Khi vài tập đoàn tư nhân nắm quyền phân phối thông tin chính trị, tự do ngôn luận không còn chỉ là câu chuyện về quyền được nói, mà còn là quyền được nhìn thấy.
VietnamWeek | Bình luận chính luận
Một người dân có thể được pháp luật bảo vệ quyền phát biểu, nhưng điều đó chưa bảo đảm thông điệp của họ đến được với công chúng. Một cuộc biểu tình có thể được tổ chức hợp pháp, nhưng tài khoản dùng để thông báo địa điểm, huy động người tham gia và truyền tải hình ảnh vẫn có thể bị đình chỉ. Một thông tin có thể không bị xóa, nhưng nếu thuật toán giảm khả năng hiển thị, nó vẫn có thể biến mất khỏi tầm mắt của phần lớn người đọc.
Trong nền dân chủ Mỹ, quyền tự do ngôn luận đang đối mặt với một câu hỏi mới: Ai kiểm soát những không gian mà công dân sử dụng để thực hiện quyền tự do ngôn luận của mình?
Đó không còn đơn thuần là câu hỏi về báo chí hay mạng xã hội. Nó liên quan trực tiếp đến cấu trúc quyền lực của nền dân chủ.
1. Quảng trường công cộng đã chuyển lên nền tảng tư nhân
Trong mô hình dân chủ truyền thống, công dân tranh luận tại quảng trường, hội trường, trường đại học, các cuộc họp cộng đồng và trên báo chí. Nhà nước có nghĩa vụ tôn trọng những quyền hiến định; báo chí có trách nhiệm cung cấp thông tin; các tổ chức xã hội tạo điều kiện để công dân tập hợp và hành động.
Ngày nay, phần lớn những hoạt động ấy còn diễn ra trên Facebook, Instagram, YouTube, TikTok và X. Một thông báo biểu tình, video ghi lại hành vi của cảnh sát, lời kêu gọi quyên góp hay cuộc tranh luận về chính sách nhập cư đều có thể tiếp cận hàng nghìn, thậm chí hàng triệu người thông qua những nền tảng này.
Theo khảo sát của Pew Research Center công bố tháng 4/2024, 78% người trưởng thành Mỹ được khảo sát cho rằng các công ty mạng xã hội có quá nhiều quyền lực và ảnh hưởng chính trị. Cũng trong khảo sát ấy, 83% cho rằng việc các nền tảng cố ý kiểm duyệt những quan điểm chính trị mà họ phản đối là điều rất có thể hoặc có phần có thể xảy ra. Đây là nhận thức của công chúng, không phải bằng chứng rằng mọi cáo buộc kiểm duyệt đều đúng. Nhưng bản thân mức độ lo ngại đã cho thấy vấn đề niềm tin nghiêm trọng đến đâu. (Pew Research Center, 29/4/2024)
Điểm đáng chú ý là các nền tảng không chỉ cung cấp địa điểm để đăng tải nội dung. Chúng còn quyết định nội dung nào được đề xuất, nội dung nào xuất hiện trước, nội dung nào bị giới hạn, tài khoản nào được tiếp cận người dùng và quảng cáo chính trị nào được phân phối.
Nói cách khác, quyền lực nằm ở cả việc cho phép phát biểu lẫn quyết định khả năng tiếp cận công chúng.
Một bài đăng không bị xóa vẫn có thể mất phần lớn tác động nếu không còn xuất hiện trong bảng tin. Một tài khoản vẫn tồn tại nhưng bị hạn chế chức năng có thể không còn khả năng huy động cộng đồng như trước. Với những chiến dịch chính trị phụ thuộc vào mạng xã hội, sự khác biệt giữa tồn tại và có khả năng tiếp cận công chúng đôi khi rất lớn.
Đây là lý do không nên chỉ đo tự do ngôn luận bằng số bài viết còn tồn tại trên mạng.
