Việc Mỹ–Israel mở chiến dịch không kích quy mô lớn vào Iran (và các báo cáo cho thấy lãnh tụ tối cao Iran đã thiệt mạng) đã đẩy hệ thống quốc tế vào một thế “xoay trục cưỡng bức”: đang tập trung vào Ukraine thì bị kéo sang Trung Đông; đang lo cạnh tranh Mỹ–Trung thì bị hút vào rủi ro dầu mỏ–Hormuz.
Điểm quan trọng là: trong một cuộc khủng hoảng kiểu này, “đúng–sai” đạo lý thường bị lấn át bởi câu hỏi lạnh lùng hơn: ai được lợi, ai mất lợi, và ai bị buộc phải trả giá.
1) Mỹ: “cú đánh di sản” và cái bẫy phân tán lực lượng
Với Trump, chiến dịch Iran là một canh bạc chính sách đối ngoại có thể định nghĩa nhiệm kỳ: thể hiện “sức mạnh thô” của Mỹ, nhưng rủi ro rất lớn về leo thang và không có lối ra rõ ràng.
Lợi ích ngắn hạn của Washington (nếu nhìn thuần quân sự) là: gây tổn hại năng lực quân sự Iran, răn đe khu vực, trấn an đồng minh Trung Đông. Nhưng chi phí chiến lược là phân tán ưu tiên: nguồn lực phòng không, tình báo, hải quân—những thứ vốn đã căng vì chiến tranh Ukraine—có thể bị hút về Trung Đông đúng lúc châu Âu vẫn cần Mỹ “đứng mũi chịu sào”. (Đây chính là “điểm yếu thời điểm” mà anh nhấn mạnh.)
Về đối nội, đòn đánh Iran cũng mở lại cuộc tranh luận quyền tuyên chiến và giám sát chiến tranh: Sanders kêu gọi Thượng viện “không chiến tranh với Iran” và thúc đẩy cơ chế War Powers.
Khi tranh cãi pháp lý–chính trị bùng lên trong nước, “khẩu vị chiến tranh” thường giảm; đó là một yếu tố có thể buộc Nhà Trắng phải tính đến kịch bản hạ nhiệt, hoặc ít nhất là “đánh giới hạn”.
2) Israel: mục tiêu vượt khỏi hạt nhân—đặt cược vào “thay đổi chế độ”
Financial Times mô tả quyết định của Netanyahu là bước leo thang lớn, chuyển từ mục tiêu kiềm chế hạt nhân sang tham vọng làm lung lay/đảo chiều chế độ.
Từ góc nhìn lợi ích Israel, “cửa sổ cơ hội” là khi Mỹ chịu cùng gánh rủi ro và chia sẻ năng lực tác chiến. Nhưng đổi lại, Israel cũng phải chịu rủi ro trả đũa khu vực, và quan trọng hơn: thay đổi chế độ bằng không kích là bài toán lịch sử hiếm khi đi theo kịch bản đẹp. Reuters cũng lưu ý nhiều phân tích nghi ngờ khả năng đạt “regime change” chỉ nhờ ưu thế trên không.
3) Nga: được lợi nhất khi phương Tây bị kéo giãn và giá dầu tăng
Nếu đặt câu hỏi “ai hưởng lợi gián tiếp”, Nga gần như luôn nằm trong nhóm đầu. Lợi ích của Moscow thường đến theo hai kênh:
(i) Chiến lược: phương Tây phân tâm khỏi Ukraine. Khi Washington phải chia sự chú ý, lịch trình vũ khí, phòng không, và ý chí chính trị cho Trung Đông, áp lực tập thể lên Nga ở mặt trận Ukraine có nguy cơ giảm nhịp (dù chưa chắc “bỏ rơi”).
(ii) Kinh tế: giá dầu tăng. Reuters ghi nhận giá dầu nhảy vọt sau chiến dịch, và nêu kịch bản giá có thể lên rất cao nếu Hormuz bị gián đoạn, trong đó nhiều chuyến hàng qua eo biển đã bị đình lại; OPEC+ tăng nhẹ sản lượng khó bù đắp nếu mất dòng chảy lớn.
