Khi tổng thống thách thức Tối cao Pháp viện
Phán quyết 6–3 của Supreme Court of the United States tuyên bố nhiều mức thuế quan của Tổng thống Donald Trump là vi hiến đã mở ra một chương mới trong cuộc đối đầu giữa hành pháp và tư pháp.
Phản ứng của Trump — công kích thẩm phán, đe dọa sử dụng quyền lực khác để lách phán quyết — không chỉ là tranh cãi chính sách. Nó đặt ra câu hỏi nền tảng:
Liệu nước Mỹ đang trượt vào mô hình mà học giả pháp lý Ernst Fraenkel từng gọi là “dual state” — nhà nước kép?
1️⃣ “Dual state” là gì?
Trong công trình nghiên cứu năm 1941 về sự trỗi dậy của Đức Quốc xã, Fraenkel mô tả hai tầng nhà nước tồn tại song song:
-
Normative state: nhà nước pháp quyền, nơi luật áp dụng theo quy tắc chung.
-
Prerogative state: nhà nước đặc quyền, nơi quyền lực hành pháp vượt lên trên luật khi cần bảo vệ lãnh đạo và trừng phạt đối thủ.
Đặc điểm nguy hiểm không nằm ở việc luật bị bãi bỏ hoàn toàn.
Ngược lại, luật vẫn tồn tại — nhưng được áp dụng chọn lọc.
Đó là điều khiến hệ thống trông vẫn “bình thường” trong khi cấu trúc quyền lực đã thay đổi.
2️⃣ Hiến pháp Mỹ và nguyên tắc cân bằng quyền lực
Hiến pháp Hoa Kỳ được thiết kế để ngăn chặn chính xác mô hình này.
Ba nguyên tắc cốt lõi:
-
Separation of Powers – phân quyền ba nhánh
-
Checks and Balances – kiểm soát và đối trọng
-
Judicial Review – quyền tư pháp tuyên bố hành vi vi hiến
Từ vụ Marbury v. Madison (1803), Tối cao Pháp viện khẳng định vai trò là người giải thích cuối cùng Hiến pháp.
Một tổng thống có thể không đồng ý với tòa.
Nhưng nếu tổng thống công khai phủ nhận tính chính danh của tòa — hoặc lách phán quyết bằng công cụ khác — hệ thống bắt đầu căng thẳng ở mức cấu trúc.
3️⃣ Thuế quan và giới hạn quyền lực hành pháp
Trump lập luận rằng ông không cần Quốc hội để áp thuế.
Nhưng quyền đánh thuế thuộc về Quốc hội theo Điều I Hiến pháp.
Các tổng thống có thể sử dụng các đạo luật như IEEPA hoặc Section 232 trong tình huống khẩn cấp hoặc an ninh quốc gia.
Tuy nhiên:
-
Quyền khẩn cấp không phải là quyền vô hạn.
-
Nếu tòa án xác định việc viện dẫn khẩn cấp là lạm dụng, hành pháp phải tuân thủ.
Khi tổng thống tuyên bố sẽ dùng “luật cũ và mạnh hơn” để khôi phục chính sách bị tuyên vi hiến, câu hỏi đặt ra là:
Liệu đây là tìm kiếm giải pháp pháp lý khác — hay là nỗ lực duy trì chính sách bất chấp phán quyết?
4️⃣ Tấn công cá nhân thẩm phán: dấu hiệu gì?
Chỉ trích phán quyết là quyền chính trị.
Nhưng việc công kích tính yêu nước, gợi ý âm mưu ngoại bang, hoặc làm mất uy tín cá nhân thẩm phán có tác động khác:
-
Làm suy giảm tính chính danh của tư pháp
-
Khuyến khích coi tòa án là phe phái
-
Gây áp lực chính trị lên nhánh tư pháp
Trong mô hình “dual state”, tư pháp không bị giải thể. Nó bị làm suy yếu bằng cách:
-
Tạo nghi ngờ về tính trung lập
-
Chọn lọc tuân thủ
-
Tìm cách né tránh thay vì đối mặt trực tiếp
5️⃣ Vấn đề lớn hơn: thực thi phán quyết
Alexander Hamilton từng viết trong Federalist 78 rằng tòa án “không có gươm và cũng không có ngân khố” — nghĩa là không có quyền thực thi trực tiếp.
Tòa án phụ thuộc vào hành pháp để thực thi phán quyết.
Nếu hành pháp:
-
Trì hoãn
-
Diễn giải lại
-
Hoặc viện dẫn quyền khác để vô hiệu hóa thực tế phán quyết
thì giới hạn quyền lực tư pháp trở nên rõ ràng.
Đây chính là điểm mong manh của hệ thống Mỹ.
6️⃣ Khủng hoảng niềm tin
Niềm tin công chúng vào Tối cao Pháp viện đã giảm mạnh trong những năm gần đây.
Khi tòa bị xem là công cụ chính trị,
và khi tổng thống coi tòa như “con dấu cao su” nếu thuận lợi,
hoặc kẻ thù nếu bất lợi,
thì tính chính danh của cả hai nhánh đều suy giảm.
Một nền dân chủ không sụp đổ trong một ngày.
Nó mòn dần qua việc bình thường hóa sự vượt quyền.
7️⃣ Có phải Mỹ đã là “dual state”?
Câu trả lời hiện tại là: chưa hoàn toàn.
Các tòa án liên bang và tiểu bang vẫn nhiều lần chặn các hành vi vượt quyền.
Quốc hội vẫn có quyền lập pháp và giám sát.
Nhưng nguy cơ nằm ở:
-
Sự xói mòn chuẩn mực
-
Tấn công cá nhân thay vì tranh luận pháp lý
-
Dùng quyền khẩn cấp như công cụ thường trực
Khi các hành vi này lặp lại đủ lâu, chúng thay đổi văn hóa hiến pháp.
8️⃣ Bài học cho giai đoạn hậu Trump
Lịch sử cho thấy các nền dân chủ không sụp đổ vì thiếu luật.
Chúng suy yếu khi luật bị áp dụng chọn lọc.
Khôi phục cân bằng quyền lực đòi hỏi:
-
Cải cách giới hạn quyền khẩn cấp
-
Tăng minh bạch tại Tối cao Pháp viện
-
Củng cố cơ chế giám sát của Quốc hội
-
Bảo đảm thực thi phán quyết tư pháp
Không phải để chống một cá nhân,
mà để bảo vệ cấu trúc.
Kết luận VietnamWeek
“Dual state” không bắt đầu bằng việc bãi bỏ Hiến pháp.
Nó bắt đầu khi người đứng đầu hành pháp hành xử như thể mình là nguồn gốc của luật pháp.
Hiến pháp Mỹ được viết ra dựa trên nỗi sợ quyền lực tập trung.
Câu hỏi không phải là Trump có thích phán quyết hay không.
Mà là hệ thống có đủ mạnh để buộc mọi tổng thống — bất kể đảng phái — phải tuân thủ hay không.
Một nền dân chủ trưởng thành không dựa vào thiện chí của lãnh đạo.
Nó dựa vào giới hạn quyền lực.