VIETNAMWEEK | PHÂN TÍCH CHÍNH TRỊ QUỐC TẾ
BÀI PHÂN TÍCH • 25–26/10/2026
Cuộc bầu cử Brazil cho thấy giới hạn của quyền lực Washington, sức bền của cử tri trước phân cực chính trị và một nghịch lý lớn: chiến thắng của Lula không đồng nghĩa với việc phe cánh hữu đã thất bại về cấu trúc quyền lực.
1. Cập nhật kết quả: Lula thắng cuộc đua tưởng như đã mất
Tổng thống Brazil Luiz Inácio Lula da Silva đã giành chiến thắng trong cuộc bầu cử tổng thống vòng hai ngày 25/10/2026, đánh bại Thượng nghị sĩ cánh hữu Flávio Bolsonaro, con trai cựu Tổng thống Jair Bolsonaro.
Theo thông báo của Tòa án Bầu cử Tối cao Brazil (TSE):
Luiz Inácio Lula da Silva
51,79%
64.256.232 phiếu • Đảng Lao động (PT)
Flávio Bolsonaro
48,21%
59.826.041 phiếu • Đảng Tự do (PL)
Cách biệt
4.430.191
Phiếu bầu
Tỷ lệ không đi bầu
19,2%
Theo số liệu TSE công bố
Nguồn: TSE Brazil, công bố ngày 26/10/2026.
Đây là nhiệm kỳ tổng thống thứ tư không liên tiếp của Lula, một cột mốc đặc biệt trong lịch sử chính trị Brazil hiện đại.
Điều đáng chú ý không chỉ là người chiến thắng, mà còn là cách chiến thắng được hình thành.
Ngày 4/10, trong vòng một, Flávio Bolsonaro dẫn trước với 47,03% số phiếu hợp lệ, trong khi Lula đạt 45,16%. Đến vòng hai, Lula đảo ngược kết quả, trở thành người đầu tiên trong lịch sử bầu cử tổng thống Brazil hiện đại thua ở vòng đầu nhưng chiến thắng ở vòng quyết định.
Kết quả chính thức của TSE và tường thuật của Reuters xác nhận bước ngoặt này.
Đây không phải một chiến thắng áp đảo. Nhưng đó là một chiến thắng có ý nghĩa chính trị vượt xa khoảng cách phiếu bầu.
2. Trump đã can thiệp vào cuộc bầu cử Brazil đến mức nào?
Đây là khía cạnh có ý nghĩa quốc tế lớn nhất của cuộc bầu cử.
Tiêu đề bài trên Báo Chống Tham Nhũng đặt vấn đề: Lula đánh bại người của Trump. Tuy nhiên, nếu muốn xây dựng một bài phân tích có sức thuyết phục cho VietnamWeek, cần phân biệt ba vấn đề:
-
Quan hệ chính trị: Flávio Bolsonaro thuộc phong trào chính trị cánh hữu gắn với gia đình Bolsonaro, có quan hệ gần gũi với Trump.
-
Sự can dự của chính quyền Mỹ: Có những biện pháp ngoại giao, thương mại và trừng phạt đã gây sức ép lên chính quyền Lula.
-
Mức độ quyết định kết quả: Chưa thể kết luận những biện pháp của Washington là nguyên nhân quyết định khiến Flávio thất bại.
Điểm đặc biệt quan trọng là cuộc điều tra của Reuters công bố ngày 24/10, dựa trên lời kể của 10 quan chức Mỹ đương nhiệm và cựu quan chức có hiểu biết trực tiếp về sự việc.
Theo Reuters, hai quan chức Bộ Ngoại giao Mỹ, Darren Beattie và Ricardo Pita, đã thúc đẩy các biện pháp nhằm đưa gia đình Bolsonaro trở lại nắm quyền. Sau khi Jair Bolsonaro bị kết án, họ chuyển hướng sang hỗ trợ con trai ông là Flávio.
