Những đặc phái viên đáng tin cậy nhất của Tổng thống Trump đang là trung tâm của các cuộc đàm phán về Iran và Ukraine, một cách tiếp cận đã gạt bỏ Bộ Ngoại giao và Hội đồng An ninh Quốc gia sang một bên.
David E. Sanger and Anton Troianovski
David E. Sanger reported from Berlin, and Anton Troianovski from Washington.
Trong năm qua, chính quyền Trump đã tham gia vào các hoạt động ngoại giao phi truyền thống, ngoại giao bằng vũ lực và, trong những cuộc khủng hoảng nhạy cảm nhất, ngoại giao không cần đến các nhà ngoại giao.
Hôm thứ Ba, chính quyền đã thử cả ba chiến thuật cùng một lúc. Tại Geneva, các đặc phái viên đáng tin cậy nhất của Tổng thống Trump — người bạn kinh doanh bất động sản Steve Witkoff và con rể Jared Kushner — đã tiếp xúc với phía Iran vào buổi sáng, sau đó là phía Nga và Ukraine vào buổi chiều.
Đây là một ví dụ rõ nét về niềm tin của ông Trump rằng Bộ Ngoại giao và Hội đồng An ninh Quốc gia, hai thể chế đã điều phối các cuộc đàm phán về các cuộc khủng hoảng toàn cầu trong gần 80 năm, tốt nhất nên được để đứng ngoài cuộc. Và vì vậy, bộ đôi Witkoff-Kushner đã là trung tâm của những nỗ lực gần đây nhằm chấm dứt cuộc khủng hoảng hạt nhân ở Iran kéo dài hơn hai thập kỷ, và cuộc chiến ở Ukraine sắp bước sang năm thứ năm.
Theo mọi nguồn tin, ông Trump tin tưởng vào cách tiếp cận của họ, được củng cố bởi các cuộc đàm phán năm ngoái nhằm đạt được thỏa thuận ngừng bắn ở Gaza và việc trả tự do cho tất cả con tin Israel bị Hamas giam giữ. Và các quốc gia như Nga, Thổ Nhĩ Kỳ và các nước vùng Vịnh đã hoan nghênh sự xuất hiện của hai người này, với cách tiếp cận thực dụng xuất phát từ các cuộc đàm phán bất động sản ở New York, đặc biệt là nhờ sự linh hoạt hơn mà ông Witkoff và ông Kushner mang lại.
Họ nói ngôn ngữ của những người đàm phán, và không dành nhiều thời gian để thuyết giảng về nhân quyền hay xây dựng dân chủ. Và không ít lần, những người đối thoại của họ về các vấn đề ngoại giao có liên hệ mật thiết với các thỏa thuận kinh doanh mà gia đình Trump và Witkoff đang đàm phán.
“Một số quốc gia thực sự hoan nghênh cấu trúc không chính thức này tại Nhà Trắng của ông Trump,” Asli Aydintasbas, một nghiên cứu viên tại Viện Brookings ở Washington, cho biết. Nhưng bà nói thêm, “Tôi chưa thấy ai thực sự ấn tượng với kỹ năng ngoại giao của đội ngũ hiện tại.”
Một người thân cận với Điện Kremlin cho biết các quan chức Nga đánh giá cao sự nhiệt tình và hăng hái của ông Witkoff trong các cuộc đàm phán, dù đôi khi họ nghi ngờ về độ tin cậy của ông trong vai trò người truyền đạt thông điệp. Nhưng rõ ràng ông còn khá mới mẻ với những vấn đề gây chia rẽ giữa Washington và Moscow, và ban đầu không đưa thêm chuyên gia Mỹ nào khác vào các cuộc đàm phán của mình.
Gần đây, người Nga rất vui mừng khi có sự tham gia của ông Kushner, người này cho biết, bởi vì cách tiếp cận có tổ chức và bài bản hơn của ông.
Một số người Nga gọi bộ đôi này là “Witkoff và Zyatkoff”, vì “zyat” trong tiếng Nga có nghĩa là con rể. Người Iran cũng có biệt danh cho ông Kushner, sử dụng từ tiếng Ba Tư có nghĩa là con rể: Damad Trump, một lần nữa khẳng định tầm ảnh hưởng của ông Kushner nhờ cuộc hôn nhân với con gái của tổng thống, Ivanka.
