HỒ SƠ PHÁP LÝ DỰ ÁN PHIM- CẦN MINH BẠCH KHI KÝ HỢP ĐỒNG

1. NHẬN SHOW VỐN DĨ VÌ TIN NHAU

Dân làm phim mình phần lớn là hành nghề tự do, người thuộc cơ quan nhà nước hay công ty lớn khá ít. Cũng bởi đặc thù “anh em quý nhau thì hú nhau làm show, làm phim”, nhiều thỏa thuận công việc được thiết lập rất dễ dàng, chỉ dựa trên sự tin cậy, qua vài tin nhắn hay cuộc gọi. Hợp đồng có khi có ký cho có lệ, có khi vai nhỏ quá hoặc làm kỹ thuật theo ngày là bỏ qua luôn, làm xong mới thanh toán, ký vội vào hợp đồng soạn sẵn mà không có bất kỳ văn bản pháp lý nào (đính kèm) ràng buộc.

2. HỒ SƠ PHÁP LÝ DỰ ÁN PHIM- CẦN MINH BẠCH KHI KÝ HỢP ĐỒNG

Phổ biến nhất là ký hợp đồng- ít khi anh em làm phim yêu cầu Công ty sản xuất hay Giám đốc sản xuất đưa ra hồ sơ pháp lý của dự án như Giấy đăng ký doanh nghiệp có chức năng sản xuất phim, văn bản chấp thuận kịch bản đối với phim có yếu tố nước ngoài/phim đặt hàng, hay cam kết chịu trách nhiệm nội dung của đơn vị sản xuất…

Diễn viên ít hỏi tới mấy giấy tờ này, phần vì mặc định chuyện đúng đắn, hợp pháp đã có nhà sản xuất và các cơ quan quản lý lo rồi; phần thì nếu hỏi kỹ quá sẽ dễ bị mọi người cười cợt, đánh giá là bày đặt ra vẻ, là khó tính, là “làm quá”.

Hồi còn là diễn viên, có lần tui hỏi giấy tờ pháp lý của phim trước khi ký hợp đồng, từng bị nhóm điều hành sản xuất cười cợt, đại loại: “Biết bao nhiêu cơ quan công quyền kiểm soát rồi, diễn viên lo diễn cho hay thôi em ơi”. Dĩ nhiên tui đã không ký hợp đồng này, nhưng không phải vì họ không cho coi giấy tờ, mà vì tự ái trước những câu nói mang tính xúc phạm của nhóm điều hành sản xuất; khi đó còn trẻ nên bản thân tui cũng chưa ý thức hết tầm quan trọng sống còn của tấm “lá chắn pháp lý” này đối với người nghệ sĩ.

3. TRONG QUY TRÌNH LÀM PHIM- DIỄN VIÊN KHÔNG BIẾT HẾT CÂU CHUYỆN PHIM

Không như sân khấu kịch – khi tập, khi diễn, người diễn viên được cầm trọn kịch bản, nắm rõ toàn bộ câu chuyện và thông điệp vở diễn – quy trình sản xuất phim lại rời rạc hơn nhiều:

• Không được cung cấp đầy đủ kịch bản: Lâu nay, do bảo mật bản quyền, do tiết kiệm hay do sự dễ tính, ngoại trừ các vai chính, ngay cả vai thứ hay ê-kíp kỹ thuật cũng ít khi được có trọn vẹn kịch bản. Thông thường diễn viên chỉ nhận được kịch bản những phân đoạn có vai mình đóng nên không thể nắm được tổng thể diễn biến, không thể biết hết bộ phim đó thực chất có gì.

• Quay rải rác và khâu hậu kỳ: Phim thường quay theo bối cảnh, đảo phân đoạn, mỗi ngày một vài phân đoạn khác nhau. Ra hiện trường diễn viên chỉ làm đúng phần việc đạo diễn yêu cầu. Chỉ đến khi đóng máy, qua bàn tay cắt xén, ráp nối, lồng tiếng của nhà sản xuất thành bản phim hoàn chỉnh, diện mạo thật sự của câu chuyện mới lộ diện. Lúc đó diễn viên mới biết toàn bộ câu chuyện phim ra sao.

