Từ lời đe dọa “phá hủy phần còn lại của Iran” đến quyền chiến tranh, ngân sách Quốc hội, giá dầu và trách nhiệm giải trình
Ngày 6/11/2026 | VietnamWeek
Ngày 6/11, Tổng thống Donald Trump đưa ra một lời đe dọa mới đối với Iran: Mỹ có thể phải “destroy the rest” – phá hủy phần còn lại của Iran – nếu Washington cho rằng cần thiết để bảo đảm Tehran không thể tiếp tục tạo ra mối đe dọa. Trump nói ông không muốn phá hủy phần còn lại của đất nước này, nhưng có thể phải làm như vậy, và công chúng sẽ sớm biết quyết định của ông.
Đây không còn đơn thuần là một phát biểu cứng rắn trong cuộc đối đầu ngoại giao. Nó xuất hiện sau gần chín tháng chiến tranh, sau khi giá nhiên liệu và chi phí sinh hoạt trở thành vấn đề chính trị, và đặc biệt là chỉ vài ngày sau khi cử tri Mỹ trao quyền kiểm soát cả Hạ viện lẫn Thượng viện cho đảng Dân chủ.
Câu hỏi đặt ra không chỉ là Trump có thực sự ra lệnh mở rộng các cuộc tấn công hay không. Câu hỏi lớn hơn là: Trong hệ thống hiến pháp Mỹ, ai có quyền ngăn một Tổng thống tiếp tục hoặc mở rộng chiến tranh khi Quốc hội không chấp thuận?
Chiến thắng bầu cử của Dân chủ tạo ra một cơ hội mới để kiểm soát quyền lực hành pháp. Nhưng cơ hội đó không tự động trở thành quyền lực thực tế. Quốc hội phải sử dụng những công cụ mà Hiến pháp trao cho mình: quyền ngân sách, quyền lập pháp, quyền giám sát và khả năng buộc chính quyền giải trình trước pháp luật.
1. Lời đe dọa mới và nguy cơ một cuộc chiến không có điểm kết thúc
Theo thông tin được công bố ngày 6/11, Trump nói Mỹ có thể phải phá hủy phần còn lại của Iran và cho rằng Iran có thể mất khoảng 25 năm để tái thiết sau cuộc chiến. Khi được hỏi về đề xuất hạt nhân mà Tehran chuyển qua trung gian Qatar, Trump tuyên bố Iran không thể làm gì nếu không có sự chấp thuận của Washington.
Đây là những phát biểu của Tổng thống, chưa phải một quyết định quân sự mới được công bố. Cần phân biệt rõ giữa lời đe dọa, phương án đang được xem xét và mệnh lệnh tác chiến thực tế. Nhưng ngôn từ này cho thấy Nhà Trắng vẫn để ngỏ khả năng leo thang, trong khi các kênh ngoại giao chưa hoàn toàn đóng lại.
Nguồn: Anadolu, ngày 6/11/2026; Al Jazeera, bản tin trực tiếp về chiến tranh Iran ngày 6/11/2026.
Cuộc chiến Mỹ và Israel tiến hành nhằm vào Iran bắt đầu ngày 28/2/2026. Trong những tháng tiếp theo, xung đột đã trải qua các giai đoạn tấn công, trả đũa, ngừng bắn và đàm phán. Một thỏa thuận ngừng bắn tháng 4 và bản ghi nhớ tháng 6 không tạo ra được một giải pháp bền vững; giao tranh tái diễn và tình trạng đối đầu tiếp tục kéo dài.
Báo cáo của Congressional Research Service (CRS) cập nhật đến ngày 18/9 mô tả cuộc xung đột đã chuyển thành một cuộc chiến tiêu hao, trong đó cả Mỹ và Iran đều phải tính đến giới hạn về quân sự, kinh tế và chính trị.
Điều đáng lo ngại không chỉ là một đợt không kích mới. Đó là khả năng chiến tranh chuyển thành một trạng thái kéo dài: Mỹ tiếp tục tấn công theo từng đợt, Iran đáp trả, các lực lượng trong khu vực bị cuốn vào, eo biển Hormuz tiếp tục bất ổn, còn Washington không đưa ra được một lộ trình kết thúc có thể kiểm chứng.
Một cuộc chiến có thể bắt đầu bằng mục tiêu quân sự cụ thể, nhưng nếu không có tiêu chí kết thúc, nó có nguy cơ biến thành một cam kết vô thời hạn.
Vì vậy, khi Tổng thống nói có thể phải “phá hủy phần còn lại” của Iran, Quốc hội có quyền đặt những câu hỏi căn bản:
- Mục tiêu quân sự hiện tại của Mỹ là gì?
- Mục tiêu nào đã đạt được và mục tiêu nào chưa đạt?
- Chính quyền dự kiến sử dụng thêm bao nhiêu lực lượng và ngân sách?
- Có nguy cơ đưa bộ binh Mỹ vào chiến trường hoặc mở rộng phạm vi tấn công hay không?
- Điều kiện nào sẽ khiến Washington chấm dứt chiến dịch và chuyển sang giải pháp ngoại giao?
