BÌNH LUẬN
Điểm quan trọng nhất của bài báo không phải là thuế quan, mà là cáo buộc về tiêu chuẩn kép của Tối cao Pháp viện.
Trong các ý kiến riêng, một số thẩm phán – đặc biệt là Neil Gorsuch – gợi ý rằng tòa đôi khi áp dụng nguyên tắc pháp lý khác nhau tùy tổng thống thuộc đảng nào. Tranh luận này xoay quanh các học thuyết như “major questions doctrine”, vốn yêu cầu Quốc hội phải trao quyền rõ ràng trước khi hành pháp thực hiện chính sách lớn. (Wikipedia)
Trong vụ thuế quan, đa số thẩm phán cho rằng IEEPA không cho phép tổng thống tự đặt thuế vì quyền đánh thuế thuộc Quốc hội. (The Washington Post)
Nhưng phe bất đồng lại lập luận rằng tổng thống historically có quyền rộng trong thương mại và khẩn cấp quốc gia, nên tòa đang can thiệp quá sâu vào chính sách hành pháp. (Business Insider)
Điều thực sự khiến vụ này nhạy cảm
Vụ thuế quan trở thành một “trận chiến triết lý” trong tòa:
- phe đa số: cần ràng buộc hành pháp chặt hơn
- phe thiểu số: lo tòa đang áp dụng luật khác nhau theo chính trị
- Gorsuch: cảnh báo nguy cơ tòa mất tính nhất quán
Đây không phải tranh cãi mới. Trong nhiều vụ gần đây, tòa vừa bị chỉ trích là quá hạn chế chính quyền Biden, vừa bị chỉ trích là quá nương tay với Trump.
Vì vậy, vụ thuế quan trở thành nơi hai cáo buộc đó va vào nhau trực diện.
Ý nghĩa lớn hơn của bài báo
Điều bài viết muốn nói không phải là tòa “thiên vị ai”, mà là:
👉 Uy tín của Tối cao Pháp viện giờ phụ thuộc vào việc họ có áp dụng nguyên tắc giống nhau với mọi tổng thống hay không.
Nếu công chúng tin rằng tiêu chuẩn thay đổi theo người nắm quyền, thì mọi phán quyết – dù đúng pháp lý – cũng sẽ bị nhìn qua lăng kính chính trị.
Kết luận – VietnamWeek
Vụ thuế quan không chỉ là giới hạn quyền lực của Trump.
Nó là phép thử lớn hơn:
Tòa án có đang áp dụng luật theo nguyên tắc nhất quán,
hay theo bối cảnh chính trị của từng tổng thống?
Và chính tranh cãi giữa các thẩm phán cho thấy câu hỏi đó vẫn chưa có câu trả lời cuối cùng.
IEEPA sinh ra để xử lý khủng hoảng an ninh – không phải để điều hành thương mại thường trực.
1️⃣ IEEPA được tạo ra để làm gì?
Đạo luật năm 1977 này cho phép tổng thống:
- phong tỏa tài sản
- cấm giao dịch tài chính
- hạn chế xuất nhập khẩu với đối tượng cụ thể
- trừng phạt quốc gia, tổ chức, cá nhân đe dọa an ninh Mỹ
👉 Nói ngắn gọn: công cụ trừng phạt khẩn cấp, không phải công cụ thương mại.
Nó được viết sau vụ Nixon lạm dụng quyền khẩn cấp, nên Quốc hội cố tình thiết kế để:
- cho tổng thống phản ứng nhanh
- nhưng không trao quyền đánh thuế rộng.
2️⃣ Giới hạn của hành pháp khi dùng IEEPA
IEEPA cho phép tổng thống:
✔ trừng phạt mục tiêu cụ thể
✔ đóng băng tài sản
✔ hạn chế giao dịch
Nhưng không cho phép:
❌ thiết lập hệ thống thuế quan diện rộng
❌ thay Quốc hội điều hành thương mại dài hạn
❌ áp “thuế thường trực” lên toàn nền kinh tế
👉 Vì quyền đánh thuế thuộc Quốc hội theo Hiến pháp.
Đây chính là ranh giới giữa hành pháp và lập pháp mà tòa phải bảo vệ.
3️⃣ Vì sao 50 năm chưa tổng thống nào dùng IEEPA như Trump?
Không phải vì họ không thể, mà vì:
✔ hiểu rủi ro hiến pháp
Tổng thống trước đây đều biết:
- thuế quan là lãnh địa của Quốc hội
- dùng IEEPA cho thuế sẽ dễ bị tòa chặn
✔ tiền lệ hành chính
IEEPA luôn được dùng cho:
- Iran, Nga, khủng bố, ma túy, chiến tranh
- không dùng cho thuế tiêu dùng đại trà
✔ chi phí pháp lý
Nếu dùng sai:
- nguy cơ hoàn thuế hàng trăm tỷ
- kiện tụng kéo dài
- khủng hoảng chính sách
👉 Trump là người đầu tiên sẵn sàng chấp nhận rủi ro này.
4️⃣ Vì sao các tòa dưới chặn Trump?
Cả hai tòa đều dựa trên nguyên tắc giống nhau:
👉 nếu biện pháp quá rộng và có tính thuế thường trực
→ nó đã bước sang lãnh địa Quốc hội
Đây không phải tranh cãi chính trị, mà là câu hỏi hiến pháp:
khi nào biện pháp khẩn cấp trở thành luật thuế?
Tòa nói: trong trường hợp này, ranh giới đã bị vượt qua.
✔ Kết luận kiểu VietnamWeek
IEEPA sinh ra để tổng thống xử lý khủng hoảng, không phải để điều hành thương mại toàn cầu.
Trump không chỉ thử nghiệm ranh giới của luật – ông thử nghiệm luôn ranh giới của Hiến pháp.
Vì vậy, tranh cãi trong tòa không chỉ về thuế quan, mà về câu hỏi lớn hơn:
quyền khẩn cấp có thể mở rộng đến đâu trước khi nó biến thành quyền lập pháp?