TỪ 12,5 TỶ USD ĐÃ ĐƯỢC QUỐC HỘI CẤP ĐẾN LỜI KÊU GỌI XIN THÊM 50 TỶ USD: AI PHẢI CHỊU TRÁCH NHIỆM VỀ HỆ THỐNG KIỂM SOÁT KHÔNG LƯU?

0
3
Tháp kiểm soát không lưu tại Sân bay Quốc tế O’Hare của Chicago sau khi FAA dừng mặt đất vào thứ Sáu. Jim Vondruska/Reuters
Vấn đề của cuộc khủng hoảng hàng không không chỉ là một hệ thống kỹ thuật đã cũ. Đó còn là câu hỏi về trách nhiệm quản trị: khi Quốc hội đã cấp tiền để sửa chữa hạ tầng, tại sao chính quyền lại yêu cầu thêm hàng chục tỷ USD trước khi giải trình đầy đủ số tiền đã được cấp?
VietnamWeek

Heather Cox Richardson đặt ra một câu hỏi đáng chú ý sau sự cố FAA ngày 13-11: chính quyền Trump đã có sẵn nguồn ngân sách hàng tỷ USD, nhưng Bộ Giao thông Vận tải vẫn đề nghị Quốc hội cấp thêm tiền. Trong khi đó, hành khách bị mắc kẹt, hàng nghìn chuyến bay bị hủy và hệ thống hàng không quốc gia phải đối mặt với một cuộc khủng hoảng kéo dài nhiều ngày.

Có một điểm cần nói rõ ngay: không thể kết luận việc giải ngân chậm là nguyên nhân trực tiếp gây ra sự cố kỹ thuật hôm 13-11. Nguyên nhân trực tiếp đang được điều tra, với dấu hiệu ban đầu liên quan đến một bộ định tuyến mạng được lắp đặt trong quá trình bảo trì. Nhưng sự cố đã phơi bày một vấn đề lớn hơn: năng lực lập kế hoạch, triển khai và giám sát đầu tư công của chính quyền liên bang.(Reuters)

1. Những con số cần đọc đúng

Theo tuyên bố ngày 14-11 của hai dân biểu Dân chủ Rick Larsen và André Carson, Quốc hội đã cấp 12,5 tỷ USD cho Bộ Giao thông Vận tải để nâng cấp hệ thống kiểm soát không lưu trong Đạo luật One Big Beautiful Bill năm 2025. Đến thời điểm họ đưa ra tuyên bố:

  • 4,3 tỷ USD đã được cam kết phân bổ (obligated).

  • Khoảng 1 tỷ USD đã thực sự được chi trả (spent).

  • Khoảng 8 tỷ USD chưa được cam kết phân bổ.

  • Khoảng 11 tỷ USD chưa được chi tiêu.

Đây là hai cách đo khác nhau: 11 tỷ USD chưa chi tiêu đã bao gồm cả khoản 8 tỷ USD chưa cam kết; không được cộng hai con số thành 19 tỷ USD.(Transportation Committee)

Bộ trưởng Giao thông Sean Duffy đưa ra lời giải thích khác: số tiền đã được tính cho các hợp đồng radar, thiết bị và hệ thống cần thời gian sản xuất, lắp đặt; ông nói khoản tiền đó sẽ được triển khai trước cuối năm 2028. Ông cũng lập luận 12,5 tỷ USD chỉ là khoản đầu tư một phần, không đủ cho toàn bộ mạng lưới, phần mềm và hạ tầng viễn thông mà FAA cần. Vì vậy, tranh luận không thể dừng ở câu “tiền chưa tiêu”. Quốc hội phải được xem hợp đồng, tiến độ giao hàng, lịch thanh toán, các hạng mục còn thiếu và căn cứ tính toán cho yêu cầu ngân sách mới.(CBS News)