Nếu không có câu trả lời rõ ràng, người dân Mỹ không thể biết họ đang tài trợ cho một chiến dịch quân sự có giới hạn hay một cuộc chiến không có điểm dừng.
2. Hiến pháp Mỹ không trao cho Tổng thống quyền tuyên chiến vô hạn
Một trong những nguyên tắc quan trọng nhất của Hiến pháp Mỹ là phân chia quyền lực chiến tranh giữa Quốc hội và Tổng thống.
Điều I, Mục 8 trao cho Quốc hội quyền tuyên chiến, cấp ngân sách cho quân đội, xây dựng và duy trì lực lượng vũ trang. Điều II quy định Tổng thống là Tổng tư lệnh các lực lượng vũ trang.
Sự phân chia này không có nghĩa Tổng thống phải chờ Quốc hội bỏ phiếu trước mọi hoạt động quân sự. Tổng thống có quyền chỉ huy quân đội và có thể hành động trong một số tình huống khẩn cấp, đặc biệt khi cần bảo vệ nước Mỹ trước một cuộc tấn công tức thời.
Nhưng quyền Tổng tư lệnh không đồng nghĩa với quyền tự mình quyết định mọi cuộc chiến, kéo dài mọi chiến dịch và sử dụng ngân sách mà không chịu sự kiểm soát của Quốc hội.
Đây chính là tranh chấp hiến định kéo dài nhiều thập niên giữa Nhà Trắng và Quốc hội: Tổng thống cần có khả năng phản ứng nhanh trước các mối đe dọa, trong khi Quốc hội phải bảo đảm rằng quyền sử dụng quân đội không bị tập trung vô hạn vào một cá nhân.
Sau chiến tranh Việt Nam, Quốc hội thông qua War Powers Resolution năm 1973, bất chấp quyền phủ quyết của Tổng thống Richard Nixon. Đạo luật này nhằm thiết lập cơ chế thông báo, tham vấn và giới hạn thời gian đối với việc đưa quân đội Mỹ vào những tình huống thù địch khi chưa có tuyên chiến hoặc ủy quyền cụ thể của Quốc hội.
Theo luật:
- Tổng thống phải tham vấn Quốc hội trong phạm vi có thể trước khi đưa lực lượng vũ trang vào tình huống thù địch.
- Tổng thống phải báo cáo Quốc hội trong vòng 48 giờ khi đưa quân vào các tình huống thuộc phạm vi luật quy định mà không có tuyên chiến hoặc ủy quyền cụ thể.
- Việc sử dụng lực lượng vũ trang liên quan phải chấm dứt trong vòng 60 ngày kể từ khi báo cáo được gửi hoặc đáng lẽ phải được gửi, trừ khi Quốc hội tuyên chiến, ban hành ủy quyền cụ thể, gia hạn bằng luật, hoặc rơi vào trường hợp ngoại lệ được quy định.
- Tổng thống có thể chứng nhận bằng văn bản một khoảng thời gian bổ sung không quá 30 ngày nếu cần thiết về mặt quân sự để bảo đảm rút quân an toàn.
Cần nhấn mạnh: mốc 60 ngày không phải là một giấy phép mặc nhiên cho Tổng thống tiến hành bất kỳ cuộc chiến nào trong hai tháng. Đây là một phần của cơ chế giới hạn và báo cáo trong War Powers Resolution. Cách áp dụng đạo luật, thời điểm bắt đầu tính thời hạn và giới hạn quyền hiến định của Tổng thống vẫn là những vấn đề gây tranh luận giữa hai nhánh chính quyền.
Nguồn: 50 U.S.C. §§1542–1544, War Powers Resolution; Congressional Research Service, “Understanding the War Powers Resolution”.
Trong trường hợp Iran, vấn đề pháp lý càng quan trọng bởi CRS ghi nhận chiến dịch Mỹ và Israel bắt đầu ngày 28/2/2026, trong khi chính quyền Trump không có một đạo luật ủy quyền sử dụng vũ lực riêng đối với Iran được Quốc hội thông qua trước khi chiến tranh bắt đầu.
Chính quyền có thể viện dẫn quyền tự vệ, quyền Tổng tư lệnh và những cơ sở pháp lý khác để bảo vệ quyết định quân sự. Nhưng đó không phải là lý do để Quốc hội từ bỏ quyền giám sát.
Một Tổng thống có thể chỉ huy quân đội, nhưng quyền chỉ huy không thể thay thế quyền quyết định ngân sách và thẩm quyền lập pháp của Quốc hội.
3. Dân chủ kiểm soát cả hai viện: cơ hội mới nhưng chưa phải quyền lực tuyệt đối
Cuộc bầu cử giữa kỳ ngày 3/11 đã làm thay đổi tương quan quyền lực tại Washington. Đảng Dân chủ giành quyền kiểm soát cả Hạ viện và Thượng viện.
Tuy nhiên, cần phân biệt hai thời điểm.
Thứ nhất, Quốc hội khóa hiện tại vẫn tiếp tục hoạt động cho đến khi nhiệm kỳ kết thúc. Đảng Cộng hòa vẫn kiểm soát Quốc hội trong giai đoạn chuyển tiếp.