Reuters tường thuật các nỗ lực vận động trừng phạt thẩm phán Brazil, áp dụng biện pháp thương mại và thúc đẩy việc xếp các băng đảng Brazil vào danh sách tổ chức khủng bố nước ngoài. Tuy nhiên, hãng tin cũng nói rõ rằng họ không xác định được mức độ ảnh hưởng của hai quan chức này đối với một số quyết định cuối cùng, cũng như không xác định được họ hành động theo chỉ thị cụ thể nào của Nhà Trắng hay Ngoại trưởng Marco Rubio.
Trump không công khai tuyên bố ủng hộ một ứng cử viên tổng thống cụ thể trong cuộc đua này, theo Reuters.
Như vậy, cần thận trọng với cách diễn đạt rằng Trump trực tiếp điều khiển toàn bộ chiến dịch tranh cử của Flávio.
Nhưng có một thực tế đáng phân tích: Khi một chính phủ sử dụng công cụ kinh tế và ngoại giao để tác động đến môi trường chính trị của một quốc gia khác, chính sách đối ngoại có thể trở thành một biến số trong cuộc cạnh tranh quyền lực nội bộ của quốc gia đó.
Nghịch lý của chính sách gây sức ép
Trong năm 2025, Washington áp thuế 50% đối với nhiều hàng hóa Brazil, một quyết định gắn với vụ truy tố Jair Bolsonaro. Một số biện pháp sau đó được điều chỉnh.
Reuters cho biết các biện pháp thuế quan đã gây phản ứng ngược, khi một số nhà phân tích Brazil nhận định chúng giúp cải thiện mức độ ủng hộ Lula. Các doanh nghiệp Mỹ và Brazil phụ thuộc vào thương mại song phương cũng phản đối những mức thuế này.
Đây là bài học chính trị đáng chú ý.
Một chính quyền nước ngoài có thể sở hữu sức mạnh kinh tế vượt trội, nhưng điều đó không đồng nghĩa họ có thể chuyển hóa sức mạnh ấy thành sự ủng hộ chính trị tại quốc gia mục tiêu.
Sức ép từ bên ngoài đôi khi tạo ra hiệu ứng đoàn kết dân tộc, đặc biệt khi cử tri cho rằng chủ quyền quốc gia đang bị đe dọa.
Lula đã tận dụng được không gian chính trị này.
Tuy nhiên, cũng không nên tuyệt đối hóa luận điểm đó. Flávio vẫn giành được hơn 59,8 triệu phiếu. Một nửa gần như của cử tri Brazil vẫn ủng hộ phe đối lập.
Điều đó chứng minh sự phân cực chính trị ở Brazil còn rất sâu sắc.
3. Vì sao Lula thắng? Không thể chỉ giải thích bằng Trump
Nếu chỉ xem chiến thắng của Lula là thất bại của Trump, chúng ta sẽ bỏ qua những nguyên nhân quan trọng hơn bên trong Brazil.
Cuộc bầu cử là sự va chạm của ít nhất bốn vấn đề.
Thứ nhất: Chi phí sinh hoạt và bất bình đẳng
Lula bước vào cuộc bầu cử với những lợi thế về việc làm và giảm nghèo trong nhiệm kỳ trước, nhưng cũng phải đối mặt với áp lực từ giá sinh hoạt và nợ hộ gia đình.
Reuters ghi nhận tình trạng nợ hộ gia đình, lo ngại về chi phí sinh hoạt và bất an do tội phạm là những vấn đề lớn trong cuộc tranh cử.
Đối với một cử tri thu nhập thấp, các chỉ số tăng trưởng kinh tế quốc gia không nhất thiết phản ánh đầy đủ đời sống thực tế.
Cử tri đánh giá chính phủ qua tiền thuê nhà, giá thực phẩm, việc làm, dịch vụ công và khả năng nuôi sống gia đình.
Đây là điểm mà cả hai đảng lớn tại Mỹ cũng cần lưu ý.
Một chính quyền có thể công bố những con số kinh tế tích cực, nhưng nếu người dân không cảm nhận được sự cải thiện trong đời sống, những thành tựu đó khó tự động chuyển thành phiếu bầu.