Cũng cần phân biệt hai gói ngân sách. Đạo luật hạ tầng lưỡng đảng năm 2021 dành 25 tỷ USD cho lĩnh vực hàng không dân dụng, nhưng chỉ 5 tỷ USD trong đó trực tiếp dành cho cơ sở vật chất và thiết bị thuộc FAA; 15 tỷ USD dành cho hạ tầng sân bay và 5 tỷ USD cho chương trình nhà ga. Không thể mô tả toàn bộ 25 tỷ USD là tiền trực tiếp nâng cấp hệ thống kiểm soát không lưu.(Federal Aviation Administration)

Và có một điểm cần cập nhật trong bài của Richardson: khoản 12,5 tỷ USD được ký thành luật ngày 4-7-2025. Đến giữa tháng 11-2026 là khoảng 16 tháng, không phải đúng 15 tháng. Sai số thời gian này không làm thay đổi câu hỏi cốt lõi, nhưng cần ghi chính xác khi xuất bản.

2. Chính quyền đã làm gì với nguồn tiền được cấp?

Ngày 20-1-2025, Trump ký sắc lệnh Unleashing American Energy. Điều 7 yêu cầu các cơ quan liên bang tạm dừng giải ngân những khoản thuộc Đạo luật Giảm lạm phát 2022 và Đạo luật Hạ tầng lưỡng đảng 2021 để rà soát mức độ phù hợp với chính sách năng lượng của chính quyền mới. Đây là một chỉ thị có khả năng ảnh hưởng đến nhiều chương trình đầu tư công, trong đó có các chương trình thuộc IIJA.(DDC Pause PI Opp’n FINAL)

Tuy nhiên, cần tránh nói sắc lệnh đó đã phong tỏa vĩnh viễn toàn bộ 25 tỷ USD dành cho hàng không. Chính quyền sau đó giải thích phạm vi tạm dừng hẹp hơn; bản ghi nhớ OMB về việc đóng băng ngân sách liên bang cũng bị rút lại, và tòa án đã ban hành lệnh ngăn một số hành động đóng băng tài trợ. Muốn chứng minh một chương trình FAA cụ thể bị ngưng giải ngân vì sắc lệnh, cần có hồ sơ giải ngân hoặc quyết định hành chính của chính chương trình đó.(DDC Pause PI Opp’n FINAL)

Nhưng ngay cả khi không thể quy toàn bộ sự chậm trễ cho sắc lệnh, vẫn có một vấn đề chính trị cần điều tra: chính quyền đã đặt thứ tự ưu tiên nào cho những khoản đầu tư đã được Quốc hội phê chuẩn? Bao nhiêu dự án bị trì hoãn, vì lý do gì, ai ra quyết định và ai chịu trách nhiệm về hậu quả?

3. Project 2025 và mô hình hợp tác công – tư

Richardson liên hệ sự trì trệ trong đầu tư công với triết lý kinh tế của Project 2025. Mối liên hệ này có cơ sở, nhưng cần trình bày đúng nội dung tài liệu.

Trong chương về Bộ Giao thông Vận tải, Project 2025 dành riêng một mục cho mô hình hợp tác công – tư (Public-Private Partnerships – P3). Tài liệu đề xuất sử dụng vốn tư nhân để xây dựng hạ tầng. Đổi lại, doanh nghiệp có thể nhận quyền vận hành tài sản theo một hợp đồng nhượng quyền, thu phí từ người sử dụng hoặc nhận khoản thanh toán định kỳ từ chính phủ, tùy cấu trúc hợp đồng. Tài liệu cũng đề nghị so sánh chi phí – lợi ích giữa mô hình đầu tư công truyền thống và P3 trước khi lựa chọn.(Heritage Foundation)

Điều này không đồng nghĩa mọi hợp tác công – tư đều là tư nhân hóa. Một dự án P3 có thể giúp chính phủ huy động vốn, tận dụng chuyên môn và chuyển một số rủi ro xây dựng, vận hành sang doanh nghiệp. Nhưng nó cũng có thể tạo ra những rủi ro lớn:

  • Chính phủ phải trả tiền dài hạn cho doanh nghiệp thông qua hợp đồng.

  • Người dân có thể phải trả phí để sử dụng hạ tầng vốn phục vụ lợi ích công cộng.