Thứ hai, Quốc hội mới do Dân chủ kiểm soát chỉ bắt đầu nhiệm kỳ vào ngày 3/1/2027.
Khoảng thời gian chuyển tiếp này rất quan trọng. Trump vẫn là Tổng thống, vẫn giữ quyền chỉ huy quân đội và vẫn có thể đưa ra các quyết định đối ngoại, quân sự trong phạm vi thẩm quyền hành pháp. Chiến thắng của Dân chủ không lập tức trao cho Quốc hội mới quyền điều hành chiến tranh.
Nhưng từ tháng 1/2027, Dân chủ có thể sử dụng một loạt công cụ để buộc chính quyền giải trình.
Theo Reuters ngày 4/11, những công cụ được các nghị sĩ Dân chủ xem xét bao gồm hạn chế ngân sách quốc phòng dành cho một số hoạt động quân sự, yêu cầu các cuộc điều trần công khai, thúc đẩy luật giới hạn quyền hành pháp và gây sức ép thông qua quy trình phê chuẩn nhân sự.
Đây là sự thay đổi đáng kể: Trump không còn có thể mặc nhiên dựa vào một Quốc hội do cùng đảng kiểm soát để bảo đảm sự ủng hộ chính trị cho mọi quyết định quân sự.
Tuy nhiên, Dân chủ cũng không có quyền lực tuyệt đối. Họ không đủ số phiếu để vượt quyền phủ quyết của Tổng thống nếu không có sự ủng hộ đáng kể từ các nghị sĩ Cộng hòa.
Một dự luật bị Tổng thống phủ quyết chỉ có thể được thông qua trở lại nếu đạt hai phần ba số phiếu tại cả Hạ viện và Thượng viện.
Do đó, vấn đề không chỉ là Dân chủ có đa số hay không. Vấn đề là họ có thể xây dựng được một liên minh lưỡng đảng đủ mạnh để xác lập giới hạn đối với chiến tranh hay không.
4. Công cụ mạnh nhất của Quốc hội: quyền kiểm soát ngân sách chiến tranh
Trong thực tế, Quốc hội không nhất thiết phải bắt đầu bằng một cuộc đối đầu hiến pháp trực tiếp với Tổng thống. Công cụ có tác động cụ thể nhất là quyền phân bổ ngân sách.
Hiến pháp trao cho Quốc hội quyền quyết định các khoản chi của chính phủ liên bang. Tổng thống không thể tự mình tạo ra một khoản ngân sách mới chỉ bằng một tuyên bố chính trị.
Điều này đặc biệt quan trọng đối với chiến tranh Iran.
Theo báo cáo CRS cập nhật tháng 9/2026, Congressional Budget Office ước tính các hoạt động quân sự của Mỹ đã tiêu tốn khoảng 38 tỷ USD tính đến ngày 1/8/2026.
Một ước tính được AP dẫn lại cho thấy chi phí chiến tranh có thể tăng thêm khoảng 2–3 tỷ USD mỗi tháng.
Những con số này cần được hiểu đúng: 38 tỷ USD là ước tính tại một mốc thời gian, không phải tổng chi phí cuối cùng của cuộc chiến. Chi phí thực tế có thể còn bao gồm việc bổ sung đạn dược, bảo trì máy bay và tàu chiến, luân chuyển quân, hỗ trợ hậu cần, bảo vệ căn cứ và các khoản chi phát sinh sau chiến dịch.
Quốc hội có thể sử dụng quyền ngân sách theo nhiều cách:
Một là, yêu cầu công khai chi phí.
Chính quyền phải cung cấp thông tin về ngân sách đã sử dụng, các khoản chi bổ sung, số lượng lực lượng triển khai và dự toán cho những tháng tiếp theo.
Hai là, đặt điều kiện đối với ngân sách mới.
Quốc hội có thể quy định tiền liên bang chỉ được sử dụng cho các mục đích cụ thể, yêu cầu báo cáo định kỳ hoặc giới hạn một số hoạt động quân sự nếu không có sự ủy quyền thích hợp.
Ba là, từ chối cấp ngân sách bổ sung cho việc mở rộng chiến tranh.
Đây là công cụ có thể tạo ra sức ép trực tiếp. Nếu Nhà Trắng muốn mở rộng chiến dịch, tăng cường lực lượng hoặc tiến hành một hoạt động quân sự mới đòi hỏi ngân sách bổ sung, Quốc hội có thể từ chối hoặc đặt điều kiện đối với khoản tiền đó.
Tuy nhiên, không nên hiểu rằng Quốc hội chỉ cần bỏ phiếu là toàn bộ hoạt động quân sự sẽ lập tức dừng lại. Các khoản ngân sách đã được phân bổ, nghĩa vụ hợp đồng đã phát sinh, chi phí vận hành và nhiệm vụ bảo vệ binh sĩ vẫn phải được xử lý theo luật.
Vì vậy, một đạo luật ngân sách có thể hạn chế khả năng tiếp