Thứ hai: An ninh và nỗi sợ tội phạm
Flávio Bolsonaro khai thác sự bất mãn về tình trạng tội phạm bằng thông điệp cứng rắn, bao gồm đề xuất xây dựng các nhà tù an ninh tối đa và những hình phạt gây tranh cãi đối với tội phạm nghiêm trọng.
Điều này cho thấy sức hút của chính trị trật tự và an ninh không chỉ tồn tại tại Mỹ.
Ở nhiều nền dân chủ, khi người dân mất niềm tin vào khả năng bảo vệ họ của nhà nước, họ có thể sẵn sàng chấp nhận những giải pháp tập trung quyền lực hơn.
Nhưng an ninh không chỉ là vấn đề trừng phạt.
Nó còn bao gồm hiệu quả điều tra, năng lực tư pháp, kiểm soát tham nhũng, bảo vệ cộng đồng và ngăn chặn tội phạm có tổ chức.
Một nền dân chủ muốn giải quyết vấn đề an ninh mà không đánh đổi các quyền cơ bản phải chứng minh được rằng pháp quyền có thể hoạt động hiệu quả.
Thứ ba: Di sản chính trị Bolsonaro
Jair Bolsonaro bị kết án 27 năm tù trong vụ âm mưu đảo chính sau thất bại bầu cử năm 2022.
Flávio Bolsonaro hứa ân xá cho cha nếu đắc cử, biến vụ án của gia đình thành một vấn đề trung tâm của chiến dịch tranh cử.
Đây không đơn thuần là một cuộc bầu cử giữa hai chương trình kinh tế.
Nó còn là cuộc trưng cầu chính trị về di sản Bolsonaro, giới hạn quyền lực tổng thống và vai trò của tòa án.
Đối với những người ủng hộ Bolsonaro, vụ án có thể được diễn giải như một biểu hiện của sự đàn áp chính trị.
Đối với những người phản đối, nó đại diện cho yêu cầu bảo vệ trật tự hiến pháp sau một nỗ lực duy trì quyền lực ngoài khuôn khổ bầu cử.
Hai cách diễn giải đối nghịch đó đã khiến cuộc bầu cử mang tính chất đối đầu về thể chế.
Cần nhấn mạnh: việc một tổng thống bị kết án không tự động chứng minh mọi hành động của tư pháp đều đúng. Nhưng bất đồng về tư pháp cũng không thể là lý do để miễn trừ trách nhiệm cho bất kỳ chính trị gia nào.
Chuẩn mực phải là bằng chứng, thủ tục công bằng, quyền bào chữa và tính độc lập của xét xử.
Thứ tư: Lula đã xây dựng được một liên minh đủ rộng
Lula không chỉ dựa vào cử tri trung thành của Đảng Lao động.
Chiến thắng vòng hai đòi hỏi tập hợp những cử tri có động cơ khác nhau: bảo vệ an sinh, phản đối Bolsonaro, bảo vệ thể chế, hoặc đơn giản là không muốn thay đổi chính phủ trong bối cảnh bất ổn.
Sự đảo chiều từ kết quả vòng một cho thấy liên minh của Lula đã huy động được đủ số phiếu để vượt qua lợi thế ban đầu của đối thủ.
Đây là một chiến thắng của chiến lược vận động cử tri, chứ không chỉ là sự trừng phạt đối với Trump.
4. Chiến thắng của Lula có cứu được nền dân chủ Brazil?
Câu trả lời là: Chưa thể nói như vậy. Lula bảo vệ được vị trí tổng thống, nhưng chưa giải quyết được cuộc khủng hoảng dân chủ của Brazil.
Kết quả bầu cử cho thấy cơ chế cạnh tranh chính trị vẫn có khả năng tạo ra sự thay đổi quyền lực theo ý chí cử tri.
Đó là một dấu hiệu quan trọng.
Nhưng dân chủ không chỉ là việc tổ chức bầu cử và công bố người chiến thắng.
Dân chủ còn cần:
-
Một hệ thống tư pháp độc lập, hoạt động theo pháp luật.
-
Truyền thông có khả năng giám sát chính quyền.
