Cuộc khủng hoảng eo biển Hormuz những ngày qua không chỉ là một điểm nóng quân sự hay một cú sốc năng lượng toàn cầu. Nó còn là một bài kiểm tra lớn đối với vai trò của Hoa Kỳ trong hệ thống quốc tế: Mỹ còn là người bảo vệ luật lệ, hay đang trở thành một tác nhân quyền lực giống như những gì họ từng chỉ trích?
Trong nhiều thập niên, eo Hormuz – tuyến vận tải chiếm gần 20% lượng dầu toàn cầu – được xem là biểu tượng của nguyên tắc “tự do hàng hải”. Mỹ không chỉ hưởng lợi từ nguyên tắc đó, mà còn là quốc gia bảo vệ nó bằng sức mạnh hải quân. Đó là nền tảng của cái gọi là “trật tự quốc tế dựa trên luật lệ”.
Nhưng cuộc chiến với Iran đã làm thay đổi hoàn toàn bối cảnh.
Từ tự do hàng hải đến “đòn bẩy địa chính trị”
Trước khi xung đột nổ ra, eo Hormuz mở và không thu phí. Iran, dù nhiều lần đe dọa, chưa bao giờ đóng hoàn toàn tuyến đường này, bởi chính họ cũng phụ thuộc vào nó để xuất khẩu dầu.
Chỉ khi chiến tranh bùng phát, Hormuz mới bị biến thành công cụ trả đũa. Iran không cần đánh bại Mỹ trên chiến trường – họ chỉ cần đe dọa dòng chảy dầu mỏ toàn cầu. Và điều đó đủ để khiến cả thế giới phải chú ý.
Trong bối cảnh đó, đề xuất từ Tổng thống Donald Trump về việc “xem xét thu phí qua eo Hormuz” – thậm chí theo dạng “liên doanh” – đánh dấu một bước chuyển mang tính bước ngoặt. Đây không còn là bảo vệ tự do hàng hải, mà là tái định nghĩa nó.
Nếu tuyến đường quan trọng nhất thế giới có thể trở thành nguồn thu, thì nguyên tắc “tự do” đã bị thay thế bằng logic “ai kiểm soát, người đó thu tiền”.
Chiến thắng hay vòng lặp?
Khi Hormuz được mở lại và Washington tuyên bố chiến thắng, câu hỏi cần đặt ra là: chiến thắng cái gì?
Nếu trạng thái sau khủng hoảng chỉ đơn giản là quay trở lại trạng thái trước chiến tranh – eo biển mở, tàu thuyền lưu thông – thì đó không phải là một bước tiến chiến lược. Đó là một vòng tròn đắt đỏ, nơi thế giới bị đẩy đến bờ khủng hoảng rồi quay lại điểm xuất phát.
Tệ hơn, những gì đã xảy ra để lại một tiền lệ nguy hiểm: Hormuz giờ đây không còn là tuyến vận tải trung lập, mà là một “con bài” có thể được sử dụng trong đàm phán.
Điều này làm tăng rủi ro dài hạn. Bất kỳ xung đột nào trong tương lai cũng có thể kéo theo việc “vũ khí hóa” các điểm nghẽn chiến lược tương tự – từ Biển Đông đến kênh đào Suez.
Pháp lý: ranh giới mờ dần
Về mặt pháp lý, câu hỏi liệu các hành động quân sự của Mỹ có hợp pháp hay không vẫn còn gây tranh cãi.
Theo luật Mỹ, Tổng thống có quyền triển khai lực lượng trong một số điều kiện nhất định, nhưng Quốc hội mới là cơ quan có quyền tuyên chiến và kiểm soát ngân sách. Trong khi đó, theo luật quốc tế, việc sử dụng vũ lực chỉ được coi là hợp pháp khi tự vệ hoặc được Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc cho phép.
Khi các hành động quân sự không có sự ủy quyền rõ ràng từ cộng đồng quốc tế, tính hợp pháp của chúng trở nên mong manh. Và khi đó, vấn đề không chỉ là luật pháp, mà còn là uy tín.