2. Vụ No Kings: Một sai sót kỹ thuật có thể gây ra hệ quả chính trị
Ngày 17/10/2026, tài khoản Instagram của phong trào No Kings bị đình chỉ tạm thời trong thời điểm các cuộc biểu tình diễn ra trên khắp nước Mỹ, trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ ngày 3/11. Phong trào này phản đối các chính sách của Tổng thống Donald Trump, trong đó có chính sách trục xuất người nhập cư và các hành động liên quan đến Iran.
Theo Reuters ngày 19/10, Meta xin lỗi và cho biết hệ thống tự động đã nhận diện nhầm hoạt động gia tăng trên tài khoản là hành vi giống bot. Công ty giải thích rằng hoạt động quét hồ sơ và hashtag tăng mạnh, có liên quan đến một công cụ Claude, đã kích hoạt hệ thống an ninh. Tài khoản được khôi phục sau hơn một giờ. Phía No Kings không hài lòng với lời xin lỗi và yêu cầu có thêm minh bạch, trách nhiệm giải trình và biện pháp bảo vệ. (Reuters, 19/10/2026)
Cần phân biệt rõ ba vấn đề.
Thứ nhất, việc đình chỉ tài khoản đã được đưa tin; lời giải thích về nguyên nhân là tuyên bố của Meta. Không có đủ bằng chứng được công bố để kết luận đây là một quyết định cố ý nhằm ngăn cản phong trào phản đối Trump.
Thứ hai, một sai sót kỹ thuật không nhất thiết vô hại chỉ vì không có ý đồ chính trị. Thời điểm đình chỉ có ý nghĩa thực tế: một tài khoản tổ chức biểu tình bị gián đoạn đúng lúc người dân cần thông tin về địa điểm, lịch trình và hoạt động. Một giờ có thể không đáng kể đối với hoạt động kinh doanh thông thường, nhưng có thể rất quan trọng trong một chiến dịch huy động công chúng.
Thứ ba, vụ việc đặt ra câu hỏi về cơ chế sửa sai. Nếu một hệ thống tự động có thể hạn chế một kênh thông tin chính trị quan trọng, liệu người dùng có thể yêu cầu xem xét ngay lập tức? Có người chịu trách nhiệm giải quyết hay không? Công ty có công bố dữ liệu về các quyết định tương tự không? Và có biện pháp nào để giảm thiểu thiệt hại trong thời gian kháng nghị?
Điều đáng quan tâm không phải là mặc định Meta có ý đồ chính trị. Đó là việc một quyết định có thể ảnh hưởng đến hoạt động chính trị hợp pháp mà không cần bất kỳ cơ quan nhà nước nào ra lệnh.
Nếu quyền tiếp cận công chúng phụ thuộc vào một hệ thống tự động không giải thích đầy đủ lý do và không có cơ chế kháng nghị kịp thời, quyền phát biểu trên lý thuyết có thể vẫn nguyên vẹn trong khi năng lực thực hiện quyền ấy bị suy giảm.
3. Thuật toán không phải người biên tập trung lập
Các nền tảng thường giải thích rằng thuật toán được thiết kế để cá nhân hóa nội dung, chống spam, giảm thông tin độc hại và giúp người dùng tìm thấy điều họ quan tâm. Những mục tiêu này có giá trị thực tế. Không có hệ thống kiểm duyệt nào có thể bỏ qua lừa đảo, đe dọa, thao túng hoặc những hành vi vi phạm pháp luật.
Nhưng thuật toán cũng tạo ra những lựa chọn có hệ quả chính trị.
Khi một nền tảng ưu tiên nội dung gây tranh cãi vì nội dung ấy giữ chân người dùng lâu hơn, nó có thể tạo lợi thế cho những thông điệp kích động cảm xúc. Khi hệ thống đánh giá một hoạt động huy động đông người là dấu hiệu spam, nó có thể nhầm lẫn giữa hành vi phối hợp chính trị hợp pháp và hành vi thao túng tự động. Khi tiêu chuẩn được thực thi không nhất quán, những nhóm có nguồn lực để hiểu hệ thống hoặc tiếp cận người điều hành có thể có lợi thế so với các nhóm nhỏ.