-
Quyền đối lập và quyền phản biện được bảo vệ.
-
Các thiết chế kiểm soát quyền lực hành pháp.
-
Một hệ thống bầu cử có thể kiểm chứng và tạo dựng niềm tin.
-
Sự tôn trọng kết quả bầu cử mà không loại bỏ quyền phản đối hợp pháp.
Brazil bước vào nhiệm kỳ mới với một Quốc hội có ảnh hưởng mạnh của các lực lượng cánh hữu. Đây là trở ngại đáng kể đối với chương trình của Lula, ngay cả khi ông tái đắc cử.
Al Jazeera nhận định Quốc hội mới có thể cản trở việc triển khai các ưu tiên lập pháp của tổng thống.
Nói cách khác, Lula thắng cuộc bầu cử tổng thống, nhưng không được trao quyền lực chính trị vô hạn.
Đây chính là sự khác biệt giữa chiến thắng bầu cử và quyền lực không bị kiểm soát.
Nếu chính quyền Lula sử dụng chiến thắng để mở rộng quyền lực hành pháp, làm suy yếu đối lập hoặc hạn chế tự do báo chí, những người bảo vệ dân chủ cũng phải phản đối.
Dân chủ không phải một đặc quyền của cánh tả hay cánh hữu.
Dân chủ là nguyên tắc giới hạn quyền lực của tất cả các phe phái.
5. Brazil và Serbia: Hai cuộc bầu cử, một câu hỏi về quyền lực
Serbia: Thất bại của Aleksandar Vučić
Tổng thống Aleksandar Vučić đã thừa nhận thất bại trong cuộc bầu cử quốc hội sớm ngày 25/10, theo Reuters.
Theo Reuters, phong trào Students’ List do lực lượng sinh viên hậu thuẫn có thể giành 135–140 ghế trong Quốc hội 250 ghế, trong khi phe chính trị của Vučić dự kiến giành 105 ghế.
Các con số này là ước tính do Vučić đưa ra; kết quả chính thức chưa hoàn tất tại thời điểm bản tin được công bố.
Phong trào phản đối chính phủ Serbia xuất phát từ thảm họa sập mái che nhà ga Novi Sad năm 2024, khiến 16 người thiệt mạng.
Sự phẫn nộ về trách nhiệm, tham nhũng và quản trị công đã phát triển thành một phong trào phản kháng chính trị quy mô lớn.
Đây là một ví dụ đáng chú ý về cách một sự kiện tưởng như chỉ thuộc lĩnh vực an toàn công trình có thể trở thành cuộc khủng hoảng tính chính danh của chính quyền.
Tuy nhiên, cần phân biệt hai trường hợp:
-
Brazil: Một cuộc bầu cử tổng thống trực tiếp, nơi Lula đánh bại Flávio Bolsonaro.
-
Serbia: Một cuộc bầu cử quốc hội sớm, nơi phe chính trị của Vučić thất bại trước phong trào đối lập do sinh viên hậu thuẫn.
Không thể coi hai cuộc bầu cử là những sự kiện hoàn toàn tương đồng.
Điểm chung có thể rút ra là những chính quyền có xu hướng tập trung quyền lực vẫn phải đối mặt với giới hạn do cử tri và xã hội đặt ra.
Nhưng sự thất bại của một chính phủ chưa tự động bảo đảm rằng chính phủ kế nhiệm sẽ xây dựng được một nền dân chủ vững mạnh.
Serbia vẫn phải đối diện câu hỏi về lãnh đạo mới, pháp quyền và định hướng đối ngoại. Reuters lưu ý những bất định này trong đánh giá về kết quả bầu cử.
Vì vậy, tiêu đề về Brazil và Serbia cùng thất bại trong một đêm tạo ra một hình ảnh chính trị mạnh, nhưng kết luận rằng hai cuộc bầu cử đã chứng minh một mô hình quốc tế thống nhất sụp đổ thì đi xa hơn những gì dữ kiện hiện có cho phép.
