Bước sang ngày 1/1/2026, Iran không còn ở trạng thái “bình thường có vấn đề” như nhiều năm qua. Những gì đang diễn ra là một khủng hoảng đa tầng: kinh tế mất kiểm soát, xã hội mất niềm tin, và hệ thống chính trị bị kéo căng giữa đàn áp – nhượng bộ – và những ràng buộc cấu trúc không dễ tháo gỡ. Các cuộc biểu tình cuối tháng 12/2025 lan rộng từ giới tiểu thương, bazaar sang sinh viên, Gen Z và nhiều tầng lớp khác cho thấy mức độ “động viên xã hội” đang tăng nhanh.
1) Kinh tế: “cú gãy” tiền tệ và vòng xoáy sinh tồn
Động cơ trực tiếp của làn sóng biểu tình hiện tại là sụp đổ sức mua. Đồng rial rơi về vùng “kỷ lục tồi tệ”, được AP ghi nhận quanh ngưỡng 1,4 triệu rial/1 USD trong giai đoạn bùng phát biểu tình, phản ánh một cú sốc mất giá khiến mọi giá cả (thực phẩm, thuốc men, nhiên liệu, nhà ở) bị kéo lên theo hiệu ứng dây chuyền.
Bên cạnh tiền tệ, Iran còn chịu lạm phát cao và kéo dài; nhiều bài phân tích mô tả áp lực giá nhu yếu phẩm và chi phí sinh hoạt như “không còn chịu nổi” đối với tầng lớp trung lưu và tiểu thương—những nhóm vốn là “đệm ổn định” của xã hội đô thị Iran.
Điểm then chốt: khủng hoảng này không còn là nghèo đói đơn thuần, mà là “mất khả năng dự báo”. Với tiểu thương và doanh nghiệp nhỏ, khi tỷ giá biến động kiểu sốc và chính sách không nhất quán, họ không tính được giá vốn–giá bán, không xoay được nhập hàng, và cảm giác “ngày mai có thể phá sản” trở thành phổ biến. Đó là lý do vì sao bazaar—khu vực lâu nay vừa là trung tâm kinh tế vừa là trung tâm chính trị–xã hội—lại đóng vai trò khởi phát. 
2) Xã hội: Khi “tầng lớp giữ trật tự” bước ra đường
Nếu so với 2022 (Mahsa Amini) – làn sóng bùng nổ bởi nhân quyền và tự do xã hội – đợt hiện tại có một dấu hiệu đáng ngại: tầng lớp tiểu thương và trung lưu đô thị tham gia mạnh, kéo theo sức lan tỏa và năng lực “đình công mềm” (đóng cửa hàng loạt, ngưng giao dịch) có thể làm tê liệt các trung tâm thương mại.
Washington Post mô tả các cuộc biểu tình bắt đầu từ giới buôn bán/tiểu thương rồi lôi kéo sinh viên, người lao động và các nhóm khác—đúng mô hình “từ kinh tế sang chính trị” mà Iran từng trải qua năm 2019, nhưng nay xảy ra trong một bối cảnh kiệt quệ hơn.
Ở cấp độ xã hội học, đây là lúc “hợp đồng ngầm” giữa nhà nước và dân chúng rạn nứt mạnh: nhà nước có thể đòi hỏi trật tự và hy sinh, nhưng phải đổi lại bằng một mức sống tối thiểu và cảm giác tương lai không sụp đổ. Khi đồng tiền vỡ và chi phí sinh tồn bốc cháy, lời hứa đó không còn giá trị.
3) Chính trị: Đàn áp vẫn là bản năng, nhưng nhượng bộ cũng xuất hiện
Một điểm đáng chú ý trong đợt này là chính quyền vừa đàn áp vừa phát tín hiệu đối thoại. Reuters đưa tin chính phủ Iran đề nghị đối thoại với những người biểu tình khi phong trào lan sang các đại học; đồng thời thừa nhận áp lực kinh tế và hứa hẹn cải cách tiền tệ.
Le Monde cũng ghi nhận phản ứng ban đầu có yếu tố “kiềm chế” và các động tác chính sách như thay đổi nhân sự ngân hàng trung ương, kéo dài kỳ nghỉ như một cách làm giảm đà tụ tập—một kiểu “giảm nhiệt” thay vì lập tức nghiền nát.
Nhưng đừng nhầm: đàn áp vẫn là lựa chọn nền tảng. AP cho biết có trường hợp một tình nguyện viên Basij thiệt mạng trong bối cảnh biểu tình mở rộng, cho thấy xung đột đã chạm đến lực lượng bán quân sự ở cơ sở—đây là vùng mà chế độ thường phản ứng rất cứng.
Mấu chốt chính trị năm 2026 nằm ở chỗ: nhượng bộ kiểu “kỹ thuật” (đổi thống đốc ngân hàng, hứa cải cách) có thể làm chậm nhịp biểu tình, nhưng khó giải quyết tận gốc vì các nguyên nhân không chỉ là quản trị kém mà còn là cấu trúc quyền lực–lợi ích.
4) Cấu trúc quyền lực: Vì sao “sụp nhanh” khó, nhưng “khủng hoảng dài” rất thật
Những cuộc nổi dậy thường thành công khi có ít nhất một trong các điều kiện: (1) lực lượng an ninh chia rẽ; (2) giới tinh hoa rạn nứt; (3) phong trào có khả năng tổ chức duy trì và chuyển hóa thành đối trọng chính trị.
