VietnamWeek | Phân tích
Nhiều người nhìn cuộc chiến giữa United States – Israel và Iran như một cuộc xung đột quân sự hay tranh chấp về chương trình hạt nhân. Nhưng nếu đặt sự kiện này vào bối cảnh rộng hơn của địa chính trị thế kỷ XXI, có thể thấy đây thực chất là sự giao cắt của ba “bản đồ quyền lực” lớn của thế giới: bản đồ năng lượng, bản đồ hành lang thương mại và bản đồ trật tự tài chính toàn cầu.
Chính tại giao điểm của ba bản đồ đó, Iran trở thành một điểm nóng chiến lược.
Bản đồ thứ nhất: năng lượng và eo biển Hormuz
Yếu tố đầu tiên khiến Iran có vị trí đặc biệt trong hệ thống kinh tế toàn cầu là năng lượng.
Strait of Hormuz – eo biển nằm giữa Iran và bán đảo Ả Rập – là tuyến vận chuyển năng lượng quan trọng nhất thế giới. Khoảng 20% lượng dầu mỏ giao dịch toàn cầu đi qua tuyến đường này.
Điều đó có nghĩa rằng bất kỳ cuộc khủng hoảng nào tại Hormuz đều có thể gây ra tác động dây chuyền tới toàn bộ nền kinh tế thế giới.
Iran không cần phải phong tỏa hoàn toàn eo biển để tạo ra ảnh hưởng. Chỉ cần:
-
đe dọa tàu chở dầu
-
tấn công cơ sở hạ tầng năng lượng
-
hoặc làm tăng rủi ro hàng hải
cũng đủ khiến giá dầu biến động mạnh.
Chính vì vậy, Hormuz không chỉ là một tuyến vận tải mà còn là đòn bẩy chiến lược của Tehran.
Bản đồ thứ hai: các hành lang kinh tế cạnh tranh
Ngoài năng lượng, Iran còn nằm ở trung tâm của nhiều hành lang thương mại chiến lược nối châu Á, Trung Đông và châu Âu.
Một trong những dự án quan trọng là International North-South Transport Corridor, kết nối:
-
Russia
-
Iran
-
India.
Hành lang này cho phép hàng hóa đi từ Nga và Trung Á tới Ấn Độ Dương nhanh hơn so với các tuyến truyền thống qua kênh Suez.
Song song với đó là sáng kiến Belt and Road Initiative của China, trong đó Iran giữ vai trò như một nút giao quan trọng trên tuyến kết nối Á – Âu.
Để đối trọng với các dự án này, Mỹ và các đồng minh đang thúc đẩy một hành lang khác: India-Middle East-Europe Economic Corridor, nối Ấn Độ với châu Âu qua:
-
United Arab Emirates
-
Saudi Arabia
-
Israel.
Nếu IMEC thành công, tuyến đường này có thể giảm vai trò của Iran trong các chuỗi vận tải Á – Âu.
Do đó, cạnh tranh giữa các hành lang thương mại không chỉ là vấn đề logistics, mà còn là cuộc cạnh tranh chiến lược giữa các cường quốc.
Bản đồ thứ ba: hệ thống tài chính toàn cầu
Yếu tố thứ ba liên quan đến cấu trúc của hệ thống tài chính quốc tế.
Trong nhiều thập kỷ, hệ thống tài chính toàn cầu được xây dựng xung quanh đồng USD và các định chế do phương Tây dẫn dắt.
Tuy nhiên, trong những năm gần đây, nhiều quốc gia đã tìm cách xây dựng các cơ chế thanh toán thay thế.
Một trong những sáng kiến được thảo luận là hệ thống thanh toán của BRICS, thường được gọi là BRICS Pay.
Iran, Nga và một số quốc gia khác quan tâm tới các cơ chế như vậy nhằm giảm phụ thuộc vào hệ thống tài chính do Mỹ kiểm soát.
Do đó, các lệnh trừng phạt và xung đột tại Iran cũng gắn liền với cuộc cạnh tranh về quyền lực tài chính toàn cầu.
Khi ba bản đồ chồng lên nhau
Chính sự giao cắt của ba yếu tố – năng lượng, hành lang thương mại và hệ thống tài chính – khiến Iran trở thành một điểm nóng địa chính trị đặc biệt.
Từ góc nhìn này, cuộc khủng hoảng Iran không chỉ là vấn đề khu vực Trung Đông mà còn là phép thử đối với trật tự toàn cầu hiện nay.
Ba câu hỏi lớn đang được đặt ra:
-
Mỹ còn có thể áp đặt ý chí của mình bằng sức mạnh quân sự nhanh chóng hay không?
-
Các hành lang kinh tế ngoài quỹ đạo của phương Tây có thể tồn tại và phát triển hay không?
-
Các cơ chế tài chính thay thế hệ thống USD có thể đứng vững trước các biện pháp trừng phạt hay không?
Kết luận
Trong nhiều cuộc xung đột quốc tế, nguyên nhân bề mặt thường khác với động lực sâu xa.
Cuộc chiến quanh Iran cũng vậy. Bề mặt của nó có thể là tranh chấp hạt nhân hay xung đột khu vực. Nhưng ở tầng sâu hơn, đó là cuộc cạnh tranh giữa những bản đồ quyền lực khác nhau của thế giới.
Và tại giao điểm của những bản đồ đó, Trung Đông – đặc biệt là Iran – tiếp tục giữ vai trò là một trong những điểm xoay quan trọng nhất của địa chính trị toàn cầu.