Pew Research Center ghi nhận rằng người dùng không hoàn toàn kiểm soát được nội dung họ nhìn thấy: ngoài việc tự chọn tài khoản để theo dõi, thuật toán còn ảnh hưởng đến bảng tin và hệ thống đề xuất. Người dùng cũng có những đánh giá khác nhau về độ chính xác của thông tin và mức độ ảnh hưởng của nền tảng đối với những gì họ đọc. (Pew Research Center, 12/6/2024)
Vì vậy, quyền lực của nền tảng không chỉ nằm trong nút “xóa bài” hay “khóa tài khoản”. Nó còn nằm trong những quyết định ít nhìn thấy hơn: bài nào được đề xuất, chủ đề nào trở thành xu hướng, nội dung nào bị giảm phân phối và nhóm người dùng nào được tiếp cận thông tin.
Đây là một hình thức quyền lực có tính cấu trúc. Nó không nhất thiết đòi hỏi một mệnh lệnh chính trị trực tiếp, cũng không nhất thiết xuất phát từ một âm mưu có tổ chức. Các quyết định kinh doanh, thiết kế thuật toán và tiêu chuẩn kiểm duyệt có thể cộng hưởng để tạo ra những kết quả ảnh hưởng đến đời sống dân chủ.
Điều đó không có nghĩa mọi sự chênh lệch về khả năng hiển thị đều là kiểm duyệt. Muốn đưa ra kết luận như vậy cần dữ liệu so sánh, phương pháp kiểm tra và bằng chứng về cách hệ thống vận hành. Nhưng nếu thuật toán có khả năng định hình cuộc tranh luận chính trị, công chúng có lý do chính đáng để yêu cầu mức độ minh bạch tương xứng.
4. Tự do ngôn luận của người dùng và quyền biên tập của nền tảng
Đây là điểm khiến vấn đề trở nên phức tạp về mặt pháp lý.
Tu chính án thứ nhất của Hiến pháp Mỹ hạn chế quyền lực của chính phủ trong việc xâm phạm tự do ngôn luận. Nó không mặc nhiên buộc một doanh nghiệp tư nhân phải đăng tải mọi nội dung do người dùng đưa lên. Một tờ báo có quyền lựa chọn bài viết; một nền tảng cũng có thể có quyền biên tập và sắp xếp nội dung trong một số chức năng.
Trong vụ Moody v. NetChoice năm 2024, Tối cao Pháp viện Mỹ nhấn mạnh rằng một số hoạt động tuyển chọn, sắp xếp và trình bày nội dung của nền tảng có thể được bảo vệ như hoạt động biểu đạt theo Tu chính án thứ nhất. Tòa án đồng thời hủy các phán quyết cấp dưới và yêu cầu xem xét lại những thách thức pháp lý đối với luật của Florida và Texas. Phán quyết này không phải một sự công nhận vô điều kiện rằng mọi hoạt động của mạng xã hội đều được miễn điều tiết; phạm vi bảo vệ phải được phân tích theo chức năng và bối cảnh cụ thể. (Văn bản phán quyết, Tối cao Pháp viện Mỹ)
Sự cân bằng cần đạt được không đơn giản là buộc các nền tảng đăng mọi nội dung, cũng không phải trao cho họ quyền tùy ý mà không cần giải trình.
Nếu chính phủ có thể buộc nền tảng ưu tiên một quan điểm chính trị nhất định, nhà nước có nguy cơ biến mình thành người điều khiển cuộc tranh luận công cộng. Nhưng nếu một số doanh nghiệp có thể quyết định những quy tắc quan trọng đối với diễn đàn chính trị mà không chịu bất kỳ yêu cầu minh bạch hay trách nhiệm nào, quyền lực tư nhân cũng có thể trở thành một vấn đề dân chủ.
