VIETNAMWEEK – PHÂN TÍCH
Phán quyết mới nhất của Tối cao Pháp viện Hoa Kỳ, với tỷ lệ 6–3, tuyên bố các mức thuế quan diện rộng do Tổng thống Donald Trump áp đặt theo Đạo luật Quyền lực Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế (IEEPA) là vượt quá thẩm quyền, không chỉ là một thất bại chính trị của Nhà Trắng. Đây là một cột mốc hiến pháp có thể định hình lại cán cân quyền lực giữa Quốc hội và hành pháp trong lĩnh vực thương mại – và kéo theo những hệ quả kinh tế, pháp lý và địa chính trị sâu rộng.
1. Tòa án đã nói gì – và điều đó nguy hiểm ở chỗ nào
IEEPA vốn được Quốc hội thông qua năm 1977 để cho phép tổng thống phản ứng nhanh trước các mối đe dọa từ bên ngoài: phong tỏa tài sản, hạn chế giao dịch tài chính, hoặc áp đặt trừng phạt kinh tế. Nhưng trong những năm gần đây, chính quyền Trump đã mở rộng cách diễn giải luật này, dùng tình trạng “khẩn cấp” để áp thuế diện rộng nhằm tái cấu trúc chuỗi cung ứng và gây áp lực thương mại.
Tối cao Pháp viện nay đã bác bỏ cách diễn giải đó. Ý kiến đa số do Chánh án John Roberts viết nhấn mạnh rằng thuế quan không phải là công cụ trừng phạt tài chính khẩn cấp mà là chính sách thương mại mang tính lập pháp. Nói cách khác, tòa đang khẳng định lại nguyên tắc cốt lõi của Hiến pháp Mỹ: quyền đánh thuế thuộc về Quốc hội, không phải Tổng thống.
Phán quyết này có ý nghĩa vượt xa một sắc lệnh. Nó đánh thẳng vào xu hướng nhiều đời tổng thống – không riêng Trump – sử dụng “tình trạng khẩn cấp” như con đường vòng để điều hành kinh tế mà không cần Quốc hội.
2. Cơn sóng kiện tụng có thể bùng nổ
Hệ quả trực tiếp nhất của phán quyết có thể là làn sóng kiện tụng lớn nhất trong lịch sử thương mại Mỹ.
Hàng nghìn doanh nghiệp đã trả thuế trong nhiều năm qua có thể lập luận rằng khoản thu đó là trái luật. Nếu các tòa cấp dưới cho phép hoàn thuế, chính phủ liên bang có thể phải đối mặt với nghĩa vụ tài chính lên tới hàng trăm tỷ USD.
Không chỉ vậy, các quỹ đầu tư chuyên tài trợ kiện tụng (litigation finance funds) nhiều khả năng sẽ nhảy vào mua lại quyền đòi bồi thường của doanh nghiệp, tạo ra một thị trường thứ cấp mới xoay quanh các khoản thuế đã nộp. Điều này từng xảy ra trong các vụ kiện thương mại quốc tế trước đây, nhưng quy mô lần này có thể lớn hơn nhiều.
3. Quốc hội sẽ bị buộc phải hành động
Nếu phán quyết đứng vững, Washington gần như chắc chắn sẽ bước vào một cuộc chiến lập pháp.
Những nghị sĩ ủng hộ bảo hộ công nghiệp Mỹ có thể tìm cách ban hành luật mới cho phép áp thuế phòng vệ dễ dàng hơn, hoặc sửa đổi IEEPA để mở rộng thẩm quyền tổng thống. Ngược lại, phe ủng hộ thương mại tự do sẽ coi đây là cơ hội để thu hẹp quyền lực hành pháp và đưa chính sách thương mại trở lại quy trình lập pháp truyền thống.
Điều này có thể khiến chính sách thương mại Mỹ rơi vào trạng thái bất định trong nhiều tháng, thậm chí nhiều năm.
4. Tác động tới thị trường và chuỗi cung ứng
Trong ngắn hạn, thị trường tài chính có thể phản ứng tích cực. Việc tòa án hạn chế quyền áp thuế khẩn cấp làm giảm rủi ro thương mại đột ngột – điều mà các doanh nghiệp và nhà đầu tư luôn lo ngại.
Các ngành phụ thuộc nhập khẩu như bán lẻ, linh kiện công nghiệp, điện tử và xây dựng có thể hưởng lợi. Ngược lại, các ngành từng được bảo hộ bằng thuế – như thép hoặc sản xuất nội địa chi phí cao – có thể đối mặt với áp lực cạnh tranh trở lại.
Về dài hạn, phán quyết này cũng có thể làm suy yếu chiến lược “tái công nghiệp hóa bằng thuế” vốn là trung tâm trong chính sách kinh tế của Trump. Nếu chính quyền không thể dùng tình trạng khẩn cấp để điều chỉnh chuỗi cung ứng, họ sẽ phải dựa nhiều hơn vào trợ cấp, chính sách công nghiệp và đàm phán thương mại – những công cụ chậm hơn và phụ thuộc Quốc hội hơn.
5. Tác động chính trị: đòn đánh vào câu chuyện trung tâm của Trump
Trong nhiều năm, Trump xây dựng hình ảnh chính trị quanh luận điểm rằng ông là người duy nhất sẵn sàng dùng thuế để bảo vệ công nhân Mỹ. Phán quyết của Tối cao Pháp viện không chỉ giới hạn quyền lực của ông mà còn làm suy yếu câu chuyện này.
Từ góc độ quốc tế, phán quyết cũng gửi tín hiệu rằng hệ thống pháp lý Mỹ vẫn có khả năng kiềm chế quyền lực hành pháp – một thông điệp quan trọng trong bối cảnh nhiều nước coi chính sách thương mại Mỹ là khó đoán.
6. Điều gì xảy ra tiếp theo
Trong 3 tháng tới, Nhà Trắng có thể tìm cách lách phán quyết bằng các điều khoản thương mại khác, như Section 232 về an ninh quốc gia hoặc các biện pháp chống bán phá giá.
Trong 6–12 tháng, các vụ kiện hoàn thuế sẽ bắt đầu hình thành, còn Quốc hội sẽ đối mặt áp lực phải viết lại luật thương mại.
Dù kết cục ra sao, phán quyết này có thể được nhớ đến như một trong những bước ngoặt lớn nhất của luật hiến pháp kinh tế Mỹ trong thế kỷ 21 – một lời nhắc rằng ngay cả trong thời đại cạnh tranh địa chính trị, quyền lực hành pháp vẫn có giới hạn.