Truyền thông Iran đã dành nhiều bài viết và bình luận cho sự tham gia của ông Kushner. Ahmad Zeidabadi, một nhà phân tích chính trị và nhà bình luận nổi tiếng, đã viết trên tờ báo Asr Iran rằng việc ông Kushner tham gia các cuộc đàm phán là một điều “tích cực”.
“Ông ấy đại diện cho khía cạnh thực dụng và mềm mỏng hơn của Trump”, ông nói.
Trong một cuộc phỏng vấn hồi tháng 10 năm ngoái, ông Kushner cho biết cách tiếp cận ngoại giao của ông và ông Witkoff dựa trên việc là những “chuyên gia đàm phán” và “phải hiểu con người”. Ông Witkoff nổi tiếng trong giới bất động sản với những thương vụ lớn, bao gồm việc mua tòa nhà Woolworth, từng là tòa nhà chọc trời cao nhất New York, vào năm 1998. Ông Kushner nối nghiệp cha mình, nhà phát triển bất động sản Charles Kushner, và sau đó mở rộng sang lĩnh vực đầu tư vốn tư nhân.
Ông Kushner không giữ chức danh chính thức nào trong chính phủ và không nhận lương từ chính phủ, trong khi ông Witkoff là “đặc phái viên” của Mỹ.
Trong nhiệm kỳ đầu tiên của ông Trump, ông Kushner đã đi đầu trong việc đàm phán Hiệp định Abraham, bình thường hóa quan hệ giữa Israel và một số quốc gia Ả Rập — mặc dù hy vọng thuyết phục Ả Rập Xê Út tham gia vẫn chưa thành hiện thực. Năm ngoái, những nỗ lực đàm phán lệnh ngừng bắn ở Gaza của ông đã nhận được lời khen ngợi ngay cả từ một số đảng viên Dân chủ, vì đã tiến gần hơn đến việc chấm dứt cuộc chiến mà Tổng thống Joseph R. Biden Jr. không thể làm được.
Những người ủng hộ chính quyền xem ông Witkoff và ông Kushner là những nhà đàm phán lý tưởng một phần vì họ cho rằng sự giàu có cá nhân giúp họ chống lại những ảnh hưởng tiêu cực. Nhưng cả hai người đều phải đối mặt với những câu hỏi về xung đột lợi ích rõ ràng.
Con trai ông Witkoff, Zach, là giám đốc điều hành của World Liberty Financial, công ty tiền điện tử của gia đình Trump. Một công ty đầu tư có liên hệ với Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất đã mua gần một nửa công ty này vào năm ngoái với giá 500 triệu đô la.
Ông Kushner đã huy động được vài tỷ đô la trước nhiệm kỳ thứ hai của ông Trump từ các nhà đầu tư nước ngoài, bao gồm các quỹ tài sản của chính phủ ở Ả Rập Xê Út, Qatar và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất, những quốc gia mà ông đã từng làm việc khi còn là cố vấn cấp cao của Nhà Trắng trong nhiệm kỳ đầu tiên của ông Trump.
Tuy nhiên, khi đàm phán với ông Witkoff và ông Kushner, Nga và Iran đều có chung một chiến lược: trì hoãn.
Tại Hội nghị An ninh Munich cuối tuần trước, một số người tham gia bên lề các cuộc đàm phán về Ukraine, quốc gia mà Nga đã xâm lược cách đây bốn năm, đã nhiều lần nói rằng Nga có mọi lý do để tham gia đàm phán và ít lý do thuyết phục để ký kết một thỏa thuận.
Tổng thống Vladimir V. Putin tin rằng ông đang thắng thế, các quan chức quân sự và tình báo từ một số nước phương Tây cho biết trong những ngày gần đây. Và ông ta tin chắc rằng ngay cả khi phải mất từ 18 tháng đến hai năm để hoàn toàn kiểm soát vùng Donbas, mỗi ngày giao tranh và mỗi đêm tên lửa và máy bay không người lái của Nga dội xuống các cơ sở hạ tầng năng lượng và các tòa nhà chung cư sẽ giúp ông ta có thêm lợi thế.