Cần phân biệt ít nhất ba loại hành vi:
- Kiểm duyệt của nhà nước: chính phủ trực tiếp hạn chế phát biểu hoặc gây sức ép để doanh nghiệp hạn chế phát biểu. Cần xem xét bằng chứng về mệnh lệnh, đe dọa, phối hợp và căn cứ pháp lý.
- Kiểm duyệt hoặc điều tiết nội dung của doanh nghiệp: nền tảng thực thi quy tắc riêng, có thể nhằm chống spam, bảo vệ an toàn hoặc quản lý nội dung. Việc quyết định có công bằng hay không cần được đánh giá theo quy tắc, dữ liệu và cách áp dụng.
- Sai sót tự động hoặc hệ quả thuật toán: hệ thống có thể nhận diện nhầm, phân phối thiếu nhất quán hoặc tạo ra kết quả bất lợi mà chưa có bằng chứng về chủ đích chính trị.
Ba loại này có thể dẫn đến hậu quả giống nhau đối với người dùng, nhưng không thể đánh đồng về nguyên nhân hay trách nhiệm. Một nền dân chủ nghiêm túc phải điều tra dựa trên bằng chứng thay vì mặc định mọi sự cố đều là âm mưu hoặc mọi lời giải thích kỹ thuật đều đủ sức khép lại vấn đề.
5. Khi quyền lực tư nhân kết hợp với quyền lực nhà nước
Rủi ro lớn hơn xuất hiện khi quyền lực của nền tảng và quyền lực chính trị tác động qua lại.
Chính phủ có thể yêu cầu gỡ nội dung vì lý do pháp luật, an ninh hoặc bảo vệ công chúng. Trong những trường hợp phù hợp, các yêu cầu ấy có thể chính đáng. Nhưng nếu cơ quan công quyền gây sức ép không minh bạch để hạn chế những tiếng nói chỉ trích, câu hỏi về tự do ngôn luận trở nên nghiêm trọng hơn nhiều.
Ở chiều ngược lại, các công ty công nghệ cũng có thể chủ động điều chỉnh chính sách, thay đổi cách kiểm duyệt hoặc tái cấu trúc hệ thống đề xuất vì lợi ích kinh doanh, rủi ro pháp lý hay quan hệ với chính quyền. Không nên suy luận rằng mỗi thay đổi như vậy đều xuất phát từ một thỏa thuận chính trị. Tuy nhiên, sự tập trung quyền lực thị trường khiến các quyết định của một số ít công ty có thể tạo ra ảnh hưởng vượt xa phạm vi của một doanh nghiệp thông thường.
Một nền dân chủ không thể chỉ hỏi liệu chính phủ có cấm người dân phát biểu hay không. Nó còn phải hỏi liệu những quyết định của chính phủ có được thực hiện thông qua các trung gian tư nhân hay không, và công chúng có đủ thông tin để biết ai đã quyết định điều gì hay không.
Đây cũng là lý do cần công khai các yêu cầu hạn chế nội dung từ cơ quan nhà nước, thống kê việc đình chỉ tài khoản liên quan đến hoạt động chính trị, và tạo cơ chế kiểm tra độc lập khi có dấu hiệu áp dụng quy tắc không nhất quán.
Minh bạch không tự động giải quyết mọi tranh chấp. Nhưng thiếu minh bạch khiến công chúng khó phân biệt một quyết định hợp pháp, một sai sót kỹ thuật, một chính sách kinh doanh và một hành vi lạm dụng quyền lực.
6. Có thể làm gì mà không biến chính phủ thành người kiểm duyệt?
Giải pháp không phải là trao cho nhà nước quyền quyết định quan điểm nào được phép xuất hiện trên mạng. Một cơ chế như vậy có thể bị chính những người nắm quyền sử dụng để hạn chế đối thủ.
Thay vào đó, chính sách nên tập trung vào khả năng giải trình, quyền kháng nghị và sự phân tán quyền lực.
