PHÂN TÍCH – VIETNAMWEEK
Nếu nhìn thuần túy theo kinh tế thị trường, đầu tư hiệu quả nhất phải là đầu tư vào năng suất: công nghệ, sản xuất, logistics, nhân lực. Nhưng nếu nhìn theo kinh tế chính trị hiện đại, câu trả lời phức tạp hơn nhiều.
Trong nhiều ngành chiến lược – quốc phòng, năng lượng, hạ tầng, công nghệ cao – chính sách có thể quyết định lợi nhuận nhanh hơn thị trường. Điều này khiến đầu tư vào ảnh hưởng chính trị đôi khi mang lại tỷ suất sinh lời vượt xa đầu tư kinh doanh thuần túy.
1. Khi chính sách trở thành “đòn bẩy lợi nhuận”
Trong kinh tế học, hiện tượng này gọi là rent-seeking: tìm kiếm lợi nhuận thông qua chính sách thay vì thông qua cạnh tranh thị trường.
Các hình thức phổ biến:
- trợ cấp công nghệ
- hợp đồng quốc phòng
- ưu đãi thuế
- bảo hộ ngành
- giấy phép độc quyền
- hoặc can thiệp địa chính trị.
Ở những lĩnh vực này, một quyết định chính sách có thể tạo ra hàng chục tỷ USD giá trị – nhanh hơn nhiều so với tăng trưởng doanh thu thông thường.
2. Trường hợp các công ty công nghệ quốc phòng
Các công ty như SpaceX, Tesla hay các tập đoàn quốc phòng lớn đều hoạt động trong hệ sinh thái nơi:
- nhà nước là khách hàng lớn
- chính sách quyết định thị trường
- hợp đồng liên bang có giá trị khổng lồ.
Trong những trường hợp như vậy, doanh nghiệp có thể:
- nhận ưu đãi thuế
- nhận trợ cấp R&D
- ký hợp đồng liên bang lớn
- hoặc hưởng lợi từ quy định bảo hộ công nghệ.
Điều này không có nghĩa doanh nghiệp không tạo giá trị thật.
Nhưng nó cho thấy lợi nhuận không chỉ đến từ thị trường, mà còn từ cấu trúc chính sách.
3. Năng lượng và địa chính trị: lợi nhuận từ quyền lực nhà nước
Ngành dầu khí là ví dụ cổ điển.
Ở đây, lợi nhuận không chỉ phụ thuộc:
- giá dầu
- chi phí khai thác
- nhu cầu thị trường
mà còn phụ thuộc:
- quyền tiếp cận mỏ
- bảo vệ tuyến vận chuyển
- trừng phạt quốc tế
- và đôi khi là sức mạnh quân sự.
Lịch sử kinh tế cho thấy nhiều công ty năng lượng phương Tây đã hưởng lợi từ môi trường an ninh do nhà nước bảo đảm – điều mà doanh nghiệp thuần túy khó tự tạo ra.
4. Vì sao “mua ảnh hưởng chính sách” có thể sinh lời lớn
Có ba lý do:
(1) Quy mô
Một hợp đồng chính phủ có thể trị giá hàng chục tỷ USD.
Một thay đổi thuế có thể tạo lợi nhuận hàng năm trong nhiều thập niên.
(2) Tính độc quyền
Chính sách có thể hạn chế đối thủ, tạo thị trường bán độc quyền.
(3) Tính ổn định
Một khi đã có chỗ đứng trong hệ sinh thái chính phủ, doanh nghiệp có thể duy trì lợi thế lâu dài.
5. Nhưng đây không phải là “đầu tư miễn phí”
Rent-seeking cũng có chi phí:
- rủi ro thay đổi chính quyền
- điều tra chống độc quyền
- phản ứng dư luận
- phụ thuộc vào ngân sách công
- và nguy cơ mất lợi thế khi chính sách đổi hướng.
Nhiều công ty từng dựa vào ưu đãi nhà nước đã sụp đổ khi môi trường chính trị thay đổi.
KẾT LUẬN – NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG HIỆN ĐẠI KHÔNG THUẦN TÚY
Câu trả lời thực tế là:
👉 Trong ngắn hạn, đầu tư vào ảnh hưởng chính sách có thể sinh lời rất cao.
👉 Trong dài hạn, nền kinh tế vẫn phụ thuộc vào năng suất thực.
Vấn đề không phải là doanh nghiệp vận động chính sách – điều đó luôn tồn tại trong mọi nền dân chủ.
Vấn đề là khi lợi nhuận từ chính sách vượt quá lợi nhuận từ đổi mới, nền kinh tế có nguy cơ chuyển từ cạnh tranh thị trường sang cạnh tranh quyền lực.
Và đó là ranh giới mà nhiều nền kinh tế lớn hiện nay đang phải đối mặt.
