BOX PHỤ – VIETNAMWEEK
1. IEEPA là gì?
IEEPA (International Emergency Economic Powers Act) là đạo luật năm 1977 cho phép tổng thống Hoa Kỳ áp dụng các biện pháp kinh tế khẩn cấp khi xuất hiện “mối đe dọa bất thường và nghiêm trọng từ nước ngoài”.
Luật này được thiết kế cho các tình huống như:
- đóng băng tài sản của quốc gia thù địch
- cấm giao dịch tài chính
- hạn chế xuất nhập khẩu một số mặt hàng chiến lược
- trừng phạt cá nhân, công ty, ngân hàng
IEEPA vì vậy trở thành công cụ trừng phạt tài chính mạnh nhất của Nhà Trắng trong chính sách đối ngoại.
Trong nhiều thập niên, các tổng thống Mỹ dùng IEEPA để trừng phạt:
- Iran
- Nga
- Venezuela
- Triều Tiên
- các tổ chức khủng bố
Nhưng chưa từng có tiền lệ áp dụng luật này để tạo hệ thống thuế quan thương mại diện rộng.
2. Vì sao tổng thống muốn dùng IEEPA cho thuế?
Lý do rất đơn giản: IEEPA cho phép hành động nhanh và không cần Quốc hội.
Thông thường, để áp thuế, tổng thống phải:
- dựa vào luật thương mại hiện hành
- điều tra chính thức
- chứng minh thiệt hại ngành sản xuất
- hoặc xin Quốc hội thông qua
Quy trình này mất nhiều tháng, thậm chí nhiều năm.
IEEPA thì khác:
👉 chỉ cần tuyên bố tình trạng khẩn cấp quốc gia
👉 tổng thống có thể ra lệnh ngay lập tức.
Đối với một chính quyền muốn:
- ép doanh nghiệp rời Trung Quốc
- tái cấu trúc chuỗi cung ứng
- hoặc gây áp lực thương mại nhanh chóng
IEEPA là con đường tắt hấp dẫn.
3. Vì sao việc dùng IEEPA cho thuế gây tranh cãi?
Các học giả luật hiến pháp phản đối vì 3 lý do lớn:
(1) Thuế là quyền của Quốc hội
Hiến pháp Mỹ trao quyền đánh thuế cho Quốc hội, không phải tổng thống.
Nếu tổng thống có thể dùng tình trạng khẩn cấp để áp thuế, thì ranh giới quyền lực lập pháp gần như biến mất.
(2) Khái niệm “khẩn cấp” có thể bị lạm dụng
Nếu thâm hụt thương mại, cạnh tranh công nghiệp hay chuỗi cung ứng đều được coi là khẩn cấp, thì bất kỳ tổng thống nào cũng có thể điều hành kinh tế mà không cần Quốc hội.
(3) Nguy cơ biến thương mại thành công cụ quyền lực hành pháp
Việc này có thể tạo tiền lệ cho:
- thuế quan theo ý chí chính trị
- trừng phạt kinh tế trong nước
- hoặc điều hành công nghiệp bằng sắc lệnh.
4. Vì sao vụ việc này quan trọng lâu dài?
Tranh cãi về IEEPA không chỉ liên quan đến Trump.
Nó chạm vào câu hỏi lớn hơn:
👉 Tổng thống Mỹ có thể kiểm soát nền kinh tế trong tình trạng “khẩn cấp” đến mức nào?
Phán quyết lần này – nếu được giữ vững – có thể đặt ra giới hạn mới, buộc chính sách thương mại Mỹ quay lại quy trình lập pháp truyền thống, nơi Quốc hội phải đóng vai trò trung tâm.