Thứ nhất, yêu cầu minh bạch về thực thi quy tắc. Các nền tảng lớn nên công bố dữ liệu định kỳ về đình chỉ tài khoản, gỡ bài, giảm phân phối và kháng nghị thành công. Những dữ liệu này cần được phân loại theo nguyên nhân, loại nội dung và quy trình xử lý, đồng thời bảo vệ thông tin cá nhân.
Thứ hai, thiết lập cơ chế kháng nghị nhanh cho hoạt động chính trị hợp pháp. Các tài khoản dùng để tổ chức bầu cử, biểu tình, vận động công dân hoặc cung cấp thông tin khẩn cấp cần có quy trình xem xét con người khi quyết định tự động có nguy cơ gây hậu quả tức thời. Điều đó không có nghĩa những tài khoản này được miễn trừ khỏi quy tắc chung.
Thứ ba, cho phép nghiên cứu độc lập về hệ thống đề xuất. Các nhà nghiên cứu đủ điều kiện cần được tiếp cận dữ liệu phù hợp theo những biện pháp bảo vệ quyền riêng tư, để đánh giá cách thuật toán phân phối nội dung và tác động của các thay đổi chính sách. Không thể đòi hỏi công chúng tin vào một hệ thống mà không ai bên ngoài doanh nghiệp có thể kiểm tra.
Thứ tư, tăng quyền lựa chọn của người dùng. Nền tảng có thể cung cấp các lựa chọn rõ ràng hơn giữa bảng tin theo thuật toán và bảng tin theo thứ tự thời gian, đồng thời giải thích cách điều chỉnh đề xuất. Người dùng cần biết vì sao họ nhìn thấy một nội dung và có những lựa chọn thực tế nào để thay đổi trải nghiệm của mình.
Thứ năm, duy trì cạnh tranh và khả năng chuyển đổi. Nếu người dùng có thể mang theo dữ liệu, mạng lưới liên hệ và nội dung của mình sang dịch vụ khác trong những điều kiện an toàn, họ sẽ ít bị phụ thuộc hơn vào một nền tảng duy nhất. Tuy nhiên, khả năng chuyển đổi cần đi cùng bảo vệ quyền riêng tư, chống quấy rối và ngăn chặn việc lạm dụng dữ liệu.
Thứ sáu, giám sát yêu cầu từ cơ quan công quyền. Các yêu cầu hạn chế nội dung cần có căn cứ pháp lý rõ ràng, hồ sơ có thể kiểm tra và cơ chế giám sát thích hợp. Khi có tranh chấp, tòa án và các thiết chế độc lập phải có khả năng xem xét liệu chính phủ đã vượt quá giới hạn hiến định hay chưa.
Những biện pháp này không loại bỏ mọi sai sót và cũng không bảo đảm tất cả các quan điểm đều có lượng người tiếp cận như nhau. Mục tiêu thực tế hơn là ngăn quyền lực kiểm soát thông tin trở thành quyền lực tùy tiện, khó bị phát hiện và không thể kháng nghị.
7. Quảng trường công cộng cần luật chơi có thể kiểm tra
Một sai lầm trong tranh luận về mạng xã hội là cho rằng chỉ có hai lựa chọn: hoặc để doanh nghiệp toàn quyền quyết định, hoặc để chính phủ kiểm soát nội dung.
Thực tế, còn một lựa chọn khác: bảo vệ quyền biên tập hợp pháp của nền tảng, đồng thời xây dựng những tiêu chuẩn minh bạch và cơ chế trách nhiệm tương xứng với sức ảnh hưởng của chúng.
Báo chí truyền thống có quyền lựa chọn nội dung nhưng vẫn chịu những ràng buộc pháp lý, sự cạnh tranh, giám sát của công chúng và trách nhiệm về uy tín. Mạng xã hội có đặc điểm khác, quy mô lớn hơn và sử dụng thuật toán để xử lý lượng nội dung khổng lồ. Chính sự khác biệt đó đòi hỏi cách tiếp cận phù hợp, chứ không phải áp dụng máy móc mô hình báo chí cũ.