Giá năng lượng cao thường làm phương Tây đau đầu lạm phát–lãi suất; còn Nga—một nền kinh tế gắn chặt xuất khẩu năng lượng—có thể có thêm dư địa tài chính (dù còn phụ thuộc vào trừng phạt và tuyến bán hàng).
Nói thẳng: không cần giả định “Trump cố tình giúp Nga” mới thấy lợi ích Nga tăng. Chỉ cần nhìn cơ chế: phân tán ưu tiên + cú sốc dầu mỏ = một phần “điều kiện thuận” cho Moscow.
4) Trung Quốc: hưởng lợi từ “Mỹ bận việc” nhưng không muốn Hormuz nổ tung
Trung Quốc thường được lợi khi Mỹ phải chia lực: bớt tập trung vào Ấn Độ Dương–Thái Bình Dương, bớt nguồn lực cho răn đe. Tuy nhiên, Bắc Kinh cũng có nỗi lo thực dụng: giá năng lượng và ổn định tuyến vận tải. Nếu Hormuz bị đe dọa kéo dài, nền kinh tế châu Á chịu cú sốc nhập khẩu. Reuters nêu rõ châu Á và các nhà máy lọc dầu đang phải tính lại tồn kho và nguồn thay thế.
Vì thế, lợi ích của Trung Quốc là “Mỹ bị phân tâm”, nhưng vẫn muốn khủng hoảng được kiểm soát, không biến thành đứt mạch năng lượng.
5) Châu Âu và NATO: rủi ro “mệt mỏi chiến lược” và thiếu hụt phòng không
Điều nguy hiểm nhất với châu Âu không chỉ là Mỹ phân tâm, mà là mệt mỏi chiến lược: ngân sách quốc phòng, kho đạn dược, phòng không, và ý chí chính trị bị kéo căng cùng lúc. Khi một cuộc chiến mới chen vào, Ukraine dễ chịu “chi phí cơ hội”: chậm viện trợ, chậm tái bổ sung kho, và giảm ưu tiên truyền thông–chính trị.
Tuy vậy, châu Âu cũng sẽ cố tránh bị cuốn vào “mặt trận Iran” theo nghĩa tấn công. Thủ tướng Anh Keir Starmer công khai nói Anh không tham gia các đợt tấn công ban đầu và nhấn mạnh nhiệm vụ “phòng thủ” trong khu vực.
Điều này phản ánh bản năng của NATO: không mở rộng chiến tranh nếu không bị buộc phải làm vậy, nhất là khi sườn Đông vẫn là bài toán sống còn.
6) Iran: “chuyển giao quyền lực” và quyết định giữa trả đũa–đàm phán
Ở Tehran, nếu quyền lực chuyển giao nhanh và hệ thống vẫn vận hành, Iran sẽ muốn chứng minh “không sụp đổ”. Nhưng đồng thời, họ chịu áp lực phải trả đũa để giữ răn đe. Kịch bản “đàm phán trở lại” chỉ mở nếu hai bên đều thấy lợi ích: Mỹ muốn tránh sa lầy; Iran muốn tránh bị bóp nghẹt lâu dài. Reuters mô tả bối cảnh và lý do Mỹ tấn công, cho thấy mục tiêu tuyên bố và rủi ro leo thang đang rất lớn.
Kết luận VietnamWeek
Nếu nhìn theo lợi ích của Nga, đúng là nhiều hệ quả của cuộc chiến này “rất vừa vặn”: phương Tây phân tán, dầu tăng, áp lực lên Ukraine có thể giảm nhịp. Nhưng câu hỏi sâu hơn là: đây là chủ ý hay là hệ quả của một chiến lược quyền lực đặt sai ưu tiên và sai thời điểm?
Trong địa chính trị 2026, điều đáng sợ nhất không phải là một đòn đánh—mà là chuỗi đòn đánh nối nhau khiến các liên minh trượt khỏi trọng tâm, đúng lúc đối thủ (Nga, và cả Trung Quốc ở mức độ khác) chỉ cần ngồi nhìn phương Tây tự kéo giãn mình.