BOX – VIETNAMWEEK
5 ngành sinh lời mạnh nhất từ chính sách ở Mỹ
Trong kinh tế Mỹ hiện đại, nhiều ngành không chỉ cạnh tranh bằng sản phẩm mà còn bằng khả năng tận dụng chính sách. Ở những lĩnh vực chiến lược, quyết định của Washington có thể tạo ra lợi nhuận nhanh hơn thị trường.
Dưới đây là 5 ngành được xem là hưởng lợi mạnh nhất từ chính sách công.
1. Quốc phòng – an ninh
Đây là ngành phụ thuộc trực tiếp vào ngân sách liên bang.
Nguồn lợi đến từ:
- hợp đồng quốc phòng dài hạn
- ngân sách quân sự tăng theo chu kỳ địa chính trị
- chi tiêu R&D do nhà nước tài trợ
Một hợp đồng quốc phòng lớn có thể bảo đảm doanh thu hàng thập niên, khiến đây là ngành ổn định nhất về dòng tiền chính sách.
2. Năng lượng dầu khí và tài nguyên
Ngành này phụ thuộc nhiều vào:
- quyền khai thác
- quy định môi trường
- chính sách xuất khẩu
- bảo vệ tuyến vận chuyển
Khi chính sách thay đổi, giá trị mỏ dầu hoặc dự án có thể tăng hàng tỷ USD gần như ngay lập tức.
3. Công nghệ chiến lược (không gian, chip, AI, quốc phòng công nghệ)
Đây là khu vực giao thoa giữa thị trường và nhà nước.
Doanh nghiệp có thể hưởng lợi từ:
- hợp đồng liên bang
- trợ cấp nghiên cứu
- ưu đãi thuế
- kiểm soát xuất khẩu bảo vệ thị trường nội địa
Trong các ngành như không gian, chip bán dẫn hay AI quốc phòng, nhà nước thường là khách hàng lớn nhất.
4. Công nghiệp xanh và xe điện
Chính sách khí hậu đã biến ngành này thành điểm nóng đầu tư.
Nguồn lợi chính:
- trợ cấp sản xuất
- ưu đãi thuế tiêu dùng
- hỗ trợ chuỗi cung ứng
- quy định giảm phát thải buộc thị trường chuyển đổi
Một đạo luật trợ cấp có thể thay đổi lợi nhuận toàn ngành trong vài năm.
5. Tài chính – ngân hàng và quản lý tài sản
Ngành này chịu ảnh hưởng mạnh từ:
- lãi suất do Fed điều chỉnh
- quy định vốn
- cứu trợ tài chính khi khủng hoảng
- luật thuế đầu tư
Một thay đổi quy định nhỏ có thể tạo ra hoặc xóa hàng trăm tỷ USD giá trị thị trường.
Kết luận ngắn cho độc giả
Trong những ngành này, lợi nhuận không chỉ đến từ thị trường mà còn từ cấu trúc chính sách.
Điều này giải thích vì sao vận động hành lang, tài trợ chính trị và chiến lược Washington trở thành một phần không thể tách rời của cạnh tranh kinh doanh ở Mỹ.
Khi chính sách trở thành lợi thế cạnh tranh
Danh sách các ngành sinh lời từ chính sách cho thấy một thực tế: ở Mỹ hiện nay, lợi nhuận trong nhiều lĩnh vực không chỉ do thị trường quyết định mà còn do Washington định hình. Và thuế quan của Trump chính là ví dụ rõ nhất cho cách chính sách có thể tái phân phối lợi ích trong nền kinh tế.
Khi thuế nhập khẩu tăng, một số ngành nội địa được bảo vệ khỏi cạnh tranh quốc tế, trong khi các ngành phụ thuộc nhập khẩu phải chịu chi phí cao hơn. Điều này biến thuế quan thành một công cụ quyền lực kinh tế: nó không chỉ điều chỉnh thương mại mà còn chọn bên thắng và bên thua.
Chính vì vậy, phán quyết của Tối cao Pháp viện không chỉ là câu chuyện hiến pháp. Nó còn là câu chuyện về cấu trúc lợi nhuận trong nền kinh tế Mỹ. Khi quyền áp thuế khẩn cấp bị giới hạn, Nhà Trắng mất đi một công cụ có thể nhanh chóng tái phân bổ lợi ích giữa các ngành – một công cụ mà trong nhiều năm đã được dùng như đòn bẩy chính trị và kinh tế.
Nói cách khác, vụ thuế quan Trump cho thấy một sự thật lớn hơn: trong nền kinh tế hiện đại, chính sách không chỉ điều chỉnh thị trường — nó có thể tạo ra thị trường. Và khi tòa án vẽ lại ranh giới quyền lực, không chỉ chính sách thương mại thay đổi, mà cả bản đồ lợi nhuận của nhiều ngành cũng thay đổi theo.