Hiện tại, Iran có bất mãn xã hội rộng, nhưng chưa thấy dấu hiệu rõ ràng rằng trụ an ninh–tư pháp–IRGC rạn nứt. Le Monde nhận định phong trào có thể kéo dài, nhưng khả năng “hạ chế độ ngay” vẫn thấp vì quyền lực thực tế nằm trong tay các thiết chế cưỡng chế và mạng lưới kinh tế gắn với họ.
Do đó, kết cục dễ xảy ra hơn là khủng hoảng kéo dài: biểu tình bùng lên theo đợt, đàn áp theo đợt, nhượng bộ kỹ thuật theo đợt—và nền kinh tế tiếp tục “rụng dần” dưới lạm phát, trừng phạt, và suy giảm niềm tin.
5) Yếu tố đối ngoại: khi khủng hoảng trong nước gặp áp lực an ninh
Iran bước vào 2026 trong môi trường an ninh tệ hơn trước. The Guardian mô tả kinh tế suy sụp châm ngòi biểu tình lớn nhất từ 2022, trong bối cảnh áp lực địa–chính trị tăng và người dân vừa tức giận vì đời sống, vừa bất mãn vì tham nhũng và đàn áp.
Một yếu tố quan trọng: khi chế độ bị áp lực trong nước, họ có hai phản xạ đối ngoại trái ngược:
-
Giảm căng thẳng để lấy “không gian thở” (đàm phán, nhượng bộ có kiểm soát).
-
Hoặc leo thang để chuyển hướng chú ý và củng cố tinh thần “bao vây–kẻ thù”.
AP đưa ra chi tiết đáng chú ý rằng Iran tuyên bố tạm dừng làm giàu uranium trong bối cảnh bất ổn (thông tin này cần theo dõi thêm mức độ và tính xác thực qua nhiều nguồn), cho thấy khả năng Tehran muốn mở cánh cửa thương lượng để giảm áp lực. 
6) Ba kịch bản khả dĩ cho Iran 2026
Kịch bản A – “Hạ nhiệt có điều kiện” (xác suất trung bình-thấp):
Chính quyền dùng kết hợp nhượng bộ kinh tế có giới hạn (tỷ giá, trợ giá, thay nhân sự), cùng đàn áp có chọn lọc để dập các trung tâm nóng. Biểu tình giảm về quy mô nhưng không biến mất; kinh tế tạm “cầm máu” nếu có cửa giảm trừng phạt hoặc tăng dòng ngoại tệ. Reuters/Le Monde cho thấy chính phủ đang thử con đường đối thoại—nhưng mức độ tin cậy xã hội rất thấp.
Kịch bản B – “Khủng hoảng kéo dài” (xác suất cao):
Biểu tình theo chu kỳ; đình công cục bộ; đàn áp tạo thương vong lẻ tẻ nhưng không đủ dập tận gốc; niềm tin kinh tế suy giảm tiếp; tầng lớp trung lưu tiếp tục “tuột dốc” và đòi hỏi chính trị tăng. Đây là kịch bản mà nhiều phân tích đang nghiêng về: chế độ chưa sập nhưng không còn phục hồi trạng thái cũ.
Kịch bản C – “Bẻ gãy” (xác suất thấp nhưng rủi ro cao):
Một sự kiện kích hoạt (thảm sát lớn, khủng hoảng kế vị, hoặc cú sốc đối ngoại) khiến biểu tình vượt ngưỡng; một phần lực lượng an ninh do dự hoặc chia rẽ; các thành phố bước vào bất tuân kéo dài. Điều kiện này chưa hội đủ, nhưng nếu kinh tế tiếp tục rơi tự do và bạo lực leo thang, rủi ro “đứt mạch kiểm soát” sẽ tăng.
7) Dấu hiệu cần theo dõi trong vài tuần–vài tháng tới
Nếu muốn đọc “mạch” Iran 2026, có 6 chỉ báo thực dụng:
-
Bazaar còn đóng cửa theo chu kỳ không? (nếu có: khủng hoảng kinh tế–xã hội sẽ dai).
-
Sinh viên và công nhân có nhập làn ổn định không? (nếu có: chuyển từ biểu tình sang phong trào).
-
Mức độ bạo lực và thương vong (đặc biệt nếu có nhiều ca tử vong và “tử vì đàn áp” trở thành biểu tượng).
-
Động thái kinh tế thực: tỷ giá, chính sách tiền tệ, thay nhân sự, kiểm soát ngoại hối.
-
Tín hiệu đối ngoại: mở/đóng cửa đàm phán để giảm trừng phạt, hay leo thang để chuyển hướng.
-
Dấu hiệu rạn nứt tinh hoa: mâu thuẫn công khai giữa các phe quyền lực—đây mới là chỉ báo “chế độ lung lay thật”.
Kết luận cho VietnamWeek
Iran 2026 đang bước vào một giai đoạn mà kinh tế không còn chỉ là “khó khăn”, mà là khủng hoảng tính chính danh. Khi đồng tiền rơi tự do và bazaar—mạch máu của xã hội đô thị Iran—đóng cửa xuống đường, cuộc khủng hoảng vượt khỏi phạm vi giá cả. Nó trở thành câu hỏi: nhà nước còn đại diện cho ai, và còn khả năng bảo đảm tương lai tối thiểu không?
Kịch bản có xác suất cao nhất không phải “sụp đổ nhanh”, mà là khủng hoảng kéo dài: những đợt nổi lên – dập xuống – rồi nổi lên, trong một nền kinh tế bị bào mòn và một xã hội ngày càng ít sợ hãi. Và đó mới là điều khiến Iran trở thành điểm nóng nguy hiểm: không phải vì nó sẽ thay đổi chỉ trong một đêm, mà vì nó có thể làm Trung Đông rung chuyển từng tháng một.