6. Bài học cho Hoa Kỳ trước bầu cử giữa kỳ ngày 3/11/2026
Điều đáng quan tâm nhất đối với người Mỹ không phải là Lula thuộc cánh tả hay Bolsonaro thuộc cánh hữu.
Đó là những vấn đề về quyền lực và trách nhiệm giải trình mà cuộc bầu cử Brazil đặt ra.
Bài học thứ nhất: Không thể dùng chính sách đối ngoại thay thế sự đồng thuận trong nước
Việc sử dụng thuế quan, trừng phạt và sức ép ngoại giao có thể mang lại lợi ích chiến thuật.
Nhưng nếu những biện pháp đó bị nhìn nhận như công cụ phục vụ một phe phái chính trị nước ngoài, chúng có thể làm suy giảm uy tín của Mỹ và tạo phản ứng ngược.
Washington có lợi ích chính đáng trong việc bảo vệ tự do, chống tham nhũng, chống tội phạm xuyên quốc gia và thúc đẩy thương mại công bằng.
Nhưng những mục tiêu ấy phải được phân biệt với nỗ lực tác động đến việc lựa chọn lãnh đạo của một quốc gia có chủ quyền.
Đây không chỉ là vấn đề của Brazil.
Nó liên quan trực tiếp đến uy tín của Mỹ khi Washington chỉ trích những quốc gia khác can thiệp vào bầu cử Mỹ.
Một nguyên tắc có giá trị phải được áp dụng nhất quán, không tùy thuộc người chiến thắng là đồng minh hay đối thủ.
Bài học thứ hai: Kiểm soát quyền lực quan trọng hơn lòng trung thành với lãnh đạo
Bầu cử giữa kỳ Mỹ là cơ chế để cử tri đánh giá chính quyền, đồng thời quyết định tương quan quyền lực tại Quốc hội.
Trong bối cảnh tranh luận về quyền lực tổng thống, các cơ quan an ninh, công nghệ tư nhân và ảnh hưởng của giới tỷ phú, một câu hỏi căn bản cần được đặt ra:
Ai có quyền quyết định, ai có thể giám sát và ai chịu trách nhiệm khi quyền lực bị lạm dụng?
Một chính phủ có thể được bầu hợp pháp, nhưng điều đó không có nghĩa mọi quyết định của nó đều hợp pháp hoặc có lợi cho công chúng.
Quốc hội phải thực hiện chức năng giám sát. Tòa án phải độc lập. Báo chí phải được tự do điều tra. Cử tri phải có đủ thông tin để đánh giá chính sách.
Đây là những hàng rào bảo vệ dân chủ, không phải trở ngại đối với dân chủ.
Bài học thứ ba: Bảo vệ quyền bầu cử phải bắt đầu từ khả năng thực tế đi bỏ phiếu
Cuộc bầu cử Brazil có những trục trặc liên quan đến giao thông, thời tiết và việc tiếp cận điểm bỏ phiếu.
TSE cho biết khoảng 128,2 triệu người đã tham gia bỏ phiếu vòng hai, với tỷ lệ không đi bầu khoảng 19,2%. Cơ quan này cũng ghi nhận 1.551 trong số 499.248 máy bỏ phiếu phải thay thế.
Các số liệu ấy cho thấy tổ chức bầu cử là một công việc hậu cần quy mô lớn.
Tại Mỹ, bảo vệ quyền bầu cử không chỉ là chống gian lận. Nó còn là bảo đảm cử tri có thể đăng ký, tiếp cận phòng phiếu, hiểu thủ tục và thực hiện quyền của mình.
Cần xử lý những vi phạm bằng bằng chứng, thủ tục pháp lý và giám sát độc lập, thay vì biến nghi ngờ không được kiểm chứng thành lý do làm suy yếu niềm tin vào toàn bộ hệ thống.
7. Hàm ý đối với Việt Nam: Dân chủ không thể được nhập khẩu bằng áp lực từ bên ngoài
Đối với Việt Nam, kết quả bầu cử Brazil gợi mở một vấn đề rộng hơn về chủ quyền chính trị và quyền lựa chọn của người dân.