Đối với Iran, trì hoãn là chiến lược cuối cùng để chế độ này tồn tại. Ngoại trưởng Marco Rubio, người đã có mặt tại Slovakia và Hungary đầu tuần này nhưng không tham gia vào bất kỳ cuộc đàm phán nào ở Geneva, đã đưa ra lập luận bi quan.
“Sẽ rất khó khăn,” ông nói với các phóng viên. “Rất khó để bất kỳ ai đạt được thỏa thuận thực sự với Iran, bởi vì chúng ta đang đối phó với các giáo sĩ Hồi giáo Shia cực đoan, những người đưa ra các quyết định về thần học, chứ không phải về địa chính trị.”
Nhưng điểm tương đồng chỉ dừng lại ở đó. Trong trường hợp của Iran, ông Trump đang củng cố ngoại giao của mình bằng lời đe dọa hành động quân sự khá cận kề nếu không có tiến triển — có thể trong vài ngày, có thể trong vài tuần. Trong trường hợp Nga-Ukraine, ông đã làm chậm lại áp lực quân sự, ngừng việc cung cấp vũ khí trực tiếp cho Ukraine đã diễn ra — với sự ủng hộ mạnh mẽ của Quốc hội — dưới thời Biden.
Tổng thống cũng đã mạnh tay trấn áp “hạm đội ngầm” của Nga bán dầu, làm trầm trọng thêm những khó khăn kinh tế ngày càng sâu sắc của ông Putin, ngay cả khi chính quyền Trump đang đưa ra ý tưởng về việc Mỹ đầu tư vào Nga nếu một thỏa thuận, gần như bất kỳ thỏa thuận nào, có thể được công bố.
Với những diễn biến đó, một số nhà phân tích dự đoán rằng ông Putin vẫn có thể đạt được một thỏa thuận để chấm dứt cuộc chiến ở Ukraine, đặc biệt nếu ông đạt được sự hòa giải sâu rộng với Hoa Kỳ và việc rút quân Ukraine khỏi phần còn lại của Donbas.
Các cuộc đàm phán với Iran bị lu mờ bởi quy mô của lực lượng hải quân Mỹ — một “hạm đội lớn” theo cách nói của ông Trump — đang được tập hợp ở Biển Đỏ, rõ ràng là được bố trí để tấn công nếu tổng thống quyết định như vậy. Nhưng phía Iran khó có thể giảm leo thang. Họ đã tạm thời đóng cửa eo biển Hormuz vì các cuộc tập trận bắn đạn thật của Iran, một lời nhắc nhở không mấy nhẹ nhàng về khả năng gây hỗn loạn thị trường năng lượng của nước này.
Lãnh tụ tối cao của Iran, Ayatollah Ali Khamenei, đã không đóng góp nhiều vào tinh thần tìm kiếm giải pháp phi quân sự khi được hỏi về sự hiện diện của một nhóm tàu sân bay Mỹ và sự xuất hiện của nhóm thứ hai trong khoảng một tuần nữa – một sự tập trung hỏa lực khổng lồ.
“Tàu sân bay là một cỗ máy nguy hiểm, nhưng thậm chí còn nguy hiểm hơn thế là vũ khí có khả năng đánh chìm nó xuống đáy biển,” ông nói ở Tabriz, nơi ông kỷ niệm cuộc nổi dậy năm 1978 lật đổ Shah thân Mỹ của Iran. (Con trai của Shah, Reza Pahlavi, đã ở Munich vào cuối tuần, tham gia một trong nhiều cuộc biểu tình lớn trên khắp thế giới lặp lại lời kêu gọi lật đổ chính phủ Iran của ông.)
Trong khi đó, ông Trump thỉnh thoảng phàn nàn rằng ông đang bị ông Putin “lừa gạt”, và trong năm qua đã nhiều lần đổ lỗi cho người Ukraine, rồi người Nga, rồi lại người Ukraine vì quá cứng rắn trong các cuộc đàm phán.
Ông ta hiện lại quay sang đổ lỗi cho Ukraine và nhà lãnh đạo nước này, cho rằng họ đã không nhận ra rằng Nga là quốc gia lớn hơn và sở hữu vũ khí hạt nhân.
Farnaz Fassihi đóng góp thông tin từ New York.
The New York Times