng khẳng định báo cáo này “không mô tả một cách công bằng hay chính xác toàn bộ các hoạt động của bảo tàng.” Bà cam đoan với ủy ban: “Tôi yêu nước Mỹ. Tôi coi việc góp phần gìn giữ những báu vật của đất nước và phục vụ người dân Mỹ là niềm vinh dự trong sự nghiệp của mình.”
Điều này không làm dịu đi thái độ của các thành viên Đảng Cộng hòa trong ủy ban. Ông Burchett đã đưa ra các hình ảnh từ bảo tàng, bao gồm hình ảnh bộ dây đai trói buộc vùng kín và nội dung nhật ký về một bé gái 6 tuổi mong muốn có dương vật. “Thưa bà, ý tôi là, bà trưng bày những hình ảnh về trói buộc tình dục (bondage). Có những thứ mang tính chất tình dục lộ liễu ở đó,” ông nói. “Tôi không hề thích điều này.” Hạ nghị sĩ Nancy Mace, đảng viên Cộng hòa đại diện bang South Carolina, đã chất vấn gay gắt: “Liệu những hình ảnh về các sở thích tình dục lệch lạc (fetish) có phù hợp với trẻ em hay không? Có hay không?” Hạ nghị sĩ Brandon Gill, đảng viên Cộng hòa đại diện bang Texas, cũng lưu ý rằng bộ tài liệu mà bảo tàng sử dụng để đào tạo nhân viên đã liệt kê “sự lịch thiệp” là một đặc điểm của “văn hóa thượng đẳng da trắng.”
Những người lên tiếng bảo vệ Hartig cũng tỏ ra gay gắt không kém. David Blight, một nhà sử học tại Đại học Yale cũng tham gia làm chứng, đã ví von các đòn công kích của Nhà Trắng nhắm vào Viện Smithsonian với chế độ Đức Quốc xã (Đệ tam Đế chế); ông cho rằng “mô hình mà họ noi theo có lẽ chính là ủy ban tuyên truyền của Joseph Goebbels – tên gọi mà Đức Quốc xã đặt cho ủy ban chuyên kiểm soát các bảo tàng”. Hạ nghị sĩ Jasmine Crockett, đảng viên Dân chủ đại diện bang Texas, đã mở đầu bài phát biểu của mình bằng câu: “Chào mừng quý vị đến với Ủy ban Tôn vinh Người da trắng”. Hạ nghị sĩ Kweisi Mfume, đảng viên Dân chủ đại diện bang Maryland, tuyên bố sẵn sàng hy sinh tính mạng vì Viện Smithsonian. “Chúng tôi sẽ không để các người phá hủy bảo tàng đó,” ông khẳng định. “Dù phải mất bao lâu, trải qua bao nhiêu trận chiến hay tốn bao nhiêu công sức, chúng tôi nhất quyết không để điều đó xảy ra – trừ khi các người tìm được cách giết sạch chúng tôi và bước qua xác chúng tôi để thay đổi lịch sử.”
Phiên điều trần diễn ra vào ngày hôm sau trước Ủy ban Hành chính Hạ viện cũng chứng kiến những diễn biến tương tự. Sự đồng thuận giữa hai đảng về vấn đề Viện Smithsonian dường như đã hoàn toàn tan vỡ.
Vào một ngày Chủ nhật gần đây, một nhóm du khách đã bước vào khu vực trưng bày trung tâm nằm ngay lối vào Bảo tàng Lịch sử Quốc gia (phía hướng ra National Mall) để chiêm ngưỡng lá cờ “Star-Spangled Banner” (Cờ Sao và Sọc) khổng lồ. Đây chính là lá cờ từng tung bay trên Pháo đài McHenry vào năm 1814 và đã truyền cảm hứng để Francis Scott Key sáng tác nên bài hát sau này trở thành quốc ca Hoa Kỳ. Để bảo quản an toàn, lá cờ được trưng bày trong điều kiện ánh sáng rất yếu, tạo cho căn phòng một bầu không khí trang nghiêm, tựa như hầm mộ trong thánh đường. “Trời ơi, nó to quá,” một người phụ nữ thốt lên. “Tôi thấy rùng mình luôn,” một người khác nói. “Thật không thể tin nổi,” người thứ ba nhận xét.
Dù vẫn còn những khiếm khuyết, bảo tàng này ngày ngày vẫn tạo ấn tượng mạnh mẽ trong lòng nhiều du khách. Tuy nhiên, quá trình loay hoay định hình bản sắc kéo dài bấy lâu đã biến nơi đây thành mục tiêu nhắm đến của một chính quyền đang tìm kiếm những điểm yếu; giờ đây, tương lai của bảo tàng cũng như toàn bộ hệ thống Smithsonian đang đứng trước tình thế bấp bênh. Ba trong số chín ghế dành cho thành viên công chúng trong Hội đồng Quản trị hiện đang bỏ trống, và sẽ có thêm ba ghế nữa bị bỏ trống vào tháng tới. Những người được các thành viên còn lại của hội đồng — bao gồm cả ông Vance — lựa chọn để lấp đầy các vị trí này sẽ đóng vai trò quyết định trong việc chọn người kế nhiệm ông Bunch ở cương vị giám đốc điều hành (Secretary), cũng như định hướng tương lai của tổ chức. Mọi chuyện phần lớn sẽ phụ thuộc vào mức độ tham gia trực tiếp của Chánh án Tòa án Tối cao John Roberts, người đứng đầu hội đồng.
Bất kỳ tổ chức quy mô lớn nào cũng có thể hưởng lợi từ việc tự đánh giá lại, và Smithsonian — đặc biệt là Bảo tàng Lịch sử Hoa Kỳ — có lẽ đã quá hạn cho việc này, nhất là khi một mảng nội dung nữa sắp được tách ra để phục vụ Bảo tàng Quốc gia về Người Mỹ gốc Latinh (dự kiến mở cửa vào đầu thập kỷ tới). Điều khiến nhiều người ủng hộ cảm thấy e ngại là việc đánh giá lại này lại diễn ra dưới thời ông Trump — người vốn không mấy quan tâm đến sự tương tác giữa các bảo tàng, chứ chưa nói đến những khía cạnh tinh tế và phức tạp của lịch sử.
“Sẽ đến lúc,” bà Sajet nói, “người dân Mỹ phải đứng lên và quyết định xem: liệu đây có phải là điều họ mong muốn hay không?”
Nguồn : ProPublica