  • Quyền kiểm soát vận hành có thể chuyển sang một nhà khai thác tư nhân.

  • Hợp đồng phức tạp khiến công chúng khó đánh giá tổng chi phí thực tế.

  • Nếu dự báo doanh thu sai hoặc doanh nghiệp thất bại, nhà nước có thể phải gánh phần rủi ro còn lại.

Câu hỏi không phải là doanh nghiệp tư nhân có được tham gia xây dựng hạ tầng hay không. Câu hỏi là ai sở hữu tài sản, ai kiểm soát hoạt động, ai thu lợi nhuận, ai chịu rủi ro và cuối cùng người dân phải trả bao nhiêu?

Đây chính là điểm cần đặt vào cuộc tranh luận về FAA. Hệ thống kiểm soát không lưu không phải một dịch vụ thương mại thông thường. Nó là hạ tầng thiết yếu của an toàn hàng không quốc gia. Nếu một phần hệ thống được giao cho doanh nghiệp tư nhân xây dựng hoặc vận hành, hợp đồng phải bảo đảm quyền kiểm soát công, tiêu chuẩn an toàn, bảo mật, khả năng kiểm toán và trách nhiệm giải trình.

4. Không thể dùng yêu cầu đầu tư mới để né trách nhiệm với khoản tiền cũ

Một chi tiết đáng chú ý trong cuộc tranh luận ngày 15-11 là Duffy ban đầu nói cần 30 tỷ USD, sau đó nâng đề nghị lên 50 tỷ USD. Khi được hỏi vì sao con số tăng nhanh như vậy, ông nói đang tìm một mức mà Quốc hội có thể chấp thuận. Washington Post dẫn lời ông cho biết yêu cầu chi tiết sẽ được trình bày sau.(The Washington Post)

Đây là cách tiếp cận cần được Quốc hội chất vấn. Một dự án hạ tầng quốc gia không thể được quản lý bằng cách đưa ra một con số lớn sau mỗi sự cố rồi yêu cầu Quốc hội phê chuẩn trước khi có bảng dự toán đầy đủ.

GAO, cơ quan kiểm toán và giám sát của Quốc hội, đã cảnh báo rằng chương trình hiện đại hóa hệ thống kiểm soát không lưu của FAA còn thiếu những yếu tố quan trọng trong quản lý chi phí và tiến độ. Ước tính 10,6 tỷ USD cho giai đoạn đầu chưa tính đầy đủ chi phí vận hành, bảo trì dài hạn và các chi phí liên quan của chính phủ; giai đoạn hai cũng chưa có ước tính chi phí hoàn chỉnh. GAO nhấn mạnh rằng dự toán chi phí toàn vòng đời phải là cơ sở để lập ngân sách, chứ không phải lập ngân sách trước rồi mới tìm cách xác định tổng chi phí.

Đó là lý do Quốc hội cần yêu cầu ít nhất năm nhóm hồ sơ trước khi phê chuẩn thêm ngân sách:

  1. Danh sách đầy đủ các khoản 12,5 tỷ USD đã được cam kết, đã chi trả và chưa sử dụng.

  2. Từng hợp đồng, nhà thầu, giá trị hợp đồng, thời hạn giao hàng và điều khoản thanh toán.

  3. Những hạng mục chưa được tài trợ, đặc biệt là hệ thống viễn thông, phần mềm, radar và thiết bị an toàn.

  4. Dự toán chi phí toàn vòng đời, bao gồm vận hành, bảo trì, thay thế và nâng cấp.

  5. Báo cáo độc lập về nguyên nhân sự cố ngày 13-11, trách nhiệm của FAA, Bộ Giao thông Vận tải và các nhà thầu liên quan.

Quốc hội không nên từ chối đầu tư chỉ vì chính quyền chưa giải trình tốt. Nhưng Quốc hội cũng không thể ký một tấm ngân phiếu trống cho một chương trình mà tiến độ, chi phí và trách nhiệm chưa minh bạch.