Một quảng trường công cộng trên mạng cũng không nhất thiết phải thuộc sở hữu nhà nước. Nhưng khi quảng trường ấy trở thành nơi công dân tổ chức biểu tình, tranh luận chính sách, theo dõi ứng cử viên và phản ứng trước các quyết định của chính quyền, xã hội có lợi ích chính đáng trong việc bảo đảm những quy tắc vận hành của nó không bị che giấu hoàn toàn.
Vụ No Kings không chứng minh rằng Meta cố tình ngăn cản biểu tình. Nó cho thấy một điều hẹp hơn nhưng vẫn đáng quan tâm: một lỗi tự động của doanh nghiệp tư nhân có thể làm gián đoạn một kênh huy động chính trị quan trọng, và lời giải thích sau sự cố không thay thế được yêu cầu về cơ chế phòng ngừa.
Đó là vấn đề thể chế, không chỉ là vấn đề công nghệ.
Kết luận: Quyền được nói chưa đủ nếu quyền được nghe phụ thuộc vào một thuật toán
Nền dân chủ không thể tồn tại chỉ bằng quyền phát biểu trên giấy. Công dân còn cần khả năng tiếp cận thông tin, trao đổi quan điểm, tổ chức hành động và yêu cầu người nắm quyền giải trình.
Khi một số ít doanh nghiệp tư nhân kiểm soát những hạ tầng quan trọng của đời sống thông tin, quyền lực của họ không nhất thiết giống quyền lực của nhà nước. Nhưng nó có thể tác động trực tiếp đến cách công dân thực hiện các quyền dân chủ.
Câu trả lời không phải là yêu cầu mọi bài đăng đều được giữ lại, mọi quan điểm đều phải được thuật toán ưu tiên như nhau, hay chính phủ được quyền xác định nội dung nào đúng. Câu trả lời là xây dựng một hệ thống trong đó các quyết định có ảnh hưởng lớn đến đời sống chính trị phải có quy tắc rõ ràng, có thể kiểm tra và có cơ chế kháng nghị hữu hiệu.
Một nền dân chủ vững mạnh không chỉ bảo vệ quyền của công dân được phát biểu. Nó còn phải ngăn quyền lực công và quyền lực tư nhân trở thành những thế lực có thể tùy ý quyết định tiếng nói nào được công chúng nghe thấy.
Nếu bài 1 đặt câu hỏi tiền bạc có thể chuyển hóa thành quyền lực chính trị như thế nào, và bài 2 cho thấy sự lệ thuộc vào hạ tầng tư nhân có thể ảnh hưởng đến quyền tự quyết trong chiến tranh ra sao, thì bài 3 chỉ ra một tầng quyền lực khác: quyền định hình không gian nơi xã hội tranh luận về chính những quyết định ấy.
Trong một nền dân chủ, quảng trường công cộng có thể thay đổi hình thức. Nhưng nguyên tắc cốt lõi không thay đổi: người dân phải có khả năng tham gia vào cuộc tranh luận chung mà không bị đặt hoàn toàn dưới quyền quyết định tùy tiện của bất kỳ thế lực nào.
Nguồn tham khảo chính
- Reuters, 19/10/2026: Meta xin lỗi sau khi đình chỉ tài khoản Instagram của phong trào No Kings.
- Pew Research Center, 29/4/2024: Quan điểm của người Mỹ về ảnh hưởng chính trị của các công ty công nghệ.
- Pew Research Center, 12/6/2024: Cách người Mỹ tiếp nhận tin tức trên TikTok, X, Facebook và Instagram.
- Tối cao Pháp viện Mỹ, 1/7/2024: Moody v. NetChoice — phán quyết về quyền biên tập và điều tiết nền tảng mạng xã hội.