Từ chuẩn mực đến quyền lực thuần túy
Trong nhiều thập niên, sức mạnh của Mỹ không chỉ nằm ở quân sự hay kinh tế, mà còn ở khả năng thiết lập và duy trì các chuẩn mực quốc tế. Mỹ có thể không luôn tuân thủ hoàn hảo, nhưng họ vẫn là người định hình luật chơi.
Điều đang thay đổi là sự chuyển dịch từ “rules-based order” sang “power-based order”.
Khi một cường quốc bắt đầu hành động theo logic “kiểm soát – áp đặt – thu lợi”, họ không còn đứng trên hệ thống luật lệ, mà trở thành một người chơi trong một hệ thống ít luật lệ hơn.
Đây chính là điểm mà các đối thủ của Mỹ tận dụng.
Món quà cho tuyên truyền của các chế độ độc tài
Nga có thể nói: “Mỹ cũng can thiệp quân sự mà không cần sự đồng thuận quốc tế.”
Trung Quốc có thể lập luận: “Nếu Mỹ có thể kiểm soát Hormuz, tại sao Bắc Kinh không thể kiểm soát Biển Đông?”
Iran có thể tuyên bố: “Chúng tôi chỉ phản ứng trước một hành động gây hấn.”
Dù những lập luận này có thể mang tính ngụy biện, chúng vẫn có sức mạnh trong không gian thông tin toàn cầu. Và điều đó làm suy yếu khả năng của Mỹ khi kêu gọi các quốc gia khác tuân thủ luật lệ.
Hệ quả dài hạn: mất “moral high ground”
Uy tín quốc tế không mất đi ngay lập tức. Nhưng nó bị bào mòn dần qua từng tiền lệ.
Khi các nguyên tắc như tự do hàng hải bị đặt lại dưới dạng “có điều kiện”, khi các hành động quân sự không còn rõ ràng về tính hợp pháp, thì Mỹ không còn giữ vị trí đạo đức cao như trước.
Điều đó không có nghĩa Mỹ trở thành Nga hay Trung Quốc. Hệ thống chính trị, xã hội và pháp lý của Mỹ vẫn khác biệt. Nhưng khoảng cách về mặt chuẩn mực đang thu hẹp.
Và trong địa chính trị, nhận thức thường quan trọng không kém thực tế.
Kết luận: một bước ngoặt nguy hiểm
Cuộc khủng hoảng Hormuz cho thấy một điều: chiến tranh không chỉ thay đổi cán cân lực lượng, mà còn thay đổi cách thế giới vận hành.
Nếu Mỹ tiếp tục đi theo con đường biến các nguyên tắc toàn cầu thành công cụ mặc cả, họ có thể đạt được lợi ích ngắn hạn. Nhưng cái giá phải trả là sự suy yếu của chính hệ thống đã giúp họ trở thành siêu cường.
Vấn đề không chỉ là ai kiểm soát eo Hormuz.
Vấn đề là liệu thế giới còn được vận hành bởi luật lệ – hay chỉ bởi quyền lực.
Và trong câu hỏi đó, nước Mỹ không còn đứng ngoài.
📚 Nguồn tham khảo
🗞️ Tin tức & diễn biến Hormuz – Iran
- Reuters — Coverage on U.S.–Iran tensions and Strait of Hormuz developments
- The New York Times — Live updates and analysis on Iran conflict and global oil routes
- Axios — Trump statements and escalation signals regarding Iran and Hormuz
- ABC News — Interview with Donald Trump (Jonathan Karl) on Hormuz policy proposals
⚖️ Luật quốc tế & tự do hàng hải
- United Nations — UN Charter (Article 2(4), Article 51 on use of force)
- United Nations Convention on the Law of the Sea — Transit passage in international straits (Part III)
🇺🇸 Luật Mỹ & quyền lực chiến tranh
- War Powers Resolution — Limits on presidential military action without congressional approval
- U.S. Congress — Oversight and war authorization powers
🌍 Phân tích chiến lược & năng lượng
- Brookings Institution — U.S. global leadership and rules-based order analysis
- Council on Foreign Relations — Strait of Hormuz and global energy security
- U.S. Energy Information Administration — Data on global oil flows through Hormuz (~20% supply)