5. Đây là phép thử về quyền lực giám sát của Quốc hội

Cuộc khủng hoảng FAA diễn ra đúng lúc Quốc hội chuẩn bị chuyển giao quyền kiểm soát sang phe Dân chủ vào tháng 1-2027. Đây là cơ hội để Quốc hội thực hiện chức năng giám sát đối với một lĩnh vực có ảnh hưởng trực tiếp đến hàng triệu người dân.

Điều cần thiết không chỉ là một phiên điều trần để nghe Bộ trưởng Duffy giải thích. Quốc hội phải có khả năng kiểm tra từng khoản chi, yêu cầu hồ sơ hợp đồng, triệu tập lãnh đạo cơ quan và nhà thầu, đánh giá tiến độ thực tế, đồng thời xác định liệu các quyết định hành chính có làm chậm việc hiện đại hóa hạ tầng hay không.

Cũng cần xem xét trách nhiệm của các nhà thầu. Sự cố ngày 13-11 có liên quan đến hoạt động thay thế đường truyền đồng bằng cáp quang của một nhà thầu FAA; Reuters cho biết sự cố có thể bắt nguồn từ một bộ định tuyến được lắp đặt trong quá trình bảo trì. Điều tra phải xác định lỗi nằm ở thiết bị, quy trình lắp đặt, cấu hình mạng, giám sát của FAA hay sự phối hợp giữa các bên. Không thể mặc nhiên đổ lỗi cho một nhà thầu trước khi có kết luận kỹ thuật.

Và quan trọng hơn, không thể để một cuộc điều tra kỹ thuật che khuất câu hỏi về quản trị ngân sách. Một hệ thống có thể hỏng vì lỗi thiết bị, nhưng sự yếu kém kéo dài của hạ tầng thường liên quan đến nhiều năm quyết định đầu tư, bảo trì, nhân sự và giám sát.

Kết luận: Hạ tầng quốc gia không phải công cụ tạo lợi nhuận cho một nhóm lợi ích

Có một nguyên tắc căn bản trong quản trị công: chính phủ không được đánh giá bằng việc đã huy động được bao nhiêu tiền từ khu vực tư nhân, mà bằng việc tài sản công có phục vụ được lợi ích công cộng hay không.

Doanh nghiệp tư nhân có thể xây dựng đường sá, sân bay, mạng viễn thông và nhiều công trình thiết yếu. Nhưng quyền lực quản lý, tiêu chuẩn an toàn và trách nhiệm cuối cùng đối với người dân không thể bị chuyển giao một cách thiếu minh bạch. Hợp tác công – tư chỉ có ý nghĩa khi nó giúp công chúng nhận được dịch vụ tốt hơn với chi phí hợp lý, chứ không phải khi nó biến ngân sách công thành dòng thanh toán dài hạn cho lợi ích tư nhân.

Trong trường hợp FAA, chính quyền Trump cần trả lời một câu hỏi rất cụ thể: Nếu Quốc hội đã cấp 12,5 tỷ USD, tại sao mới chi khoảng 1 tỷ USD, và căn cứ nào để yêu cầu thêm 50 tỷ USD?

Không thể vừa đổ lỗi cho chính quyền tiền nhiệm, vừa yêu cầu Quốc hội cấp thêm tiền, trong khi chưa giải trình đầy đủ cách sử dụng nguồn lực đã có. Càng không thể dùng một cuộc khủng hoảng an toàn hàng không để biến sự thiếu minh bạch trong quản trị ngân sách thành lý do mở rộng quyền chi tiêu mà không có giám sát.

Tiền ngân sách là tiền của người dân. Hạ tầng quốc gia là tài sản phục vụ người dân. Chính phủ là người quản lý, không phải chủ sở hữu để tùy ý định đoạt.

Và khi hệ thống kiểm soát không lưu gặp sự cố, người dân không thể chỉ nghe lời hứa về một hệ thống “tốt nhất thế giới” trong tương lai. Họ có quyền biết tiền đã đi đâu, ai chịu trách nhiệm và khi nào hệ thống sẽ thực sự an toàn.