Thất bại của Aleksandar Vučić mở ra cơ hội thách thức một mạng lưới thao túng thông tin, nhưng thay đổi chính quyền chưa đồng nghĩa với giải thể hệ thống tuyên truyền.
Serbia đang trở thành một trường hợp đáng chú ý trong cuộc chiến thông tin giữa Nga và phương Tây. Vấn đề không đơn thuần là sự hiện diện của RT Balkan hay Sputnik Serbia, mà là khả năng các thông điệp thân Kremlin được địa phương hóa, khuếch đại và đưa vào dòng tin tức trong nước, rồi lan truyền sang các cộng đồng chính trị khác ở châu Âu.
Bởi vậy, gọi Serbia là một “căn cứ tin giả của Nga” có cơ sở nếu hiểu đây là một đầu mối quan trọng trong hệ sinh thái tuyên truyền. Nhưng sẽ không chính xác nếu coi toàn bộ Serbia, xã hội Serbia hay mọi lực lượng cánh hữu châu Âu đều nằm trong một chiến dịch thống nhất do Moscow điều khiển.
Từ truyền thông Nga đến mạng lưới khuếch đại trong nước
RT Balkan và Sputnik Serbia cung cấp nội dung bằng tiếng Serbia, giúp thông điệp của Kremlin tiếp cận công chúng khu vực. Tổ chức Phóng viên Không Biên giới (RSF) từng cảnh báo về hiện tượng “rửa thông tin”: nội dung xuất phát từ truyền thông Nga được các cơ quan truyền thông địa phương đăng lại, qua đó tạo cảm giác như tin tức thông thường.
Tuy nhiên, mắt xích quyết định không chỉ nằm ở những cơ quan truyền thông Nga. Nghiên cứu của Viện Đối thoại Chiến lược (ISD) nhấn mạnh vai trò của các đài truyền hình, báo chí và trang tin trong nước thân chính quyền, có độ phủ lớn và được hưởng lợi từ các cơ chế hỗ trợ.
Đây là điểm khiến mô hình Serbia đáng quan tâm: tuyên truyền không nhất thiết phải xuất hiện dưới nhãn hiệu Nga. Nó có thể được chuyển tải qua các nguồn tin địa phương, các trang mạng, tài khoản xã hội và những nhân vật chính trị có chung lợi ích hoặc quan điểm.
Cuộc điều tra của BIRN về website Eagle Eye Explore còn cho thấy những dấu hiệu đáng chú ý về mạng lưới truyền thông có liên hệ với môi trường cực hữu châu Âu, trong đó có việc quảng bá AfD của Đức và phân phối nội dung qua các kênh thân Nga. Tuy nhiên, những mối liên hệ này chưa đủ để kết luận mọi hoạt động đều do Kremlin trực tiếp chỉ huy.
Vì sao Serbia quan trọng đối với Moscow?
Một đầu mối truyền thông nhà nước Nga, tham gia hệ thống cung cấp nội dung và câu chuyện chính trị thân Moscow.
Serbia nằm ở vị trí chiến lược tại Balkan, có quan hệ lịch sử, chính trị và văn hóa với Nga, đồng thời có những tranh luận nội bộ phức tạp về EU, NATO, Kosovo và cuộc chiến Ukraine.
Trong môi trường đó, các câu chuyện chống phương Tây có thể khai thác những bất mãn có thật của xã hội, thay vì phải tạo ra mọi vấn đề từ đầu.
Đối với Nga, lợi thế của chiến tranh thông tin là khả năng làm suy yếu niềm tin vào thể chế dân chủ, khoét sâu chia rẽ và khiến công chúng hoài nghi về báo chí độc lập, các liên minh phương Tây cũng như viện trợ Ukraine.
Một luận điệu được phát tán ở Serbia có thể tiếp tục xuất hiện tại Republika Srpska, Montenegro hoặc trên các nền tảng hướng tới độc giả châu Âu. Nhưng cần phân biệt sự lan truyền nội dung với bằng chứng về một chiến dịch phối hợp có tổ chức.
Thất bại của Vučić có thể thay đổi điều gì?
Thất bại bầu cử của phe cầm quyền mở ra cơ hội cải cách hệ thống truyền thông Serbia. Tuy nhiên, thay đổi chính quyền không tự động làm biến mất những lợi ích kinh tế, mạng lưới sở hữu và quan hệ chính trị đã hình thành trong nhiều năm.
Nếu chính phủ mới chỉ thay người quản lý mà không minh bạch hóa sở hữu truyền thông, tài trợ quảng cáo công, trợ cấp và cơ chế cấp phép, hệ thống cũ có thể tiếp tục tồn tại dưới những hình thức mới.
Cải cách thực chất phải bao gồm:
- Bảo đảm độc lập của cơ quan quản lý truyền thông.
- Công khai chủ sở hữu thực sự và nguồn tài trợ của các cơ quan báo chí.
- Điều tra những hành vi can thiệp nước ngoài, tài trợ bí mật và thao túng thông tin dựa trên chứng cứ.
- Bảo vệ phóng viên, báo chí độc lập và quyền tiếp cận thông tin.
- Áp dụng các biện pháp pháp lý minh bạch, tương xứng, không biến chống tin giả thành công cụ kiểm duyệt.
Phép thử không chỉ dành cho Serbia
Điều đáng chú ý nhất không phải là liệu Belgrade có đóng cửa một vài cơ quan truyền thông Nga hay không. Câu hỏi lớn hơn là liệu một nền dân chủ có thể tháo gỡ hệ thống biến quyền lực chính trị thành hạ tầng khuếch đại tuyên truyền hay không.
Bài học đối với Mỹ và châu Âu cũng rất rõ: bảo vệ an ninh thông tin không thể chỉ dựa vào việc gỡ bỏ nội dung. Cần điều tra dòng tiền, quyền sở hữu, cơ chế phân phối và những quan hệ lợi ích đứng sau các mạng lưới thao túng, đồng thời bảo vệ tự do báo chí.
Serbia có thể trở thành điểm ngoặt trong cuộc chiến thông tin ở châu Âu, nhưng chỉ khi sự thay đổi tại thùng phiếu dẫn đến cải cách thể chế. Nếu không, một chính quyền mới có thể thay thế chính quyền cũ, trong khi hạ tầng tuyên truyền vẫn tiếp tục vận hành.
Ghi chú nguồn: Phân tích dựa trên các nghiên cứu và điều tra của RSF, Institute for Strategic Dialogue (ISD), BIRN và các báo cáo về môi trường truyền thông Serbia. Những nhận định về tác động sau bầu cử là đánh giá chính sách, không phải kết luận rằng mạng lưới tuyên truyền đã bị giải thể.