4. TRÁCH NHIỆM CỦA DIỄN VIÊN TRƯỚC CỘNG ĐỒNG, LUẬT PHÁP VÀ NGƯỢC LẠI

Dựa vào thực tế điều kiện tác nghiệp của các đoàn phim hiện nay như vậy, thử đặt câu hỏi: Nếu diễn viên tham gia đóng một phim, mà chẳng may trong phim đó có những phân đoạn CÓ VẤN ĐỀ, vi phạm Luật Điện ảnh, Luật An ninh mạng, hay ảnh hưởng xấu về văn hóa, xã hội, chính trị… thì diễn viên và anh em các bộ phận khác- những người chỉ làm thuê theo phân đoạn, không nắm quyền quyết định nội dung- có bị liên đới chịu trách nhiệm không? Và chịu trách nhiệm ở mức nào?

Diễn viên – trước hết là một công dân, đương nhiên phải tuân thủ luật pháp. Nhưng không phải ai cũng hiểu và rành tất cả các ngóc ngách luật của nước mình; ngay cả khi tui bước vô văn phòng luật sư cần tư vấn, cũng phải tìm đúng luật sư chuyên về từng mảng luật khác nhau. Không thể đòi hỏi mỗi anh em diễn viên, quay phim, ánh sáng, âm thanh, hoá trang… đều tự mình thẩm định hết rủi ro pháp lý của cả một dự án.

“Mất bò mới lo làm chuồng”, nhưng muộn còn hơn không. Rất mong các tổ chức nghề nghiệp như Hội Điện ảnh TP.HCM, Hội Điện ảnh Việt Nam cùng các cơ quan pháp luật nghiên cứu để có những phương án phổ biến kiến thức pháp luật chuyên ngành, cũng như đưa ra giải pháp phòng ngừa và mẫu hợp đồng chuẩn để bảo vệ diễn viên cùng anh em các chức danh khác trong đoàn phim trước những rủi ro từ phía nhà sản xuất.

5. TỰ CỨU MÌNH TRƯỚC

Cách đây mấy năm, tui đi theo người bạn thân tới một công ty nọ để nhận 1 dự án sản xuất phim, trong Hợp đồng, công ty có điều khoản: “bạn tui- Đạo diễn- phải chịu trách nhiệm về Diễn viên trong suốt thời gian sản xuất và phát hành phim”. Trời moá ui, sản xuất thì từ 1-2 năm, chứ phát hành là vô biên, làm sao 1 đạo diễn có thể “chịu trách nhiệm” về dàn viễn viên của mình gần như vô thời hạn như vậy. Điều khoản này, đương nhiên, sau đó được đàm phán và thay đổi.

Tui kể ra, để anh em làm phim hiểu, chỉ có tụi mình qua loa, chứ các công ty sản xuất đã quan tâm tới pháp lý thông qua các điều khoản rất kín kẽ.

Sau bữa đó, tui suy nghĩ rất nhiều, trao đổi với các bạn luật sư và tạm thời đưa ra 4 ghi chú nhỏ trước khi ký hợp đồng (hoặc chốt việc qua tin nhắn/email) để phục vụ công tác giảng dạy, trong lúc chờ đợi các phương án của Hội Điện ảnh, xin chia sẻ cùng anh em, mong anh em Luật sư, pháp lý góp ý thêm.

Để tự bảo vệ mình trước rủi ro nội dung, có lẽ tụi mình nên yêu cầu có đủ 4 điều khoản “lá chắn” này:

1. Đính kèm kịch bản đã chốt: Ghi rõ phạm vi công việc/tên nhân vật kèm trích đoạn kịch bản đã duyệt làm phụ lục – bằng chứng chứng minh mình không liên quan nếu nhà sản xuất tự ý quay thêm cảnh lệch lạc.

2. Cam kết hợp pháp từ Nhà sản xuất: Bên A phải cam kết nội dung kịch bản và bản dựng cuối cùng tuân thủ Luật Điện ảnh, Luật An ninh mạng, không cổ xúy bạo lực hay tệ nạn.

3. Miễn trừ trách nhiệm hậu kỳ: Diễn viên/ê-kíp được miễn trừ hoàn toàn trách nhiệm liên đới nếu nhà sản xuất tự ý cắt ghép, lồng tiếng sai lệch bản chất cảnh quay hoặc phát hành chui chưa xin phép.

4. Quyền từ chối tại hiện trường: Có quyền ngưng quay ngay lập tức (mà vẫn được trả đủ cát-xê phần đã làm) nếu đạo diễn/sản xuất bắt diễn cảnh phát sinh ngoài kịch bản có dấu hiệu vi phạm pháp luật hoặc nguy hiểm.

Nếu dự án nhỏ ngại hợp đồng rườm rà, anh em cứ nhắn tin xác nhận rõ 4 ý này qua Zalo/Email trước khi bấm máy để làm bằng chứng pháp lý cho mình nha!