Nếu Washington sử dụng quyền lực kinh tế để thúc đẩy một phe phái tại Brazil, điều đó sẽ làm phức tạp thêm lập luận của Mỹ về quyền tự quyết và các giá trị dân chủ.
Nhưng cũng không thể từ đó kết luận rằng mọi hoạt động quốc tế nhằm thúc đẩy nhân quyền hay tự do báo chí đều là can thiệp bất hợp pháp.
Cần phân biệt rõ:
-
Ủng hộ các nguyên tắc phổ quát: Tự do ngôn luận, tự do báo chí, quyền lập hội, quyền được xét xử công bằng.
-
Hỗ trợ xã hội dân sự và truyền thông độc lập: Cần minh bạch, tôn trọng pháp luật và tính độc lập của các tổ chức.
-
Áp đặt kết quả chính trị: Sử dụng sức ép hoặc nguồn lực nhằm quyết định ai phải trở thành lãnh đạo của một quốc gia khác.
Ba vấn đề này không đồng nhất.
Giá trị dân chủ chỉ có thể có sức thuyết phục lâu dài khi chúng được thực hành nhất quán, kể cả khi kết quả bầu cử không phù hợp với mong muốn của các cường quốc.
Đây cũng là một bài học đối với những người đấu tranh cho tự do báo chí và nhân quyền: bảo vệ quyền của người dân lựa chọn không đồng nghĩa với việc trao quyền lựa chọn ấy cho một chính phủ nước ngoài.
Kết luận: Lula thắng, nhưng câu chuyện chưa kết thúc
Cuộc bầu cử Brazil tạo ra ba kết luận quan trọng.
Thứ nhất, Donald Trump và các đồng minh chính trị không có khả năng bảo đảm chiến thắng cho một ứng cử viên chỉ bằng sức mạnh ngoại giao, thương mại hay ảnh hưởng quốc tế.
Thứ hai, Lula đã vượt qua một thách thức rất lớn, nhưng nhiệm kỳ mới sẽ phải đối mặt với sự phân cực xã hội, Quốc hội khó kiểm soát, áp lực kinh tế và vấn đề an ninh.
Thứ ba, chiến thắng của một ứng cử viên không đồng nghĩa với chiến thắng cuối cùng của nền dân chủ. Dân chủ chỉ được củng cố khi các thiết chế có thể kiểm soát quyền lực, bảo vệ quyền đối lập và bảo đảm mọi chính quyền đều phải chịu trách nhiệm trước pháp luật.
Brazil đã chứng minh rằng cử tri có thể đảo ngược một kết quả tưởng như đã được định đoạt.
Nhưng phép thử tiếp theo không nằm ở đêm kiểm phiếu.
Nó nằm ở cách người chiến thắng sử dụng quyền lực sau khi đã giành được nó.
Đối với nước Mỹ, thông điệp trước ngày 3/11 không phải là hãy bỏ phiếu theo mô hình Brazil. Đó là hãy lựa chọn những đại diện có khả năng bảo vệ thể chế, kiểm soát quyền lực và đặt lợi ích công chúng cao hơn lòng trung thành cá nhân.
Bởi trong một nền dân chủ, câu hỏi quan trọng nhất không chỉ là ai thắng cử, mà là: Ai có thể ngăn người chiến thắng lạm dụng quyền lực?
Ghi chú biên tập – VietnamWeek
-
Kết quả Brazil: Dựa trên thông báo của TSE, công bố ngày 26/10/2026.
-
Can dự của chính quyền Trump: Dựa trên điều tra Reuters ngày 24/10. Cần giữ phân biệt giữa các nỗ lực vận động chính sách được Reuters tường thuật và kết luận về mệnh lệnh trực tiếp từ Trump.
-
Serbia: Kết quả ghế trong bài là ước tính ban đầu được Reuters dẫn lại từ Vučić, không phải kết quả kiểm phiếu cuối cùng.
-
Giới hạn suy luận: Chưa có cơ sở để khẳng định riêng sự can thiệp từ Washington quyết định kết quả bầu cử Brazil.